حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ}. قال: لن يَنقُصَكم .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in O'nun: {وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ} “ve O, amellerinizi asla eksiltmeyecektir” kavli hakkında şöyle dediğini [anlattı]: [Karşılığınızı] asla eksiltmeyecektir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ}. أي: لن يَظْلِمَكم أعمالَكم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ} “ve O, amellerinizi asla eksiltmeyecektir”. Yani: Amellerinizde size haksızlık etmeyecektir.
حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, Katâde'den bunun benzerini anlattı .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنِ زيدٍ في قولِه: {وَلَن يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ}. قال: لن يَظْلِمَكم أعمالَكم، ذلك {يَتِرَكُمْ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَن يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ} “ve O, amellerinizi asla eksiltmeyecektir” kavli hakkında şöyle dedi: Amellerinizde size asla haksızlık etmeyecektir; {يَتِرَكُمْ} [kelimesinin anlamı] budur.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ}. قال: لن يَظْلِمَكم أعمالَكم .
Bana Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ} “ve O, amellerinizi asla eksiltmeyecektir” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Amelleriniz hususunda size asla haksızlık etmeyecektir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَلَا يَسْأَلْكُمْ أَمْوَالَكُمْ (٣٦) إِنْ يَسْأَلْكُمُوهَا فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغَانَكُمْ (٣٧)}.
Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَلَا يَسْأَلْكُمْ أَمْوَالَكُمْ (٣٦) إِنْ يَسْأَلْكُمُوهَا فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغَانَكُمْ (٣٧)} “Şüphesiz dünya hayatı ancak bir oyun ve eğlencedir. Eğer iman eder ve sakınırsanız, O size mükâfatlarınızı verir ve sizden mallarınızı [tamamen] istemez. (36) Eğer onları sizden isteyip de sizi zorlasaydı, cimrilik ederdiniz ve [bu da] sizin kinlerinizi ortaya çıkarırdı. (37)” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه حاضًّا عبادَه المؤمنين على جهادِ أعدائِه، والنفقةِ في سبيلِه، وبذلِ مُهجهم في قتالِ أهلِ الكفرِ به: قاتِلوا أيُّها المؤمنون أعداءَ اللَّهِ وأعداءَكم من أهلِ الكفرِ، ولا تَدْعُكم الرغبةُ في الحياةِ إلى ترِك قتالِهم، فإنما الحياةُ الدنيا لعبٌ ولهوٌ، إلا ما كان منها للَّهِ؛ من عملٍ في سبيلِه، وطلبِ رضاه، فأما ما عدا ذلك فإنما هو لعبٌ ولهوٌ، يَضْمَحِلُّ فَيَذْهَبُ، ويَنْدَرِسُ فَيَنْمَحى، أو إثمٌ يَبْقَى على صاحبِه عارُه وخِزْيُه، {وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ}. يقولُ: وإِن تَعْمَلُوا في هذه الدنيا التي ما كان فيها مما هو لها فلعبٌ ولهوٌ، فتُؤْمِنوا به، وتَتَّقوه بأداءِ فرائضِه واجتنابِ معاصيه، وهو الذي يَبْقَى لكم منها، ولا يَبْطُلُ بُطُولَ اللهوِ واللعبِ، ثَمَّ يُؤْتِكم ربُّكم عليه أجورَكم، فيعوِّضْكم منه ما هو خيرٌ لكم منه يومَ فقرِكم وحاجتِكم إلى أعمالِكم، {وَلَا يَسْأَلْكُمْ أَمْوَالَكُمْ}. يقولُ: ولا يسألْكم ربُّكم
