Binûn

"Fetih" Suresinin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}. يقولُ تعالى ذكره: ومَن يُطع الله ورسوله فيجيب إلى حرب أعداء الله من أهل الشرك، وإلى القتال مع المؤمنين، ابتغاء وجهِ اللهِ إذا دُعِى إلى ذلك، يُدْخِلْهُ اللهُ يومَ القيامةِ جنَّاتٍ تَجرى من تحتها الأنهارُ، {وَمَنْ يَتَوَلَّ}. يقولُ: ومَن يَعْص الله ورسوله، فيَتَخَلَّفْ عن قتال أهل الشرك باللهِ إذا دُعِى إليه، ولم يَسْتَجِبْ لدعاءِ اللهِ ورسوله، يُعَذِّبه عذابًا مُوجِعًا، وذلك عذابُ جهنم يومَ القيامة.

Yüce Allah'ın: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse, onu altından ırmaklar akan cennetlere sokar” ayetine gelince; Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat edip buna çağrıldığında Allah rızasını umarak şirk ehlinden olan Allah düşmanlarıyla savaşa ve müminlerle birlikte çarpışmaya icabet ederse, Allah kıyamet gününde onu altından ırmaklar akan cennetlere sokar. {وَمَنْ يَتَوَلَّ} “Kim de yüz çevirirse”; yani kim Allah'a ve Resûlü'ne isyan eder de buna çağrıldığında Allah'a ortak koşanlarla savaşmaktan geri kalır, Allah'ın ve Resûlü'nün davetine icabet etmezse, [Allah] onu can yakıcı bir azapla cezalandırır . Bu da kıyamet gününde cehennem azabıdır.

القول في تأويل قوله تعالى: {لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا (١٨) وَمَغَانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَهَا وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٩)}.

Yüce Allah'ın: {لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا (١٨) وَمَغَانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَهَا وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٩)} “Andolsun ki o ağacın altında sana biat ederlerken Allah, müminlerden razı olmuştur. Gönüllerindekini bilmiş, üzerlerine sekînet (huzur ve güven) indirmiş ve onlara pek yakın bir fetih ile alacakları birçok ganimeti mükafat olarak ihsan etmiştir. Allah Azîzdir, Hakîmdir (üstün kudret ve hikmet sahibidir).” ayetinin tevili (yorumu) hakkındaki görüş:

يقول تعالى ذكرُه: لقد رضي الله يا محمد عن المؤمنين بك {إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ}. يعنى: بيعةَ أصحاب رسول الله ﷺ رسول الله بالحديبيةِ حين بايعوه على مُناجزة قريشٍ الحرب، وعلى ألا يَفِرُّوا ولا يُوَلُّوهم الدُّبُرَ {تَحْتَ الشَّجَرَةِ}. وكانت بيعتُهم إياه هنالك فيما ذُكر تحتَ شجرةٍ.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana iman eden müminlerden, {إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ} “o ağacın altında sana biat ederlerken” andolsun ki Allah razı olmuştur. Yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının, Kureyş'le savaşa girişmek ve asla kaçmayıp onlara arkalarını dönmemek üzere Hudeybiye'de Resûlullah'a {تَحْتَ الشَّجَرَةِ} “ağacın altında” biat etmeleridir. Zikredildiğine göre onların orada kendisine biat etmeleri bir ağacın altındaydı.

وكان سبب هذه البيعة ما قيل: إن رسول اللهِ ﷺ كان أَرْسَل عثمانَ بن عفانَ برسالةٍ إلى الملأِ من قريشٍ، فأبْطَأ عثمان عليه بعض الإبطاءِ، فظنَّ أنه قد قُتِل، فدعا أصحابه إلى تجديد البيعة على حربهم على ما وصفتُ، فبايعوه على ذلك، وهذه البيعةُ التي تُسَمَّى بيعةَ الرِّضوانِ. وكان الذين بايعوه هذه البيعة فيما ذُكر في قول بعضهم ألفًا وأربعمائةٍ. وفى قول بعضهم ألفًا وخمسمائةٍ. وفى قول بعضهم ألفًا وثلاثمائة.

