وقولُه: {فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فمن نكَث بيعتَه إياك يا محمدُ ونَقَضها، فلم يَنْصُرُك على أعدائك، وخالَف ما وعَد ربَّه، {فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ}. يقولُ: فإنما يَنْقُضُ بيعته؛ لأنه بفعله ذلك يَخْرُجُ ممن وعَدَه الله الجنة بوفائِه بالبيعةِ، فلم يَضُرَّ بنَكْثِه غيرَ نفسِه، ولم يَنْكُثْ إلا عليها، فأما رسولُ الله ﷺ فإن الله ﵎ ناصِرُه على أعدائِه، نكَث الناكثُ منهم أو وفي ببيعتِه.
O'nun: {فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ} “Artık kim ahdini bozarsa, ancak kendi aleyhine bozmuş olur” sözü. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kim sana olan biatini bozar ve ahdinden döner de düşmanlarına karşı sana yardım etmez ve Rabbine vadettiği şeye muhalefet ederse, {فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ} “ancak kendi aleyhine bozmuş olur”. Şöyle buyurmaktadır: O ancak kendi biatini bozar; çünkü bu fiiliyle o, biate vefa göstermesi karşılığında Allah'ın cennet vadettiği kimselerin arasından çıkmış olur. Dolayısıyla ahdini bozmakla sadece kendi nefsine zarar vermiş ve yalnızca kendi aleyhine ahdini bozmuş olur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelince; onlardan ahdini bozan bozsun veya biatine vefa göstersin, şüphesiz Allah celle celâluhu düşmanlarına karşı onun yardımcısıdır.
وقولُه: {وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ} الآية. يقولُ تعالى ذكرُه: ومَن أَوْفَى بما عاهَد الله عليه من الصبر عندَ لقاء العدوِّ في سبيل الله، ونُصرة نبيِّه على أعدائِه، {فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا}. يقولُ: فسيُعْطِيه الله ثوابًا عظيمًا، وذلك أن يُدْخِلَه الجنةَ؛ جزاءً له على وفائه بما عاهَد عليه الله، ووَثَّق لرسولِه على الصبرِ معه عند البأس، بالمُؤَكَّدة من الأيمان.
O'nun: {وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ} “Kim de Allah'a verdiği ahde vefa gösterirse” ayeti. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kim de Allah yolunda düşmanla karşılaşıldığında sabretmek ve düşmanlarına karşı Peygamberine yardım etmek hususunda Allah'a verdiği ahde vefa gösterirse, {فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} “[Allah] ona büyük bir mükâfat verecektir”. Şöyle buyurmaktadır: Allah ona büyük bir sevap verecektir; bu da Allah'a verdiği ahde vefa göstermesi ve zorluk anında Peygamberiyle birlikte sabretmek üzere kesin yeminlerle söz vermesi karşılığı bir mükâfat olarak onu cennete koymasıdır.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا}: وهى الجنةُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} “[Allah] ona büyük bir mükâfat verecektir” [ayeti hakkında şöyle dedi]: O [mükâfat], cennettir.
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا فَاسْتَغْفِرْ لَنَا يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًا بَلْ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (١١)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا فَاسْتَغْفِرْ لَنَا يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًا بَلْ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (١١)} “Bedevîlerden geri kalmış olanlar sana: 'Mallarımız ve ailelerimiz bizi meşgul etti, bizim için bağışlanma dile' diyecekler. Onlar kalplerinde olmayanı dilleriyle söylüyorlar. De ki: 'Eğer Allah size bir zarar vermek isterse yahut size bir fayda dilerse, O'na karşı kim sizin için bir şeye güç yetirebilir? Hayır, Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.'”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: سيقولُ لك يا محمدُ الذين خَلَّفَهم الله في أهْلِيهم عن صُحْبَتِك، والخروج معك في سفرك الذي سافَرْتَ، ومسيرك الذي سرْتَ إلى مكة معتمرًا، زائرًا بيتَ الله الحرام - إذا انْصَرَفْتَ إليهم، فعاتَبْتَهم على التخلُّفِ عنك: شغَلَتْنا عن الخروج معك معالجةُ أموالِنا، وإصلاحُ معايشنا، وأهْلونا، فاسْتَغْفِرْ لنا رَبَّك لتَخَلُّفِنا عنك. قال الله جلَّ ثناؤُه مُكَذِّبَهم في قيلِهم ذلك: يقولُ هؤلاء الأعرابُ المخلَّفون عنك بألسنتهم ما ليس في قلوبهم. وذلك مسألتهم رسول الله ﷺ الاستغفارَ لهم. يقولُ: يَسْألونه بغيرِ توبةٍ منهم، ولا ندمٍ على ما سلَف منهم من معصية الله في تخلُّفِهم عن صحبة رسول الله ﷺ والمسير معه.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'ın, umre yaparak Beytullah'ı ziyaret etmek maksadıyla Mekke'ye çıktığın yolculukta ve yürüyüşte sana eşlik etmekten ve seninle birlikte yola çıkmaktan alıkoyup ailelerinin yanında bıraktığı kimseler, sen onların yanına dönüp de geride kaldıkları için onları kınadığında sana şöyle diyeceklerdir: Seninle birlikte yola çıkmaktan mallarımızla uğraşmak, geçimimizi düzeltmek ve ailelerimiz bizi alıkoydu; senden geri kaldığımız için bizim adımıza Rabbinden bağışlanma dile. Şanı yüce olan Allah, onların bu sözlerinde yalancı olduklarını bildirerek şöyle buyurmuştur: Geri kalan bu bedevîler, kalplerinde olmayan şeyleri dilleriyle söylüyorlar. Bu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendileri için istiğfar etmesini istemeleridir. Şöyle buyurmaktadır: Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eşlik etmekten ve onunla birlikte yol almaktan geri kalmak suretiyle Allah'a karşı işledikleri geçmiş günahtan dolayı bir tövbe ve pişmanlık duymaksızın bunu istemektedirler.
{قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه: قل لهؤلاء الأعراب الذين يَسْألونك أن تَسْتَغْفِرَ لهم لتخلُّفِهم عنك: إن أنا اسْتَغْفَرْتُ لكم أيُّها القومُ، ثم أراد الله هلاكَكم أو هلاكَ أموالِكم وأهليكم، أو أراد بكم نفعًا، بتَثْميره أموالَكم وإصلاحِه لكم أهْلِيكم، فمَن ذا الذي يَقْدِرُ على دفعِ ما أراد الله بكم مِن خيرٍ أو شرٍّ، والله لا يُعازُّه أحدٌ، ولا يُغالبُه غالبٌ؟.
{قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} “De ki: O'na karşı kim sizin için bir şeye güç yetirebilir?”. Zikri yüce olan [Allah], Peygamberine şöyle buyurmaktadır: Senden geri kaldıkları için kendilerine bağışlanma dilemeni isteyen o bedevîlere de ki: Ey kavim! Şayet ben sizin için bağışlanma dilesem, sonra da Allah sizin helakinizi yahut mallarınızın ve ailelerinizin helakini dilese veya mallarınızı bereketlendirip ailelerinizi ıslah etmek suretiyle size bir fayda murat etse; Allah'ın sizin için dilediği bir hayrı yahut şerri savmaya kimin gücü yeter? Oysa Allah'a hiç kimse üstün gelemez ve hiçbir galip O'na galebe çalamaz.