Zikri yüce olan [Allah], mümin kullarını Kendi düşmanlarıyla cihada, Kendi yolunda infakta bulunmaya ve Kendisini inkâr edenlerle savaşta canlarını ortaya koymaya teşvik ederek şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Allah'ın düşmanları ve inkârcılardan olan kendi düşmanlarınızla savaşın; yaşama arzusu sizi onlarla savaşmayı terk etmeye sevk etmesin! Çünkü dünya hayatı—Allah yolunda amel etmek ve O'nun rızasını aramak gibi Allah için olan kısmı müstesna—ancak bir oyun ve eğlencedir. Bundan başkası ise yok olup giden, silinip kaybolan bir oyun ve eğlenceden, yahut sahibine utancı ve rezilliği baki kalan bir günahtan ibarettir. {وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ} “Eğer iman eder ve sakınırsanız, O size mükâfatlarınızı verir”. Buyuruyor ki: Kendisine ait olan her şeyin oyun ve eğlenceden ibaret olduğu bu dünyada eğer [salih] ameller işler, O'na iman eder ve farzlarını eda edip günahlarından kaçınarak O'na karşı takvalı olursanız—ki dünyadan size kalacak olan ve eğlence ile oyunun yok olup gitmesi gibi yok olmayacak olan da budur—ardından Rabbiniz bunun karşılığında mükâfatlarınızı size verir; amellerinize yoksul ve muhtaç olduğunuz o günde size bundan daha hayırlı olanıyla karşılıkta bulunur. {وَلَا يَسْأَلْكُمْ أَمْوَالَكُمْ} “ve sizden mallarınızı istemez”. Buyuruyor ki: Rabbiniz sizden
أموالَكُم، ولكنه يُكَلِّفُكم توحيدَه، وخلْعَ ما سِواه من الأندادِ، وإفرادَ الألوهةِ والطاعةِ له،
mallarınızı istemez; bilakis O sizi Kendisini birlemeye, O'ndan başka ortak koşulan putları terk etmeye, ilahlığı ve itaati yalnız O'na tahsis etmeye mükellef kılar,
{إِن يَسْئَلْكُمُوهَا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: إن يَسْأَلْكم ربُّكم أموالَكم، {فَيُحْفِكُمْ}. يقولُ: فيُجْهِدْكم بالمسألةِ، ويُلِحَّ عليكم بطلبِها منكم فيُلْحِفْ، {تَبْخَلُوا}. يقولُ: تَبْخَلوا بها، وتَمْنَعوها إياه؛ ضنًّا منكم بها، ولكنه علِم ذلك منكم ومن ضِيقِ أنفسِكم، فلم يَسْأَلْكموها.
{إِن يَسْئَلْكُمُوهَا} “Eğer onları sizden isteseydi”. Şânı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Rabbiniz sizden mallarınızı isteseydi, {فَيُحْفِكُمْ} “ve sizi zorlasaydı”. Buyuruyor ki: İsteyerek sizi sıkıştırsaydı ve onları sizden talep etmekte ısrarcı olup aşırıya kaçsaydı, {تَبْخَلُوا} “cimrilik ederdiniz”. Buyuruyor ki: Onlara karşı cimrilik eder ve onlara kıyamadığınız için onları O'na vermekten kaçınırdınız; ancak O, sizdeki bu durumu ve nefislerinizin darlığını bildi de onları sizden istemedi.
وقولُه: {وَيُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ}. يقولُ: ويُخْرِجْ جلَّ ثناؤُه لو سأَلكم أموالَكم بمسألتِه ذلك منكم، أضغانَكم. قال: قد علِم اللَّهُ أن في مسألتِه المالَ خروجَ الأضغانَ.
O'nun: {وَيُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ} “ve kinlerinizi ortaya çıkarırdı” kavli. Buyuruyor ki: Şânı yüce olan [Allah], eğer sizden mallarınızı isteseydi, bunu sizden istemesi sebebiyle kinlerinizi ortaya çıkarırdı. Dedi ki: Allah, malın istenmesinde kinlerin ortaya çıkacağını kesinlikle bilmiştir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا}. قال: الإحفاءُ أن تَأْخُذَ كلَّ شيءٍ بيدَيْك.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا} “ve sizi zorlasaydı, cimrilik ederdiniz” kavli hakkında dedi ki: İhfâ (zorlamak/sıkıştırmak), elindeki her şeyi almandır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ (٣٨)}.
Yüce Allah'ın: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ (٣٨)} “İşte sizler böylesiniz; Allah yolunda harcamaya çağrılıyorsunuz da içinizden kimi cimrilik ediyor. Kim cimrilik ederse ancak kendi aleyhine cimrilik etmiş olur. Allah zengindir, sizler ise yoksulsunuz. Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin gibi olmazlar. (38)” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين: هأنتم أيُّها الناسُ، {هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. يقولُ: تُدْعَون إلى النفقةِ في جهادِ أعداءِ اللَّهِ ونُصرةِ دينِه، فمنكم من يَبْخَلُ: بالنفقةِ فيه.