Bu biatin sebebi anlatıldığına göre şuydu: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Osmân b. Affân'ı bir elçilik göreviyle Kureyş'in ileri gelenlerine göndermişti. Osmân biraz gecikince onun öldürüldüğü zannedildi. Bunun üzerine [Hz. Peygamber], ashabını anlattığım şekilde onlarla savaşmak üzere biati yenilemeye çağırdı ve onlar da bu hususta kendisine biat ettiler. İşte bu biat, 'Rıdvân Biati' diye isimlendirilen biattir. Zikredildiğine göre bu biatte bulunanların sayısı bazılarının sözünde bin dört yüz, bazılarının sözünde bin beş yüz, bazılarının sözünde ise bin üç yüz kişi idi.

ذكرُ الرواية بما وصفنا مِن سبب هذه البيعة

Bu biatin sebebine dair anlattığımız husustaki rivayetlerin zikri

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمد بن إسحاق، قال: ثنى بعضُ أهل العلم، أن رسول الله ﷺ دعا خراش بن أمية الخُزاعيَّ، فبعثه إلى قريشٍ بمكةَ، وحمله على جملٍ له يقال له: الثعلبُ. ليُبَلِّغَ أشرافهم عنه ما جاء له، وذلك حين نزل الحديبية، فعقروا به جمل رسول الله ﷺ، وأرادوا قتله، فمنَعَتْه الأحابيش، فخلَّوا سبيله، حتى أتى رسولَ اللهِ ﷺ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan rivayet edip dedi ki: İlim ehlinden biri bana anlattı ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hırâş b. Ümeyye el-Huzâî'yi çağırdı ve Mekke'deki Kureyşlilere gönderdi; onu Sa'leb denilen devesine bindirdi ki ne için geldiğini onların ileri gelenlerine tebliğ etsin. Bu da Hudeybiye'ye indiği sıradaydı. Fakat Kureyşliler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in devesini boğazladılar ve onu da öldürmek istediler; ancak Ahâbîş kabilesi ona engel oldu ve yolunu açtılar, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi .

قال: ثنا سلمة، عن ابن إسحاق، قال: فحدَّثنى مَن لا أَتَّهِمُ، عن عكرمة مولى ابن عباس، أن رسول الله ﷺ دعا عمر بن الخطابِ ليَبْعَثَه إلى مكةَ، فيُبَلِّغَ عنه أشرافَ قريشٍ ما جاء له، فقال: يا رسول اللهِ إنى أخافُ قريشًا على نفسى، وليس

[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet edip dedi ki: Bana itham etmeyeceğim (güvendiğim) bir kimse, İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'den nakletti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ne maksatla geldiğini Kureyş'in ileri gelenlerine tebliğ etmesi için Mekke'ye göndermek üzere Ömer b. el-Hattâb'ı çağırdı. Bunun üzerine [Ömer]: “Ey Allah'ın Resûlü! Doğrusu ben Kureyş'ten kendi canım adına korkuyorum; üstelik...” dedi.

بمكةَ من بنى عَدِيٍّ بن كعبٍ أحدٌ يمنعُنى، وقد عرفت قريشٌ عداوتي إياها، وغلظتى عليهم، ولكنى أدلُّك على رجل هو أعزُّ بها مني، عثمان بن عفان. فدعا رسولُ الله ﷺ عثمان، فبعثه إلى أبي سفيان وأشراف قريش يُخْبِرُهم أنه لم يَأْتِ لحربٍ، وإنما جاء زائرًا لهذا البيت، مُعَظِّمًا لحرمتِه، فخرج عثمان إلى مكةَ، فلقيه أبانُ بنُ سعيد بن العاص حين دخل مكة أو قبل أن يَدْخُلَها، فنزل عن دابته، فحمله بين يديه، ثم ردفه وأجاره، حتى بلَّغ رسالةَ رسول الله ﷺ، فانْطَلَق عثمان حتى أتى أبا سفيان وعظماء قريش، فبلَّغهم عن رسول الله ﷺ ما أَرْسَله به، فقالوا لعثمان حين فرغ من رسالة رسول الله ﷺ إليهم: إن شئت أن تطوف بالبيتِ فطُفْ به. قال: ما كنتُ لأفعل حتى يطوف به رسول الله ﷺ. فاحْتَبَسَته قريشٌ عندها، فبلغ رسولَ اللهِ ﷺ والمسلمين أن عثمان قد قُتِل .