وقولُه: {بَلْ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: ما الأمرُ كما يَظُنُّ هؤلاء المنافقون من الأعراب؛ أن الله لا يَعْلَمُ ما هم [عليه مُنْطَوُون] من
Ve O'nun: {بَلْ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} “Aksine Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” buyruğu... Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Durum, bedevîlerden olan bu münafıkların zannettiği gibi; Allah'ın onların [içlerinde] gizledikleri...
النفاقِ، بل لم يَزَلِ اللهُ بما يَعْمَلُون مِن خيرٍ وشرٍّ خبيرًا، لا يَخْفَى عليه شيءٌ مِن أعمال خلقه؛ سرِّها وعلانِيَتِها، وهو مُحْصِيها عليهم حتى يُجازِيَهم بها. وكان رسولُ الله ﷺ فيما ذُكِر عنه، حينَ أراد المسيرَ إلى مكة عام الحديبيةِ معتمرًا، اسْتَنْفَر العربَ ومَن حولَ مدينته من أهل البوادى والأعراب، ليَخْرُجوا معه؛ حذرًا من قومه من قريشٍ أن يَعْرِضوا له الحربَ أو يَصُدُّوه عن البيت، وأحْرَم هو ﷺ بالعمرة، وساق معه الهَدْيَ ليَعْلَمَ الناسُ أنه لا يريدُ حربًا، فتَثاقَل عنه كثيرٌ من الأعراب وتخلَّفوا خِلافَه، فهم الذين عَنَى الله ﵎ بقوله: {سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا} الآية.
nifaktan habersiz olduğu şeklinde değildir; aksine Allah, onların hayır ve şerden işledikleri her şeyden ezelden beri hakkıyla haberdardır. Yaratıklarının amellerinden, gizlisinden ve açığından hiçbir şey O'na gizli kalmaz; karşılıklarını kendilerine vermek üzere bunları tek tek sayıp kaydetmektedir. Kendisinden nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hudeybiye yılında umre yapmak üzere Mekke'ye gitmek istediğinde, kavmi olan Kureyş'in kendisine savaş açmasından veya Beytullah'tan alıkoymasından çekinerek Arapları ve Medine çevresindeki çöl ehlini ve bedevîleri kendisiyle birlikte çıkmaya çağırdı. Kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem de umre için ihrama girdi ve insanların savaş istemediğini bilmeleri için kurbanlıkları (hedy) beraberinde sevk etti. Fakat bedevîlerin birçoğu gevşeklik gösterdi ve onun peşinden gitmeyip geride kaldı. İşte Allah celle celâluhu'nun: {سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا} “Bedevîlerden geri kalmış olanlar sana: 'Mallarımız ve ailelerimiz bizi meşgul etti' diyecekler” ayetiyle kastettiği kimseler bunlardır.
وكالذي قلنا في ذلك قال أهلُ العلمِ بسِيَرِ رسول الله ﷺ ومَغازيه، منهم ابن إسحاقَ. حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ بذلك .
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri, aralarında İbn İshak'ın da bulunduğu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in siyer ve megâzî ilmi ehli de söylemiştir. İbn Humeyd bize anlatıp dedi ki: Seleme bize anlattı, o da İbn İshak'tan bunu nakletti.
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال ثنا، قال ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا}. قال: أعراب المدينةِ؛ جُهَينةَ ومُزَيْنةَ، اسْتَتْبَعَهم لخروجه إلى مكةَ، قالوا: نَذْهَبُ معه إلى قومٍ قد جاءوه، فقتَلوا أصحابَه فنُقاتِلُهم؟ فاعْتَلُوا بالشُّغْلِ.
Muhammed b. Amr bize anlatıp dedi ki: Ebû Âsım bize anlatıp [dedi ki], Îsâ bize anlattı; el-Hâris de bana anlatıp dedi ki: el-Hasan bize anlattı, dedi ki: Verka bize anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا} “Bedevilerden [sefere katılmayıp] geri bırakılanlar sana: 'Mallarımız ve ailelerimiz bizi meşgul etti' diyecekler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti[ler]: "[Bunlar] Medine bedevileri olan Cüheyne ve Müzeyne kabileleridir. [Resûlullah], Mekke'ye çıkışı için onların kendisine tâbi olmalarını istemişti. Onlar: 'Kendi [yurduna] gelip ashabını öldürmüş bir kavme onunla beraber gidip de onlarla savaşacak mıyız?' dediler ve meşguliyeti mazeret gösterdiler."
واختَلَفت القرأةُ في قراءةِ قوله: {إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا}. فقرأته قرأةُ المدينة والبصرة وبعضُ قرأةِ الكوفة: {ضَرًّا} بفتح الضادِ ، بمعنى الضَّرِّ الذي هو خلافُ النفعِ. وقرَأ ذلك عامةُ قرأة الكوفيين: (ضُرًّا) بضمِّ الضادِ ، بمعنى البُؤْسِ والسُّقْمِ.
Kıraat âlimleri O'nun: {إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا} “Eğer size bir zarar dilerse” sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Basra kurrâsı ile bazı Kûfe kurrâsı bunu, faydanın zıddı olan darr anlamında dâd harfinin fethasıyla {ضَرًّا} (darran) şeklinde okumuştur. Kûfeli kurrânın geneli ise bunu sıkıntı ve hastalık anlamında dâd harfinin zammesiyle (ضُرًّا) (durran) şeklinde okumuştur.
وأعْجَبُ القراءتين إليَّ الفتحُ في الضادِ في هذا الموضع؛ لقولِه : {أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًا}. فمعلومٌ أن خلاف النفعِ الضَّرُ، وإن كانت الأخرى صحيحًا معناها.
Bu iki kıraatten bana en sevimli geleni, bu yerde dâd harfinin fethalı okunmasıdır; zira [hemen ardından] {أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًا} “yahut size bir fayda dilerse” buyrulmuştur. Bilinmektedir ki nef'in (faydanın) zıddı darr'dır (zarardır); gerçi diğer kıraatin de anlamı sahihtir.
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلَى أَهْلِيهِمْ أَبَدًا وَزُيِّنَ ذَلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا (١٢)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلَى أَهْلِيهِمْ أَبَدًا وَزُيِّنَ ذَلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا (١٢)} “Aslında siz, Peygamberin ve müminlerin ailelerine bir daha asla dönmeyeceklerini sandınız; bu durum kalplerinize güzel gösterildi, kötü zanda bulundunuz ve helaki hak etmiş bir topluluk oldunuz.”
يقولُ تعالى ذكرُه لهؤلاء الأعراب المُعْتَذِرين إلى رسول الله ﷺ عندَ مُنْصَرَفه من سفرِه إليهم بقولهم: {شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا}: ما تَخَلَّفْتُم خلاف رسول الله ﷺ حينَ شخَص عنكم، وقعَدْتُم عن صحبتِه، مِن أجل شغلكم بأموالِكم وأهليكم، بل تخَلَّفْتُم بعدَه في منازلكم، ظنًّا منكم أن رسول الله ﷺ ومن معه مِن أصحابه سيَهْلِكون فلا يَرْجِعون إليكم أبدًا، باستئصال العدوِّ إياهم، {وَزُيِّنَ ذَلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ}: وحسَّن الشيطانُ ذلك في قلوبكم، وصحَّحه عندكم، حتى حسُن عندكم التخلفُ عنه، فقعَدْتُم عن صحبتِه، {وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ}. يقولُ: وظننتُم أن الله لن ينْصرَ محمدًا وأصحابه المؤمنين على أعدائهم، وأن العدوَّ سيقهَرونهم ويغلبونهم فيقْتلونهم.