Zikri yüce olan [Allah] müminlere şöyle buyuruyor: İşte sizler ey insanlar! {هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda harcamaya çağrılıyorsunuz”. Buyuruyor ki: Allah'ın düşmanlarıyla cihad etmeye ve O'nun dinine yardım etmeye harcama yapmaya çağrılıyorsunuz; içinizden kimi bu uğurda harcamaktan cimrilik ediyor.
وأُدخلت "ها" في موضعين؛ لأن العربَ إذا أرادت التقريبَ جعَلت المكنيَّ بينَ "ها" وبين "ذا"، فقالت: ها أنت ذا قائمًا. لأن التقريبَ جوابُ الكلامِ، فربما أعادت "ها" مع "ذا"، وربما اجتزَأت بالأولى وقد حُذِفت الثانيةُ، ولا يُقدِّمون
“Hâ” (ها) iki yerde dahil edilmiştir; çünkü Araplar takrîb (yaklaştırma/hazır kılma) kastettiklerinde zamiri “hâ” (ها) ile “zâ” (ذا) arasına koyup: “Hâ ente zâ kâimen” (İşte ayaktasın) derler. Çünkü takrîb sözün cevabıdır; bu sebeple bazen “hâ”yı (ها) “zâ” (ذا) ile birlikte tekrar ederler, bazen de ikincisi hazfedilmiş halde birincisiyle yetinirler. Onlar öne almazlar...
"أنتم" قبل "ها"؛ لأن "ها" جوابٌ، فلا تُقرِّبُ بـ "ها" بعدَ الكلمةِ.
“entüm”ü (أنتم) “hâ”dan (ها) önce getirmezler; zira “hâ” bir cevaptır ve kelimeden sonra “hâ” ile takrib yapılmaz.
وقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: جعَل التنبيةَ في موضعين للتوكيدِ.
Basra nahivcilerinden bazısı ise şöyle demiştir: Tenbihi (uyarıyı), pekiştirme (tekit) amacıyla iki yerde yapmıştır.
وقولُه: {وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ومَن يَبْخَلُ بالنفقةِ في سبيلِ اللَّهِ، فإنما يَبْخَلُ عن بُخلِ نفسِه؛ لأن نفسَه لو كانت جوادًا لم تَبْخَلْ بالنفقةِ في سبيلِ اللَّهِ، ولكن كانت تجودُ بها، {وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولا حاجةَ للَّهِ أيُّها الناسُ إلى أموالِكم ولا نفقاتِكم، لأنه الغنيُّ عن خلقِه، والخلقُ الفقراءُ إليه، وأنتم من خلقِه، فأنتم الفقراءُ إليه؛ وإنما حضَّكم على النفقةِ في سبيلِه ليُكْسِبَكم بذلك الجزيلَ من ثوابِه.
O'nun: {وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ} “Kim cimrilik ederse ancak kendi aleyhine cimrilik etmiş olur” kavli. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Kim Allah yolunda infakta bulunmaktan cimrilik ederse, o ancak kendi nefsinin cimriliği yüzünden cimrilik eder; zira nefsi cömert olsaydı Allah yolunda harcamaktan cimrilik etmez, bilakis onu cömertçe harcardı. {وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ} “Allah zengindir, sizler ise yoksulsunuz”. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey insanlar! Allah'ın sizin mallarınıza ve infaklarınıza ihtiyacı yoktur; zira O, yarattıklarına muhtaç olmayan Ganî'dir; yaratılmışlar ise O'na muhtaç olan fakirlerdir. Siz de O'nun yarattıklarındansınız, dolayısıyla siz O'na muhtaçsınız; O sizi Kendi yolunda infak etmeye ancak bu vesileyle size bol sevabından kazandırmak için teşvik etmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ}. قال: ليس باللَّهِ تعالى ذكرُه إليكم حاجةٌ، وأنتم أحوجُ إليه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {هَاأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ} “İşte sizler böylesiniz; Allah yolunda harcamaya çağrılıyorsunuz da içinizden kimi cimrilik ediyor. Kim cimrilik ederse ancak kendi aleyhine cimrilik etmiş olur. Allah zengindir, sizler ise yoksulsunuz” kavli hakkında dedi ki: Zikri yüce olan Allah'ın size hiçbir ihtiyacı yoktur, oysa siz O'na son derece muhtaçsınız.