Benî Adiy b. Ka'b'dan beni koruyacak hiç kimse yoktur. Kureyş benim kendilerine olan düşmanlığımı ve onlara karşı sertliğimi bilmektedir. Fakat ben sana orada benden daha güçlü ve hatırı sayılır bir adamı, Osmân b. Affân'ı tavsiye ederim” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Osmân'ı çağırdı; onu Ebû Süfyân'a ve Kureyş'in ileri gelenlerine, savaş için gelmediğini, sadece bu Beyt'i ziyaret etmek ve hürmetini yüceltmek üzere geldiğini haber vermek için gönderdi. Osmân Mekke'ye doğru yola çıktı. Mekke'ye girdiğinde yahut girmeden önce Ebân b. Saîd b. el-Âs ile karşılaştı. Ebân binek hayvanından inip onu önüne bindirdi, sonra arkasına alarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elçilik mesajını tebliğ edinceye kadar onu himayesine aldı. Osmân gidip Ebû Süfyân'a ve Kureyş'in ileri gelenlerine ulaştı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisiyle gönderdiği mesajı onlara tebliğ etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mesajını kendilerine ulaştırmayı bitirince Osmân'a: “Eğer Beyt'i tavaf etmek istersen tavaf et” dediler. O da: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tavaf etmedikçe ben yapacak değilim” dedi. Bunun üzerine Kureyş onu yanında alıkoydu. Derken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Müslümanlara Osmân'ın öldürüldüğü haberi ulaştı .

قال: ثنا سلمةُ، عن محمد بن إسحاق، قال: فحدَّثني عبدُ اللهِ بنُ أبي بكرٍ، أن رسول الله ﷺ حين بلغه أن عثمان قد قُتِل، قال: "لا نَبْرَحُ حتى نُناجِزَ القومَ". ودعا الناس إلى البيعةِ، فكانت بيعةُ الرِّضوانِ تحتَ الشجرة، فكان الناس يقولون: بايعهم رسول الله ﷺ على الموت. فكان جابر بن عبد الله يقول: إن رسول الله ﷺ لم يبايعنا على الموت، ولكنه بايعنا على ألا نَفِرَّ، فبايع رسول الله ﷺ الناسُ، ولم يَتَخَلَّفْ عنه أحدٌ من المسلمين حضرها، إلا الجدُّ بن قيسٍ أخو بني سلمةَ، كان جابرُ بنُ عبدِ اللهِ يقولُ: لَكأنى أَنْظُرُ إليه لاصقًا بإبط ناقتِه، قد اخْتَبَأَ إليها، يَسْتَتِرُ بها من الناسِ، ثم أتى رسول الله ﷺ أن الذي ذُكِر مِن أمرِ عثمانَ باطلٌ .

[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan rivayet edip dedi ki: Bana Abdullah b. Ebî Bekr nakletti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Osmân'ın öldürüldüğü haberi kendisine ulaşınca: “Bu kavimle çarpışıncaya kadar buradan ayrılmayacağız” buyurdu ve insanları biate çağırdı. İşte ağacın altındaki Rıdvân Biati gerçekleşti. İnsanlar: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan ölüm üzerine biat aldı” diyorlardı. Câbir b. Abdillâh ise şöyle derdi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizden ölüm üzerine biat almadı, aksine kaçmamak üzere biat aldı.” İnsanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat ettiler; orada bulunan Müslümanlardan Benî Selime'nin kardeşi el-Cedd b. Kays dışında hiç kimse biatten geri kalmadı. Câbir b. Abdillâh şöyle derdi: “Kendisini devesinin koltuğunun altına yapışmış, insanlardan gizlenmek için ona sığınmış halde görür gibiyim.” Daha sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Osmân'ın durumu hakkında anlatılan şeyin asılsız olduğu haberi geldi .

حدَّثنا محمد بن عُمارة الأسديُّ، قال: ثنا عُبيدُ اللهِ بن موسى، قال: أخبرنا

Bize Muhammed b. Umâre el-Esedî rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize haber verdi...

موسى بنُ عُبيدةَ، عن إياس بن سلمة، قال: قال سلمةُ: بينما نحن قائلون زمن الحديبية؛ نادى منادى رسول الله ﷺ أيها الناسُ: البيعةَ البيعةَ، نزل روحُ القدس صلواتُ اللهِ عليه. قال: فتُنا إلى رسول الله الله وهو تحت شجرة سمرة. قال: فبايَعناه، وذلك قولُ اللهِ: {لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ} .