Zikri yüce olan [Allah], seferinden yanlarına döndüğünde {شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا} “Mallarımız ve ailelerimiz bizi meşgul etti” diyerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mazeret beyan eden bu bedevîlere şöyle buyurmaktadır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sizden ayrılıp gittiğinde onun peşinden gitmeyip geride kalmanız ve ona eşlik etmekten geri durmanız mallarınız ve ailelerinizle meşgul olmanızdan ötürü değildi; aksine siz, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki ashabının düşman tarafından kökleri kazınarak helak edileceklerini ve asla bir daha geri dönemeyeceklerini zannederek yurtlarınızda onun arkasında geride kaldınız. {وَزُيِّنَ ذَلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ} “Bu durum kalplerinize güzel gösterildi”: Şeytan bunu kalplerinizde süsleyip güzelledi ve size doğru gösterdi, nihayet onun peşinden gitmemek size hoş göründü ve ona eşlik etmekten geri durdunuz. {وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ} “ve kötü zanda bulundunuz”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın, Muhammed'e ve mümin ashabına düşmanlarına karşı yardım etmeyeceğini, düşmanın onları kahredip galip geleceğini ve onları öldüreceğini zannettiniz.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimiz [görüşün] benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ} إلى قوله: {وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا}. قال: ظنُّوا بنبيِّ الله ﷺ وأصحابه أنهم لن يرجعوا من وجههم ذلك، وأنهم سيَهْلكون، فذلك الذي خلَّفهم عن نبيِّ الله ﷺ .
Bişr bize anlatıp dedi ki: Yezîd bize anlattı, dedi ki: Saîd, Katâde'den O'nun: {سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ} “Bedevîlerden geri kalmış olanlar sana diyecekler...” ayetinden {وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا} “ve helaki hak etmiş bir topluluk oldunuz” sözüne kadar [olan kısım hakkında] şöyle dediğini nakletti: “Onlar Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı hakkında gittikleri bu seferden asla dönmeyeceklerini ve helak olacaklarını zannettiler; işte onları Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'den geride bırakan budur.”
وقولُه: {وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا}. يقولُ: وكنتم قومًا هَلَكَى لا تَصْلُحون لشيءٍ من الخير.
O'nun: {وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا} “ve helaki hak etmiş bir topluluk oldunuz” sözü. Şöyle buyurmaktadır: Sizler hiçbir hayra yaramayan, helak olmuş bir topluluk idiniz.
وقيل: إن البُور في لغةِ [أَزْدِ عُمانَ] : الفاسدُ. فأما عند العرب فإنه: لا شيء. ومنه قولُ أبي الدرداءِ: فأَصْبَح ما جمَعوا بُورًا . أي: ذاهبًا قد صار باطلًا لا شيءَ منه. ومنه قولُ حسانَ بن ثابتٍ :
Ezdi Umân lehçesinde Bûr (بُور) kelimesinin bozulmuş/fâsid anlamına geldiği söylenmiştir. Arapların nezdinde ise bu: 'Hiçbir şey' demektir. Ebü'd-Derdâ'nın şu sözü de bu kabildendir: 'Topladıkları şeyler boşa gitmiştir (bûran)' . Yani yok olup gitmiş, batıl olmuş ve hiçbir şey kalmamıştır. Hassân b. Sâbit'in şu sözü de bu kabildendir :
لا يَنْفَعُ الطُّولُ مِن نُوكِ القُلوبِ وقدْ … يَهْدِى الإلهُ سبيلَ المَعْشَرِ البُورِ
Ahmak kalplere boy pos fayda vermez / Oysa Allah helak olmuş topluluğa da doğru yolu gösterebilir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا}. قال: فاسدين.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o: {وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا} “ve helaki hak etmiş bir topluluk oldunuz” ayeti hakkında: “Bozulmuş kimseler [oldunuz]” dedi.
وحدَّثني يونُسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا}. قال: البُورُ الذي ليس فيه من الخير شيءٌ.
Yûnus bana anlatıp dedi ki: İbn Vehb bize haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا} “ve helaki hak etmiş bir topluluk oldunuz” sözü hakkında: “Bûr; içinde hayırdan hiçbir şey bulunmayan kimsedir” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا}. قال: هالِكين .
Muhammed b. Amr bana anlatıp dedi ki: Ebû Âsım bize anlattı, dedi ki: Îsâ bize anlattı; ve el-Hâris bana anlatıp dedi ki: el-Hasan bize anlattı, dedi ki: Verka bize anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا} “ve helaki hak etmiş bir topluluk oldunuz” sözü hakkında: “Helak olmuş kimseler” dediğini nakletti.
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ سَعِيرًا (١٣) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٤)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ سَعِيرًا (١٣) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (١٤)} “Kim Allah'a ve Resulüne inanmazsa bilsin ki, biz kâfirler için alevli bir ateş hazırladık. Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.”
يقولُ تعالى ذكرُه لهؤلاء المنافقين من الأعراب: ومَن لم يُؤْمِنْ أَيُّها الأعرابُ بالله ورسوله منكم ومن غيركم، فيُصَدِّقَه على ما أخْبَر به، ويُقرَّ بما جاء به من الحقِّ من عندِ ربِّه، فإنا أَعْدَدْنا لهم جميعًا سعيرًا من النارِ، تَتَسَمَّرُ عليهم في جهنمَ إذا ورَدُوها يوم القيامة.
Zikri yüce olan [Allah], bedevîlerden olan bu münafıklara şöyle buyurmaktadır: Ey bedevîler! Sizden ve başkalarından kim Allah'a ve Resulüne inanmaz, verdiği haberlerde onu tasdik etmez ve Rabbinden getirdiği hakkı ikrar etmezse, şüphesiz biz onların tümü için kıyamet günü cehenneme vardıklarında üzerlerine alev alev parlayacak çılgın bir ateş hazırladık .
يقالُ من ذلك: سعَرْتُ النارَ، إذا أَوْقَدْتَها، فأنا أَسْعَرُها سَعْرًا. ويقال: سَعَرْتُها أيضًا إذا حرَّكْتَها. وإنما قيل للمسْعَرِ: مسْعَرٌ؛ لأنه يُحَرَّكُ به النارُ، ومنه قولُهم: إنه لمِسْعَرُ حربٍ: يرادُ به مُوقِدُها ومُهَيِّجُها.
Bu kökten olmak üzere: Ateşi yaktığın zaman سعَرْتُ النارَ (ateşi yaktım), فأنا أَسْعَرُها سَعْرًا (ben de onu çılgınca yakıyorum) denir. Ateşi körüklediğin/hareketlendirdiğin zaman da سَعَرْتُها denir. Ateş maşasına/küreğine مِسْعَر (mis'ar) denmesi de onunla ateş hareketlendirildiği/tutuşturulduğu içindir. Nitekim 'Şüphesiz o bir savaş kışkırtıcısıdır (mis'arü harbin)' sözü de bundan gelir; bununla savaşı tutuşturan ve alevlendiren kimse kastedilir.