وقولُه تعالى ذكرُه: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإن تَتَوَلَّوْا أيُّها الناسُ عن هذا الدين الذي جاءَكم به محمدٌ ﷺ فتَرْتَدُّوا راجعين عنه {يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ}. يقولُ: يُهْلِكْكم ثم يَجِئْ بقومٍ آخرين غيرِكم بدلًا منكم، يُصَدِّقون به ويَعْمَلون بشرائعِه، {ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ}. يقولُ: ثم لا يَبْخَلوا بما أُمِروا به من النفقةِ في سبيلِ اللَّهِ، ولا يُضَيِّعوا شيئًا مِن حدودِ دينِهم، ولكنهم يقومون بذلك كلِّه على ما يُؤْمَرون به.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir” kavli. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey insanlar! Eğer Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) size getirdiği bu dinden yüz çevirip ondan geri dönerseniz {يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ} “yerinize başka bir kavim getirir”. Buyuruyor ki: Sizi helak eder, sonra sizin yerinize onu tasdik eden ve onun şeriatıyla amel eden sizden başka bir topluluk getirir. {ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} “sonra onlar sizin gibi olmazlar”. Buyuruyor ki: Sonra onlar Allah yolunda infak etmekle emrolundukları şeylerde cimrilik etmezler, dinlerinin hükümlerinden hiçbir şeyi zayi etmezler; aksine bütün bunları kendilerine emredildiği şekilde yerine getirirler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ}. يقولُ: إن توَلَّيْتُم عن كتابى وطاعتى أَسْتَبْدِلْ قومًا غيرَكم. قادرٌ واللَّهِ ربُّنا على ذلك؛ على أن يُهْلِكَ ويَأْتىَ مِن بعدِهم مَن هو خيرٌ منهم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir”. Buyuruyor ki: Eğer Kitabımdan ve Bana itaatten yüz çevirirseniz, yerinize sizden başka bir kavim getiririm. Vallahi Rabbimiz buna; [onları] helak etmeye ve onların ardından kendilerinden daha hayırlı olanları getirmeye kadirdir.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ}. قال: إن توَلَّوا عن طاعةِ الله .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, Katâde'den anlattı: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir”. Dedi ki: Eğer Allah'a itaatten yüz çevirirlerse .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir” kavli hakkında dedi ki:
وذُكِر أنه عُنِى بقولِه: {يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ}. العَجَمُ مِن عجمِ فارسَ.
O'nun: {يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ} “yerinize başka bir kavim getirir” kavliyle Farslılardan olan Acemlerin kastedildiği zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بَزِيعٍ البغداديُّ أبو سعيدٍ، قال: ثنا إسحاقَ بنُ منصورٍ، عن مسلمِ بن خالدٍ، عن العلاءِ بن عبدِ الرحمنِ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، قال: لما نزَلَت: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ}: كان سلمانُ إلى جنبِ رسولِ اللَّهِ ﷺ، فقالوا: يا رسولَ اللَّهِ، مَن هؤلاء القومُ الذين إن توَلَّيْنا اسْتُبْدِلوا بنا؟ قال: فضرَب النبيُّ ﷺ على مَنْكِبِ سلمانَ، فقال: "مِن هذا وقومِه، والذي نفسى بيدِه لو أن الدينَ تعَلَّق بالثُّرَيَّا لنالَته رجالٌ مِن أهلِ فارسَ".