Mûsâ b. Ubeyde, İyâs b. Seleme'den haber verdi; o dedi ki: Seleme şöyle dedi: Hudeybiye zamanında bizler öğle uykusundayken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in münadisi şöyle seslendi: “Ey insanlar! Biate gelin, biate gelin! Rûhu'l-Kudüs -Allah'ın salâtı üzerine olsun- indi.” [Seleme] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e koştuk, o bir semure ağacının altındaydı. Dedi ki: Ona biat ettik; işte bu, Allah'ın: {لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ} “Andolsun ki o ağacın altında sana biat ederlerken Allah müminlerden razı olmuştur” sözüdür .

حدَّثنا عبد الحميد بنُ بَيانِ اليَشْكُريُّ، قال: ثنا محمد بن يزيد، عن إسماعيل، عن عامرٍ، قال: كان أولَ مَن بايع بيعة الرضوانِ رجلٌ مِن بني أسدٍ يقال له: أبو سِنانِ بن وهبٍ .

Bize Abdülhamîd b. Beyân el-Yeşkurî rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd, İsmâil'den, o da Âmir'den rivayet edip dedi ki: Rıdvân Biati'nde ilk biat eden kişi, Benî Esed'den Ebû Sinân b. Vehb denilen bir adamdı .

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا يحيى بن حمادٍ، قال: ثنا همامٌ، عن قتادةَ، عن سعيد بن المسيب، قال: كان جَدِّى يقال له: حَزْنٌ. وكان ممن بايع تحتَ الشجرةِ. قال: فأتَيْناها مِن قابلٍ، فعُمِّيَت علينا.

Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Hammâd rivayet edip dedi ki: Bize Hemmâm, Katâde'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etti; o şöyle dedi: Dedeme Hazn denilirdi. O da ağacın altında biat edenlerdendi. [Saîd] dedi ki: Ertesi yıl oraya gittik, fakat [ağaç] bize gizli kaldı (yeri tespit edilemedi).

حدَّثني يُونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني عمرُو بنُ الحارثِ، عن بُكيرِ بن الأشَجِّ أنه بلَغه أن الناسَ بايَعوا رسولَ اللهِ ﷺ على الموتِ، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "على ما استَطَعتم". والشجرةُ التي بُويع تحتَها بفَجٍّ نحوَ مكةَ، وزعَموا أن عمرَ بنَ الخطابِ ﵁ مرَّ بذلك المكانِ بعدَ أن ذهَبَت الشجرةُ، فقال: أين كانت؟ فجعلَ بعضُهم يقولُ: ههنا. وبعضُهم يقولُ: ههنا. فلما كثُر اختلافُهم قال: سيروا، هذا التكلفُ. فذهَبَت الشجرةُ، وكانت سَمُرةً ، إما ذهَب بها سَيْلٌ، وإما شيءٌ سوى ذلك .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Bükeyr b. el-Eşecc'den haber verdi; ona ulaştığına göre insanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ölüm üzerine biat etmişlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise: “Gücünüzün yettiği nisbette” buyurdu. Altında biat edilen ağaç Mekke tarafındaki bir vadideydi. Rivayet ettiklerine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ağaç yok olduktan sonra o yerden geçti ve: “Neredeydi?” diye sordu. Kimi: “Şuradaydı”, kimi de: “Buradaydı” demeye başladı. İhtilafları çoğalınca: “Yürüyün, bu tekellüftür (lüzumsuz külfettir)” dedi. Ağaç ise gitmişti; o bir semure (sakız) ağacı idi , onu ya bir sel alıp götürmüştü ya da bundan başka bir şey olmuştu .

ذكرُ عددِ الذين بايعوا هذه البيعةَ

Bu biatte bulunanların sayısının zikri

وقد ذكَرْنا اختلافَ المختلفين في عددِهم، ونَذْكُرُ الرواياتِ عن قائلى المقالاتِ التي ذكَرْناها إن شاء اللهُ تعالى.

Onların sayısındaki ihtilaf edenlerin görüş ayrılığını zikretmiştik; zikrettiğimiz bu görüşlerin sahiplerinden gelen rivayetleri de Allah Teâlâ dilerse zikredeceğiz.

ذكرُ مَن قال: عددُهم ألفٌ وأربعُمائةٍ

Sayılarının bin dört yüz olduğunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني يحيى بنُ إبراهيمَ المسعوديُّ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن جدِّه، عن الأعمشِ، عن أبي سفيانَ، عن جابرٍ، قال: كنا يومَ الحديبيةِ ألفًا وأربعمائة، فبايعنا رسولَ اللهِ ﷺ على ألَّا نَفِرَّ، ولم نبايعه على الموتِ. قال: فبايَعْناه كلُّنا إلا الجدَّ بن قيسٍ، اخْتَبأ تحتَ إبطِ ناقتِه .