وقولُه: {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولله سلطانُ السماواتِ والأرضِ، فلا أحدَ يَقْدِرُ أَيُّها المنافقون على دفعه عما أراد بكم من تعذيبٍ على نفاقِكم إن أصْرَرْتُم عليه، أو منعِه من عفوِه عنكم إن عفا، إن أنتم تُبْتُم من نفاقكم وكفركم.
Allah Teâlâ'nın: {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır.” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Göklerin ve yerin mutlak hâkimiyeti Allah'ındır; dolayısıyla ey münafıklar, şayet nifakınızda ısrar ederseniz nifakınızdan ötürü size dilediği azabı O'ndan savmaya ya da şayet nifak ve küfrünüzden tövbe edip de sizi bağışlarsa O'nun sizi affetmesine engel olmaya hiç kimsenin gücü yetmez.
وهذا من الله جلَّ ثناؤُه حثٌّ لهؤلاء الأعراب المتخلِّفين عن رسول الله ﷺ على التوبة والمراجعة إلى أمر الله، في طاعة رسولِه ﷺ. يقولُ لهم: بادرُوا بالتوبة من تخلُّفِكم عن رسول الله ﷺ، فإن الله يَغْفِرُ للتائبين، {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}. يقولُ: ولم يَزَلِ اللَّه ذا عفوٍ عن عقوبة التائبين إليه من ذنوبِهم ومَعاصِيهم من عباده، وذا رحمةٍ بهم أن يُعاقِبَهم على ذنوبهم بعدَ توبتِهم منها.
Bu, şanı yüce olan Allah'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geride kalan bu bedevîlere tövbe etmeleri ve Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat hususunda Allah'ın emrine dönmeleri için bir teşviktir. Onlara şöyle buyurmaktadır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geride kalmanızdan ötürü hemen tövbe edin; çünkü Allah tövbe edenleri bağışlar. {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”. Şöyle buyurmaktadır: Allah, kullarından günahlarından ve isyanlarından ötürü Kendisine tövbe edenleri cezalandırmaktan vazgeçip affedicidir ve tövbelerinden sonra onları günahları sebebiyle cezalandırmama hususunda onlara çok merhametlidir.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا بَلْ كَانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا (١٥)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا بَلْ كَانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا (١٥)} “Ganimetleri almak için gittiğiniz zaman, o geri kalmış olanlar: 'Bizi bırakın, sizin peşinizden gelelim' diyeceklerdir. Onlar Allah'ın kelamını değiştirmek isterler. De ki: 'Bizim peşimizden asla gelemezsiniz; Allah önceden böyle buyurmuştur.' Onlar: 'Hayır, bizi kıskanıyorsunuz' diyeceklerdir. Aksine onlar pek az anlarlar.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: سيقولُ يا محمدُ المُخَلَّفون في أهليهم عن صحبتك إذا سِرْتَ معتمرًا تُرِيدُ بيتَ اللَّهِ الحرام، إذا انْطَلَقْتَ أنت ومَن صَحِبك في سفرِك ذلك إلى ما أفاء الله عليك وعليهم من الغَنيمة لتأخُذوها، وذلك ما كان الله وعَد أهلَ الحديبية من غنائمَ خيبرَ: ذرونا نتَّبِعْكم إلى خيبر، فنَشْهَدَ معكم قتال أهلها، {يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ}.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Beytullah'ı kastederek umre yapmak üzere yola çıktığında sana eşlik etmekten geri kalıp ailelerinin yanında kalanlar; sen ve bu yolculuğunda sana eşlik edenler, Allah'ın sana ve onlara fey olarak lütfettiği ganimeti almak üzere yola çıktığınızda -ki bu, Allah'ın Hudeybiye ehline vadettiği Hayber ganimetleridir- şöyle diyeceklerdir: Bizi bırakın, Hayber'e sizin peşinizden gelelim de oranın ehliyle savaşta sizinle birlikte bulunalım. {يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ} “Onlar Allah'ın kelamını değiştirmek isterler”.
يقولُ: يُريدون أن يُغَيِّروا وعدَ اللَّهِ الذي وعَد أهلَ الحديبية، وذلك أن الله جعل غنائمَ خيبرَ لهم، ووعَدَهم ذلك عوضًا من غنائم أهل مكة، إذ انْصَرفوا عنهم على صلحٍ، ولم يُصيبوا منهم شيئًا.
Şöyle buyurmaktadır: Onlar, Allah'ın Hudeybiye ehline verdiği vaadi değiştirmek istemektedirler. Çünkü Allah Hayber ganimetlerini onlara tahsis etmiş ve Mekke ehlinden hiçbir şey elde edemeden bir barış üzere yanlarından ayrıldıkları için Mekke ehlinin ganimetleri yerine bunu onlara vadetmişti.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana anlattı...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: رجَع - يعنى رسول الله ﷺ عن مكةَ، فوعَدَه اللَّهُ مَغانمَ كثيرةً، فعُجِّلت له خيبرُ، فقال المخلَّفون: {ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ}. وهى المغانمُ ليَأْخُذُوها، التي قال الله جلَّ ثناؤُه: {إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا}. وعُرِض عليهم قتالُ قومٍ أُولى بأسٍ شديدٍ .
el-Hâris bize anlatıp dedi ki: el-Hasan bize anlattı, dedi ki: Verka bize anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den şöyle dediğini nakletti: “Mekke'den döndü -yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem- ve Allah ona pek çok ganimet vadetti, ardından Hayber ona peşin olarak verildi. Bunun üzerine geri kalanlar: {ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ} 'Bizi bırakın, sizin peşinizden gelelim' dediler. 'Onlar Allah'ın kelamını değiştirmek isterler'. Bu, şanı yüce olan Allah'ın: {إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا} 'Ganimetleri almak için gittiğiniz zaman' buyurduğu, gidip alacakları ganimetlerdir. Onlara çok çetin güç sahibi bir kavimle savaş teklif edildi.”
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن رجلٍ من أصحابه، عن مِقْسَمٍ، قال: لما وعَدَهم الله أن يَفْتَحَ عليهم خيبرَ، وكان الله قد وعَدَها مَن شهد الحديبية، لم يُعْطِ أحدًا غيرَهم منها شيئًا، فلما علم المنافقون أنها الغَنيمةُ قالوا: {ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ} - {يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ}. يقولُ: ما وعَدَهم .
İbn Abdil'a'lâ bize anlatıp dedi ki: İbn Sevr, Ma'mer'den, o arkadaşlarından bir adamdan, o da Mıksem'den şöyle dediğini nakletti: “Allah onlara Hayber'i fethedeceğini vadettiğinde -ki Allah orayı sadece Hudeybiye'ye katılanlara vadetmişti- oradan onların dışındaki hiç kimseye bir pay vermedi. Münafıklar bunun ganimet olduğunu anlayınca: {ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ} 'Bizi bırakın, sizin peşinizden gelelim' dediler. {يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ} 'Onlar Allah'ın kelamını değiştirmek isterler'. Şöyle buyurmaktadır: Onlara vadettiği şeyi [değiştirmek isterler].”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ} الآية: وهم الذين تخَلَّفوا عن رسول الله ﷺ من الحديبية. ذُكر لنا أن المشركين لما صدُّوا رسول الله ﷺ من الحديبية عن المسجد الحرام والهَدْيَ، قال المِقْدادُ: يا نبيَّ الله، إنا واللَّهِ لا نَقولُ كالملا من بنى إسرائيل إذ قالوا لنبيِّهم: {فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} [المائدة: ٢٤]. ولكن نقولُ: اذْهَبْ أنت وربُّك فقاتلا، إنا معكما مُقاتِلون. فلما سمع ذلك أصحابُ نبيِّ الله ﷺ تتابَعُوا على ما قال، فلمَّا رأى ذلك نبيُّ الله ﷺ صالح قريشًا، ورجع من عامه ذلك.