Bize İbn Bezî‘ el-Bağdâdî Ebû Saîd anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Mansûr, Müslim b. Hâlid'den, [o] el-Alâ b. Abdirrahmân'dan, [o] babasından, [o da] Ebû Hüreyre'den anlattı, dedi ki: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin benzerleriniz de olmazlar” [ayeti] indiğinde Selmân, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanı başındaydı. Dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Eğer biz yüz çevirirsek yerimize getirilecek olan bu kavim kimdir?" Dedi ki: Bunun üzerine Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) elini Selmân'ın omzuna vurdu ve şöyle buyurdu: «Bu ve kavmidir. Canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, din Ülker yıldızına asılı olsa bile Fars ehlinden birtakım adamlar ona mutlaka ulaşıp onu elde ederdi.»
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرنى مسلمُ بنُ خالدٍ، عن العلاءِ بن عبدِ الرحمنِ عن أبيه، عن أبي هريرةَ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ تلا هذه الآيةَ: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ}. قالوا: يا رسولَ اللَّهِ، مَن هؤلاء الذين إن تَوَلَّيْنا اسْتُبْدِلوا بنا ثم لا يَكونوا أمثالَنا؟ فضرَب على فَخِذِ سلمانَ، قال: "هذا وقومُه، ولو كان الدينُ عندَ الثُّرَيَّا لَتَناوَله رجالٌ مِن الفرس") .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Müslim b. Hâlid, el-Alâ b. Abdirrahmân'dan, [o] babasından, [o da] Ebû Hüreyre'den haber verdi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu ayeti okudu: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin gibi olmazlar”. Dediler ki: Ey Allah'ın Resûlü! Eğer biz yüz çevirirsek yerimize getirilecek ve sonra bizim gibi olmayacak olanlar kimlerdir? Bunun üzerine Selmân'ın uyluğuna vurdu ve şöyle buyurdu: “Bu ve onun kavmidir; din Süreyyâ yıldızının yanında olsa bile Farslardan birtakım adamlar onu mutlaka elde ederdi” .
حدَّثنا أحمدُ بنُ الحسنِ الترمذيُّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ الوليدِ العَدَنيُّ، قال: ثنا مسلمُ بنُ خالدٍ، عن العلاءِ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، قال: نزَلَت هذه الآيةُ وسلمانُ الفارسيُّ إلى جنبِ رسولِ اللَّهِ ﷺ تَحُكُّ ركبتُه ركبتَه: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ}. قالوا: يا رسولَ اللَّهِ، ومَن الذين إن توَلَّيْنا اسْتُبْدِلوا بنا ثم لا يكونوا أمثالَنا؟ قال: فضرَب فَخِذَ سلمانَ، ثم قال: "هذا وقومُه".
Bize Ahmed b. el-Hasan et-Tirmizî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. el-Velîd el-Adenî anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. Hâlid, el-Alâ'dan, [o] babasından, [o da] Ebû Hüreyre'den anlattı, dedi ki: Bu ayet, Selmân el-Fârisî dizi Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) dizine değer vaziyette yanı başında iken indi: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin gibi olmazlar”. Dediler ki: Ey Allah'ın Resûlü! Eğer biz yüz çevirirsek yerimize getirilecek ve sonra bizim gibi olmayacak olanlar kimlerdir? Dedi ki: Selmân'ın uyluğuna vurdu, sonra: “Bu ve onun kavmidir” buyurdu.
وقال مجاهدٌ في ذلك ما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ}: مَن شاء .
Mücâhid bu hususta bana Muhammed b. Amr'ın anlattığı rivayette şöyle demiştir, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den: {يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ} “yerinize başka bir kavim getirir”: Dilediği kimseleri .
وقال آخرون: هم أهلُ اليمنِ.
Başkaları da: Onlar Yemen ehlidir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عوفٍ الطائيُّ، قال: ثنا أبو المغيرةِ، قال: ثنا صفوانُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا راشدُ بنُ سعدٍ وعبدُ الرحمنِ بنُ جبيرٍ وشريحُ بنُ عبيدٍ في قولِه: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} قال: أهلُ اليمنِ .
Bana Muhammed b. Avf et-Tâî anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Muğîre anlattı, dedi ki: Bize Safvân b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Râşid b. Sa'd, Abdurrahman b. Cübeyr ve Şüreyh b. Ubeyd O'nun: {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin gibi olmazlar” kavli hakkında: Yemen ehlidir , dediler.
آخرُ تفسيرِ سورةِ محمدٍ ﷺ.
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem Suresi tefsirinin sonu.