Bana Yahyâ b. İbrâhîm el-Mes'ûdî rivayet edip dedi ki: Bize babam, babasından, o dedesinden, o el-A'meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o Câbir'den rivayet etti; [Câbir] dedi ki: Hudeybiye günü biz bin dört yüz kişiydik. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kaçmamak üzere biat ettik, ona ölüm üzerine biat etmedik. [Câbir] dedi ki: Devesinin koltuğu altına saklanan el-Cedd b. Kays müstesna hepimiz ona biat ettik .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني القاسمُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana el-Kâsım b. Abdillâh b.

عُمرَ ، عن محمدِ بن المنكدرِ، عن جابرٍ بن عبدِ اللهِ أنهم كانوا يومَ الحديبيةِ أربعَ عشْرةَ مائةً، فبايَعْنا رسولَ اللهِ ﷺ وعمرُ آخِذٌ بيدِه تحتَ الشجرةِ، وهي سَمُرَةٌ، فبايَعْناه غيرَ الجدِّ بن قيسٍ الأنصاريِّ، اخْتَبأ تحتَ إبطِ بعيرِه. قال جابرٌ: بايَعْنا رسولَ اللهِ ﷺ على ألا نَفِرَّ، ولم نُبايِعْه على الموتِ .

Ömer , Muhammed b. el-Münkedir'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre Hudeybiye günü onlar bin dört yüz kişiydiler. Ömer ağacın -ki bir semure ağacı idi- altında elinden tutarken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat ettik. Devesinin koltuğu altına saklanan Ensâr'dan el-Cedd b. Kays dışında hepimiz ona biat ettik . Câbir dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kaçmamak üzere biat ettik, ona ölüm üzerine biat etmedik .

حدَّثنا يوسفُ بنُ موسى القَطَّانُ، قال: ثنا هشامُ بنُ عبدِ الملكِ وسعيدُ بنُ شُرَحْبِيلَ المصريُّ، قالا: ثنا ليثُ بنُ سعدٍ المصريُّ، قال: ثنا أبو الزبيرِ، عن جابرٍ، قال: كنا يومَ الحديبيةِ ألفًا وأربعمائةٍ، فبايَعْناه وعمرُ آخذٌ بيدِه تحتَ الشجرةِ، وهى سَمُرةٌ، فبايَعْناه على ألا نَفِرَّ، ولم نُبايِعْه على الموتِ . يعنى: النبيَّ ﷺ.

Bize Yûsuf b. Mûsâ el-Kattân rivayet edip dedi ki: Bize Hişâm b. Abdilmelik ve Saîd b. Şürahbîl el-Mısrî rivayet edip dediler ki: Bize Leys b. Sa'd el-Mısrî rivayet edip dedi ki: Bize Ebü'z-Zübeyr, Câbir'den rivayet etti; [Câbir] dedi ki: Hudeybiye günü biz bin dört yüz kişiydik. Ömer ağacın -ki bir semure ağacı idi- altında onun elinden tutarken ona biat ettik; ona kaçmamak üzere biat ettik, ona ölüm üzerine biat etmedik . Yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e.

حدَّثنا ابن بشارٍ وابنُ المثنَّى، قالا: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بن المسيبِ أنه قيل له: إن جابرَ بنَ عبدِ اللَّهِ يقولُ: إن أصحابَ الشجرةِ كانوا ألفًا وخمسَمائةٍ. قال سعيدٌ: نسِى جابرٌ، هو قال لى: كانوا ألفًا وأربعَمائةٍ .

Bize İbn Beşşâr ve İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dediler ki: Bize İbn Ebî Adiy, Saîd'den, o Katâde'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etti; Saîd b. el-Müseyyeb'e: “Câbir b. Abdillâh ağaç ehlinin bin beş yüz kişi olduğunu söylüyor” denildi. Saîd dedi ki: “Câbir unuttu; bana onların bin dört yüz kişi olduğunu söyleyen kendisiydi” .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، عن الأعمشِ، عن أبي سفيانَ، عن جابرٍ، قال: كنا أصحابَ الحديبيةِ أربعَ عشْرةَ مائةً

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme rivayet edip dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, el-A'meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o Câbir'den rivayet etti; [Câbir] dedi ki: “Biz Hudeybiye ehli on dört yüz [kişi] idik.”