Bişr bize anlatıp dedi ki: Yezîd bize anlattı, dedi ki: Saîd, Katâde'den nakletti: {سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ} “Geri bırakılanlar, [ganimetleri] almak için gittiğiniz vakit diyeceklerdir ki...” ayeti hakkında [şöyle dedi]: “Onlar, Hudeybiye'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalan kimselerdir. Bize anlatıldığına göre müşrikler Hudeybiye'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Mescid-i Harâm'dan ve kurbanlıklardan alıkoyduklarında el-Mikdâd şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Vallahi biz, İsrâiloğulları'nın ileri gelenlerinin peygamberlerine: {فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} [el-Mâide: 24] “Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz muhakkak burada oturucularız” dedikleri gibi demeyiz. Bilakis biz: 'Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; şüphesiz biz de sizinle birlikte savaşanlarız' deriz.' Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı bunu işitince onun söylediği söz üzerine birbiri ardınca ikrar ettiler. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bunu görünce Kureyş ile sulh yaptı ve o yıl [oradan] geri döndü.”
وقال آخرون: بل عُنى بقوله: {يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ}. إرادتُهم الخروج مع نبيِّ الله ﷺ في غزوه، وقد قال الله ﵎: {فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا} [التوبة: ٨٣].
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine O'nun: {يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ} “Onlar Allah'ın kelamını değiştirmek isterler” sözüyle, Allah celle celâluhu'nun: {فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا} [et-Tevbe: 83] “Artık de ki: 'Benimle asla ebediyen çıkmayacaksınız ve benimle birlikte hiçbir düşmanla savaşmayacaksınız'” buyurmuş olmasına rağmen, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazvesine çıkma istekleri kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ} الآية. قال الله له ﷿ حينَ رجَع من غزوه: {فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا} [التوبة: ٨٣] الآية. {يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ}. أرادوا أن يُغَيِّروا كلام الله الذي قال لنبيِّه ﷺ ويَخرُجوا معه، وأبى الله ذلك عليهم ونبيُّه ﷺ .
Yûnus bana anlatıp dedi ki: İbn Vehb bize haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ} “Ganimetleri almak için gittiğiniz zaman, o geri kalmış olanlar: 'Bizi bırakın, sizin peşinizden gelelim' diyeceklerdir” ayeti hakkında şöyle dedi: “Allah azze ve celle gazvesinden döndüğünde ona: {فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا} [et-Tevbe: 83] “Senden sefere çıkmak için izin isterlerse, de ki: Benimle asla ebediyen çıkmayacaksınız” buyurdu. {يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ} “Onlar Allah'ın kelamını değiştirmek isterler”. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediği kelamını değiştirmek ve onunla birlikte sefere çıkmak istediler; fakat Allah ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bunu kabul etmedi.”
وهذا الذي قاله ابن زيدٍ قولٌ لا وجه له؛ لأن قولَ اللَّهِ ﷿: {فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا} [التوبة: ٨٣]. إنما أُنزِل على رسولِ اللهِ ﷺ مُنصَرَفَه مِن تبوك، وعُنى به الذين تخَلَّفوا عنه حينَ توَجَّه إلى تبوكَ لغزو الروم، ولا اختلافَ بينَ أهلِ العلم بمغازى رسول الله ﷺ أن تبوك كانت بعدَ فتح خيبرَ، وبعدَ فتحِ مكة أيضًا، فكيف يَجوزُ أن يكون الأمرُ على ما وصَفْنا مَعْنيًّا بقولِ اللهِ: {يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ}. وهو خبرٌ عن المتخلِّفين عن المسير مع رسول الله ﷺ إذ شخَص معتمرًا يُرِيدُ البيتَ، فصدَّه المشركون عن البيت - الذين تخلَّفوا عنه في غزوة تبوكَ، وغزوةُ تبوكَ لم تَكُنْ كانت يومَ نزَلَت هذه الآيةُ، ولا كان أُوحِى إلى رسول الله ﷺ قوله: {فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا}.
İbn Zeyd'in bu söylediği, tutarlı bir yönü olmayan bir sözdür; zira Allah azze ve celle'nin: {فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا} [et-Tevbe: 83] “Eğer [sefere] çıkmak için senden izin isterlerse, de ki: 'Benimle beraber asla çıkmayacaksınız ve benimle birlikte hiçbir düşmana karşı kesinlikle savaşmayacaksınız!'” kavli, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ancak Tebük'ten dönüşünde indirilmiştir ve bununla, Rumlarla savaşmak üzere Tebük'e yöneldiği zaman onunla [sefere çıkmaktan] geri kalan kimseler kastedilmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gazvelerini bilen ilim ehli arasında, Tebük [Gazvesi]'nin Hayber'in fethinden ve keza Mekke'nin fethinden de sonra olduğu konusunda hiçbir ihtilaf yoktur. Durum vasfettiğimiz gibi olduğuna göre, Allah'ın: {يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ} “Onlar Allah'ın kelamını değiştirmek isterler” kavliyle -ki bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Beytullah'ı kasteden bir umreci olarak yola çıktığında ve müşriklerin onu Beytullah'tan alıkoyduğu esnada onunla birlikte yürümekten geri kalanlar hakkında bir haberdir- Tebük Gazvesi'nde ondan geri kalanların kastedilmiş olması nasıl caiz olabilir? Oysa bu ayet indiği gün Tebük Gazvesi henüz vuku bulmamıştı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا} “Eğer [sefere] çıkmak için senden izin isterlerse, de ki: 'Benimle beraber asla çıkmayacaksınız ve benimle birlikte hiçbir düşmana karşı kesinlikle savaşmayacaksınız!'” kavli de vahyedilmiş değildi.
فإذ كان ذلك كذلك، فالصوابُ مِن القولِ في ذلك ما قاله مجاهدٌ وقتادةُ، على ما قد بيَّنَّا.
Durum böyle olunca, bu konuda doğru olan görüş, açıkladığımız üzere Mücâhid ve Katâde'nin söylediği görüştür.
واختلفت القرأةُ في قراءة قوله: {يُرِيدُونَ أَن يُبَدَّلُوا كَلَامَ اللهِ}؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ، وبعضُ قرأةِ الكوفةِ: {كَلَامَ اللهِ} على وجهِ المصدر بإثباتِ الألفِ . وقرأ ذلك عامة قرأة الكوفة: (كَلِمَ اللهِ) بغير ألفٍ ، بمعنى جمع كلمةٍ. وهما عندنا قراءتان مستفيضتان في قرأةِ الأمصار، مُتقارِبتا المعنى، فبأيتهما قرأ القارئُ فمصيبٌ، وإن كنتُ إلى قراءته بالألف أَميلَ.
Kıraat âlimleri: {يُرِيدُونَ أَن يُبَدَّلُوا كَلَامَ اللهِ} “Onlar Allah'ın kelamını değiştirmek isterler” sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfe kurrâsının bir kısmı bunu masdar kalıbında elifin sübûtuyla {كَلَامَ اللهِ} (Kelâmallâh) şeklinde okumuştur. Kûfe kurrâsının geneli ise bunu 'kelime' kelimesinin çoğulu anlamında elifsiz olarak (كَلِمَ اللهِ) (Kelimallâh) şeklinde okumuştur. Bunlar bize göre şehirlerin kurrâsı arasında yaygınlaşmış ve anlamları birbirine yakın iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur; gerçi elifle olan kıraate benim meylim daha fazladır.
وقوله: {قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ}. يقول تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل لهؤلاء المُخَلَّفين عن المسير معك يا محمد: لن تَتَّبعونا إلى خيبرَ إذا أرَدنا السير إليهم لقتالهم، {كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ}. يقولُ: هكذا قال اللهُ لنا مِن قبلِ مَرْجِعِنا إليكم أن غنيمة خيبر لمن شهد الحديبية معنا، ولستُم ممن شهدها، فليس لكم أن تتَّبعونا إلى خيبر؛ لأن غنيمتها لغيركم.
O'nun: {قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ} “De ki: Bizim peşimizden asla gelemezsiniz; Allah önceden böyle buyurmuştur” sözü. Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Seninle birlikte sefere çıkmaktan geri kalan bu kimselere de ki: Onlarla savaşmak için gitmek istediğimizde Hayber'e bizim peşimizden asla gelemezsiniz. {كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ} “Allah önceden böyle buyurmuştur”. Şöyle buyurmaktadır: Size dönmemizden önce Allah bize böyle buyurmuş ve Hayber ganimetinin bizimle birlikte Hudeybiye'de bulunanlara ait olduğunu bildirmiştir; siz ise orada bulunanlardan değilsiniz. Dolayısıyla Hayber'e bizim peşimizden gelme hakkınız yoktur; çünkü oranın ganimeti sizden başkasına aittir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ}. أي: إنما جُعِلت الغنيمة لأهل الجهاد، وإنما كانت غنيمة خيبر لمن شهد الحديبية، ليس لغيرهم فيها نصيبٌ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ} “Allah daha önceden de böyle buyurmuştur” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Yani ganimet ancak cihat ehline kılınmıştır; Hayber ganimeti de sadece Hudeybiye'de bulunanlara aitti, onların dışındakilerin onda bir payı yoktu.”
وقوله: {فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا}. [يقول تعالى ذكره: فسيقولُ لك ولأصحابك يا محمد هؤلاء المخلَّفون من الأعراب - إذا قلتم لهم: لن تَتَّبعونا إلى الجهاد وقتال العدوِّ بخيبرَ، كذلكم قال اللهُ من قبلُ -: بل تَحْسُدوننا] أن نُصيب معكم مغنمًا إن نحن شهدنا معكم؛ فلذلك تمنعوننا من الخروج معكم.
O'nun: {فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا} “Onlar: 'Hayır, siz bizi kıskanıyorsunuz' diyecekler” sözü. [Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bedevilerden geri kalan o kimseler, sen ve ashabın onlara: 'Bizimle birlikte cihada ve Hayber'deki düşmanla savaşmaya gelemezsiniz; Allah önceden böyle buyurmuştur' dediğinizde size şöyle diyeceklerdir: Hayır, siz] eğer sizinle birlikte gelirsek sizinle beraber bir ganimete erişmemizi çekemiyorsunuz/kıskanıyorsunuz; bu yüzden bizim sizinle sefere çıkmamıza engel oluyorsunuz.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا}: أن نُصِيبَ معكم غنائم.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا} “Onlar: 'Hayır, siz bizi kıskanıyorsunuz' diyecekler” sözü hakkında: Sizinle birlikte ganimet elde etmemizi [kıskanıyorsunuz], demiştir.
وقوله: {بَلْ كَانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا}. يقول تعالى ذكره لنبيِّه ﷺ وأصحابه: ما الأمر كما يقول هؤلاء المنافقون من الأعراب؛ مِن أنكم إنما تمنَعونهم من اتباعكم حسدًا منكم لهم على أن يُصيبوا معكم من العدوِّ مَغْنَمًا، بل كانوا لا يفقَهون عن اللهِ ما لهم وعليهم من أمر الدين، {إِلَّا قَلِيلًا}: يسيرًا، ولو عقَلوا ذلك ما قالوا لرسولِ اللهِ والمؤمنين به وقد أخبروهم عن الله تعالى ذكره أنه حرَمَهم غنائمَ خيبرَ: إنما تمنَعوننا من صحبتكم إليها لأنكم تحسُدُوننا.
O'nun: {بَلْ كَانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا} “Aksine onlar pek az anlarlar” sözü. Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun ashabına şöyle buyurmaktadır: Durum, bedevilerden olan bu münafıkların söylediği gibi sizinle birlikte düşmandan bir ganimete erişmelerini kıskandığınız için onları peşinizden gelmekten menettiğiniz şeklinde değildir; bilakis onlar din konusunda neyin kendi lehlerine neyin aleyhlerine olduğunu Allah'tan {إِلَّا قَلِيلًا} “pek az”, yani çok azı müstesna anlamıyorlardı. Eğer bunu akletmiş olsalardı, Resûlullah ve ona iman edenler Allah Teâlâ'nın onları Hayber ganimetlerinden mahrum bıraktığını kendilerine haber verdiklerinde onlara: 'Oraya sizinle gelmemize sırf bizi kıskandığınız için engel oluyorsunuz' demezlerdi.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرَابِ سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ فَإِنْ تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْرًا حَسَنًا وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَمَا تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٦)}.
Yüce Allah'ın: {قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرَابِ سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ فَإِنْ تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْرًا حَسَنًا وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَمَا تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٦)} “[Ey Muhammed!] Bedevilerden geride kalanlara de ki: 'Siz güçlü kuvvetli, zorlu bir kavme karşı çağrılacaksınız; onlarla savaşırsınız yahut teslim olurlar (Müslüman olurlar). Eğer itaat ederseniz Allah size güzel bir ecir verir; şayet daha önce yüz çevirdiğiniz gibi yüz çevirirseniz sizi elem dolu bir azapla cezalandırır'” ayetinin tevili hakkında söz.
يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل يا محمد للمُخَلَّفين من الأغراب عن
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bedevilerden geride kalanlara...
المسير معك: ستُدعون إلى قتال قومٍ أُولى بأس في القتال شديدٍ.
...seninle birlikte sefere çıkmaktan geri kalanlara de ki: Siz savaşta çetin bir güce sahip olan bir kavimle savaşmaya çağrılacaksınız.
واختلف أهل التأويل في هؤلاء الذين أخْبَر اللهُ ﷿ عنهم أن هؤلاء المخلَّفين من الأعراب يُدْعَوْن إلى قتالهم؛ فقال بعضُهم: هم أهل فارس.
Tevil ehli, Allah Azze ve Celle'nin, bedevilerden geride kalan bu kimselerin kendileriyle savaşmaya çağrılacağını haber verdiği kimseler hakkında ihtilaf etmiştir; bazısı: 'Onlar Fars ehlidir' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمة، عن محمد بن إسحاق، عن عبدِ اللهِ بن أبي نجيح، عن عطاء بن أبي رباح، عن ابن عباس: {أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ}: أهل فارسَ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o Abdullah b. Ebî Necîh'ten, o Atâ b. Ebî Rabâh'tan, o da İbn Abbâs'tan {أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “[onlar] zorlu bir güce sahip” [ifadesi hakkında] şöyle dediğini bildirdi: Fars ehlidir .
حدَّثنا إسماعيل بن موسى الفَزاريُّ، قال: أخبرنا داودُ بنُ الزِّبْرِقانِ، عن ثابتٍ البنانيِّ، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى في قوله: {سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ}. قال: فارس والروم .
Bize İsmâîl b. Mûsâ el-Fezârî rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd b. ez-Zibrikan, Sâbit el-Bünânî'den, o da Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan onun: {سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “Siz güçlü kuvvetli, zorlu bir kavme karşı çağrılacaksınız” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Fars ve Rum [kavimleridir] .
قال: أخبرنا داود، عن سعيدٍ، عن الحسنِ مثلَه.
[Fezârî] dedi ki: Bize Dâvûd, Saîd'den, o da Hasan['dan] bunun bir benzerini haber verdi.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة، قال: قال الحسن في قوله: {سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ}. قال: هم فارسُ والرومُ .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den [naklen] dedi ki: Hasan, {سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “Siz güçlü kuvvetli, zorlu bir kavme karşı çağrılacaksınız” sözü hakkında: Onlar Fars ve Rum'dur, demiştir .
حدثنا محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ
Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. [Yine] bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den...
قولَه: {أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ}. قال: هم فارسُ .
...onun: {أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “[onlar] zorlu bir güce sahip” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet ettiler]: Onlar Fars'tır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ}. قال: قال الحسن: دُعُوا إلى فارس والروم.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [nakletti]: {سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “Siz güçlü kuvvetli, zorlu bir kavme karşı çağrılacaksınız” [ayeti hakkında] dedi ki: Hasan: Fars ve Rum'a [karşı savaşmaya] çağrıldılar, demiştir.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ}. قال: فارس والروم.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “Siz güçlü kuvvetli, zorlu bir kavme karşı çağrılacaksınız” sözü hakkında: Fars ve Rum, demiştir.
وقال آخرون: هم هَوازِنُ بحُنَينٍ.
Başkaları ise: Onlar Huneyn'deki Hevâzin'dir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بن إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا أبو بشر، عن سعيد بن جبيرٍ وعكرمة في قوله: {سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} قال: هَوازِنَ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr ve İkrime'den onların: {سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “Siz güçlü kuvvetli, zorlu bir kavme karşı çağrılacaksınız” sözü hakkında: Hevâzin'dir, dediklerini haber verdi .
حدَّثنا ابن بشار، قال: ثنا محمد بن جعفر، قال: ثنا شعبة، عن أبي بشر، عن سعيد بن جبيرٍ وعكرمة في هذه الآية: {سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ}. قال: هوازنَ وثَقيفٍ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr ve İkrime'den bu ayet: {سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “Siz güçlü kuvvetli, zorlu bir kavme karşı çağrılacaksınız” hakkında: Hevâzin ve Sakîf'tir, dediklerini bildirdi.
حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمر، عن قتادة: {أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ}. قال: هي هَوازِنُ وغَطَفانُ يومَ حُنينٍ .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ} “Zorlu bir güce sahip [bir kavme]... onlarla savaşırsınız yahut teslim olurlar (Müslüman olurlar)” hakkında: Huneyn günündeki Hevâzin ve Gatafân'dır, dediğini bildirdi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرَابِ سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ}: فدُعُوا يومَ حُنينٍ إلى هَوازِنَ وثَقيفٍ،
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den bildirdi: {قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرَابِ سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “[Geri kalmış olan] o bedevilere de ki: Siz güçlü kuvvetli, zorlu bir kavme karşı çağrılacaksınız” [ayeti hakkında]: Huneyn günü Hevâzin ve Sakîf'e karşı çağrıldılar,
فمنهم من أحْسَن الإجابة ورغب في الجهادِ .
...onlardan bir kısmı güzel bir şekilde icabet edip cihada rağbet gösterdi .
وقال آخرون: بل هم بنو حنيفة.
Başkaları ise: Bilakis onlar Benû Hanîfe'dir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن الزهريِّ: {أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ}. قال: بنو حَنيفةً مع مُسَيْلِمةَ الكَذَّابِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Zührî'den {أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “[onlar] zorlu bir güce sahip” [ifadesi hakkında] şöyle dediğini bildirdi: Müseylimetü'l-Kezzâb'ın yanındaki Benû Hanîfe'dir .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمد بن جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن هُشَيْم، عن أبي بشرٍ، عن سعيد بن جبيرٍ وعكرمة، أنهما كانا يزيدان فيه هَوازن وبنى حنيفةَ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Huşeym'den, o Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr ve İkrime'den onların buna Hevâzin ve Benû Hanîfe'yi de eklediklerini bildirdi .
وقال آخرون: لم تَأْتِ هذه الآية بعد.
Başkaları da: Bu ayetin [hükmü] henüz gelmedi, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمر، عن الزهري، عن أبي هريرة: {سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ}: لم تأتِ هذه الآيةُ .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Zührî'den, o da Ebû Hüreyre'den {سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “Siz güçlü kuvvetli, zorlu bir kavme karşı çağrılacaksınız” [ayeti hakkında]: Bu ayet henüz gelmedi, dediğini bildirdi .
وقال آخرون: هم الرومُ.
Başkaları da: Onlar Rum'dur, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بن عوفٍ، قال: ثنا أبو المغيرة، قال: ثنا صَفْوانُ بنُ عمرٍو،
Bana Muhammed b. Avf anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Mugîre anlattı, dedi ki: Bize Safvân b. Amr anlattı,
قال: ثنا الفرج بن محمد الكلاعيُّ، عن كعبٍ، قال: {أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ}. قال: الروم .
...dedi ki: Bize el-Ferec b. Muhammed el-Kelâî, Ka'b'dan [naklen] onun: {أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “[onlar] zorlu bir güce sahip” [ifadesi hakkında] şöyle dediğini bildirdi: Rum'dur .
وأولى الأقوال في ذلك بالصواب أن يقال: إن الله تعالى ذكرُه أخْبَر عن هؤلاء المخلفين من الأعرابِ أنهم سيُدْعَوْن إلى قتال قوم أُولى بأس في القتال، ونجدة في الحروب. ولم يُوضع لنا الدليلُ من خبرٍ ولا عقل على أن المعنى بذلك هَوازن، ولا بنو حنيفةَ، ولا فارسُ، ولا الروم، ولا أعيانٌ بأعيانهم، وجائز أن يكونَ عُنى بذلك بعضُ هذه الأجناس، وجائزٌ أن يكونَ عُنى بهم غيرُهم، ولا قول فيه أصحُّ من أن يقال كما قال الله جلَّ ثناؤه: إنهم سيدعون إلى قوم أُولى بأسٍ شديدٍ.
Bu konuda gerçeğe en uygun olan görüş şöyle denilmesidir: Zikri yüce olan Allah, bedevilerden geride kalan bu kimselerin, savaşta zorlu bir güce ve çarpışmalarda cesarete sahip bir kavimle savaşmaya çağrılacaklarını haber vermiştir. Bununla Hevâzin'in mi, Benû Hanîfe'nin mi, Fars'ın mı, Rum'un mu yoksa bizzat muayyen kimselerin mi kastedildiğine dair bize ne naklî ne de aklî bir delil konulmuştur. Bununla bu topluluklardan bazısının kastedilmiş olması caiz olduğu gibi, bunların dışındakilerin kastedilmiş olması da caizdir. Bu hususta, övgüsü yüce olan Allah'ın buyurduğu gibi: 'Onlar zorlu bir güce sahip bir kavme karşı çağrılacaklardır' demekten daha doğru bir söz yoktur.
وقوله: {تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ}. يقول تعالى ذكره للمخلَّفين من الأعراب: تُقاتِلون هؤلاء الذين تُدْعَوْن إلى قتالهم، أو يُسلمون من غير حرب ولا قتالٍ.
O'nun: {تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ} “Onlarla savaşırsınız yahut teslim olurlar (Müslüman olurlar)” sözü. Zikri yüce olan [Allah] bedevilerden geride kalanlara şöyle buyurmaktadır: Kendileriyle savaşmaya çağrıldığınız bu kimselerle ya savaşırsınız ya da harp ve kıtal olmaksızın teslim olup Müslüman olurlar.
وقد ذكر أن ذلك في بعض القراءاتِ: (تُقاتِلونهم أو يُسْلِموا) . وعلى هذه القراءة - وإن كانت على خلافِ مصاحف أهل الأمصار، وخلافًا لما عليه الحجةُ من القرأة، وغير جائزةٍ عندى القراءةُ بها لذلك - تأويل ذلك: تُقاتِلونهم أبدًا إلا أن يُسْلِموا، أو: حتى يُسْلِموا.
Bazı kıraatlerde bunun: (تُقاتِلونهم أو يُسْلِموا) (Tukātilûnehüm ev yüslimû) şeklinde olduğu da zikredilmiştir. Şehir halklarının mushaflarına ve hüccet olan kurrânın benimsediğine aykırı düşmesi ve bu sebeple bana göre bu şekilde okunması caiz olmamasıyla birlikte , bu kıraate göre bunun tevili şöyledir: Onlar Müslüman olmadıkça veya Müslüman oluncaya kadar onlarla daima savaşırsınız.
وقوله: {فَإِنْ تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْرًا حَسَنًا}. يقول تعالى ذكره: فإن تطيعوا الله في إجابتكم إياه إذا دعاكم إلى قتال هؤلاء القوم الأولى البأس الشديد، فتُجيبوا إلى قتالهم والجهادِ مع المؤمنين، {يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْرًا حَسَنًا}. يقولُ:
O'nun: {فَإِنْ تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْرًا حَسَنًا} “Eğer itaat ederseniz, Allah size güzel bir mükâfat verir” sözü. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şayet bu zorlu güce sahip olan toplulukla savaşmaya çağırdığında Allah'a icabet ederek O'na itaat ederseniz; [böylece] onlarla savaşmaya ve müminlerle birlikte cihat etmeye icabet ederseniz, {يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْرًا حَسَنًا} “Allah size güzel bir mükâfat verir”. Şöyle buyurmaktadır:
يُعْطِكم اللهُ على إجابتكم إياه إلى حربهم الجنةَ، وهى الأجرُ الحسنُ، {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَمَا تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ}. يقولُ: وإِن تَعْصُوا ربَّكم؛ فتُدبروا عن طاعته، وتُخالفوا أمره، فتترُكوا قتال الأولى الباسِ الشديد إذا دعيتم إلى قتالهم، {كَمَا تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ}. يقول: كما عصيتموه في أمره إياكم بالمسير مع رسول الله ﷺ إلى مكة، من قبل أن تُدْعَوْا إلى قتالِ أُولى البأس الشديد، و {يُعَذَّبَكُمْ} اللهُ {عَذَابًا أَلِيمًا} يعنى: وَجيعًا، وذلك عذابُ النارِ على عِصْيانِكم إياه، وترككم جهادَهم وقتالهم مع المؤمنين.
Onlarla savaşmaya dair O'na icabet etmenize karşılık Allah size cenneti verir ki güzel ecir odur. {وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَمَا تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ} “Şayet daha önce yüz çevirdiğiniz gibi yüz çevirirseniz”. Şöyle buyurmaktadır: Eğer Rabbinize isyan eder, O'na itaatten geri durur ve emrine muhalefet ederek o zorlu güce sahip kimselerle savaşmaya çağrıldığınızda onlarla savaşmayı terk ederseniz; {كَمَا تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ} “daha önce yüz çevirdiğiniz gibi”. Şöyle buyurmaktadır: O zorlu güce sahip kimselerle savaşmaya çağrılmadan önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke'ye sefere çıkmanızı emrettiğinde O'na isyan ettiğiniz gibi [isyan ederseniz], Allah {يُعَذِّبْكُمْ} “sizi cezalandırır”, {عَذَابًا أَلِيمًا} “elem dolu bir azapla”; yani can yakıcı bir azapla [cezalandırır]. Bu da O'na isyan etmeniz ve müminlerle birlikte onlarla cihad edip savaşmayı terk etmeniz sebebiyle cehennem azabıdır.
القول في تأويل قوله تعالى: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَنْ يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذَابًا أَلِيمًا (١٧)}.
Yüce Allah'ın: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَنْ يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذَابًا أَلِيمًا (١٧)} “Köre güçlük yoktur, topala güçlük yoktur, hastaya da güçlük yoktur. Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse, onu altından ırmaklar akan cennetlere sokar; kim de yüz çevirirse onu elem dolu bir azapla cezalandırır” ayetinin tevili hakkında söz.
يقول تعالى ذكره: ليس على الأعمى منكم أيُّها الناس ضيقٌ، ولا على الأعرج ضيقٌ، ولا على المريض ضِيقٌ، أن يَتَخَلَّفوا عن الجهاد مع المؤمنين، وشهودِ الحرب معهم إذا هم لقُوا عدوَّهم، للعلل التي بهم، والأسباب التي تمنَعهم من شهودها.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! İçinizden âmâ olana bir darlık yoktur; topal olana bir darlık yoktur; hasta olana da, kendilerinde bulunan mazeretler ve savaşa katılmalarına engel olan sebepler dolayısıyla müminlerle birlikte cihada çıkmaktan ve düşmanla karşılaştıklarında onlarla birlikte harbe katılmaktan geri kalmaları hususunda bir darlık yoktur.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ}. قال: هذا كلُّه في الجهاد.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den rivayet etti: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ} “Köre güçlük yoktur, topala da güçlük yoktur”. [Katâde] dedi ki: “Bütün bunlar cihad hakkındadır”.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ثم عذَر اللهُ أَهلَ العُذرِ من الناس فقال: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ} .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] dedi ki: Sonra Allah, insanlar arasından özür sahiplerini mazur sayıp şöyle buyurdu: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ} “Köre güçlük yoktur, topala güçlük yoktur, hastaya da güçlük yoktur” .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ}. قال: في الجهاد في سبيل الله.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ} “Köre güçlük yoktur, topala güçlük yoktur, hastaya da güçlük yoktur” ayeti hakkında: “Allah yolunda cihad hususundadır” dedi.
حُدِّثْتُ عن الحسين، قال: سمِعْتُ أبا معاذ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاك يقولُ في قوله: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ} الآية. يعنى: في القتال.
Hüseyin'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'ın {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ} “Köre güçlük yoktur” ayeti hakkında: “Yani savaş hususunda” dediğini işittim.