ذكرُ مَن قال: كانت عِدَّتُهم ألفًا وخمسمائةٍ وخمسةً وعشرين

Sayılarının bin beş yüz yirmi beş olduğunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ}. قال: كان أهلُ البيعةِ تحتَ الشجرةِ ألفًا وخمسمائة وخمسةً وعشرين .

Bize Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan {لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ} “Andolsun ki o ağacın altında sana biat ederlerken Allah müminlerden razı olmuştur” ayeti hakkında nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: Ağaç altında biat edenler bin beş yüz yirmi beş kişiydi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: الذين بايَعوا رسولَ اللهِ ﷺ تحتَ الشجرةِ فجُعِلَت لهم مَغانمُ خيبرَ كانوا يومَئِذٍ خمسَ عشرةَ مائةً، وبايَعوا على ألا يَفِرُّوا عنه .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; [Katâde] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ağacın altında biat edip kendilerine Hayber ganimetleri tahsis edilen kimseler o gün bin beş yüz kişiydiler ve onun yanından kaçmamak üzere biat ettiler .

ذكرُ مَن قال: كانوا ألفًا وثلاثَمائةٍ

Onların bin üç yüz kişi olduğunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا شعبةُ، عن عمرِو بن مرةَ، قال: سمعْتُ عبدَ اللهِ بنَ أبي أوْفَى يقولُ: كنا يومَ الشجرةِ ألفًا وثلاثَمائةٍ، وكانت أسلمُ يومَئِذٍ ثُمُنَ المهاجرين .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Amr b. Mürre'den rivayet etti; dedi ki: Abdullah b. Ebî Evfâ'nın şöyle dediğini işittim: Biz ağaç günü bin üç yüz kişiydik ve Eslem kabilesi o gün muhacirlerin sekizde biri kadardı .

وقولُه: {فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فعلم ربُّك يا محمدُ ما في قلوبِ المؤمنين مِن أصحابِك، إذ يُبايعونك تحتَ الشجرةِ، من صدقِ النيةِ، والوفاءِ بما يُبايِعونك عليه، والصبرِ معك، {فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ}. يقولُ: فَأَنْزَل

Allah Teâlâ'nın {فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ} “Böylece onların kalplerinde olanı bildi” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Ağacın altında sana biat ettikleri sırada Rabbin, ashabından olan müminlerin kalplerindeki niyet samimiyetini, sana biat ettikleri husustaki ahde vefayı ve seninle birlikte sabretme [kararlılığını] bildi de {فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ} “üzerlerine sekînet indirdi”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: [Onların üzerine] indirdi...

الطمأنينةَ والثباتَ على ما هم عليه مِن دينِهم، وحسنِ بَصيرتِهم بالحقِّ الذي هداهم اللهُ له.

dinleri üzerindeki huzur ve sebâtı ve Allah'ın kendilerini ilettiği hak hususundaki güzel basiretlerini indirdi.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ}. أي: الصبرَ والوَقارَ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ} “Gönüllerindekini bilmiş, üzerlerine sekînet indirmiş” ayeti hakkında rivayet etti; [Katâde]: “Yani sabır ve vakarı [indirdi]” dedi .

وقولُه: {وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا}. يقولُ: وعرَّضهم في العاجلِ مما رجَوُا الظَّفَرَ به مِن غنائمِ أهلِ مكةَ، بقتالهم أهلَها فتحًا قريبًا، وذلك فيما قيل: فتحُ خيبرَ.

Yüce Allah'ın: {وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا} “ve onları pek yakın bir fetihle ödüllendirmiştir” ayetine gelince; şöyle buyurmaktadır: Mekke halkıyla savaşarak onların ganimetlerini elde etmeyi umdukları şeyin yerine, onlara peşin olarak yakın bir fethi nasip etti ki bunun Hayber fethi olduğu söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحكمِ، عن ابن أبي ليلى: {وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا}. قال: خيبرَ .

Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den, o İbn Ebî Leylâ'dan {وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا} “ve onları pek yakın bir fetihle ödüllendirmiştir” ayeti hakkında rivayet etti; [İbn Ebî Leylâ]: “Hayber'dir” dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا}: وهى خيبرُ.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا} “ve onları pek yakın bir fetihle ödüllendirmiştir” ayeti hakkında rivayet etti; [Katâde]: “O da Hayber'dir” dedi.

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا}. قال: بلَغَنى أنها خيبرُ.

Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'nin {وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا} “ve onları pek yakın bir fetihle ödüllendirmiştir” ayeti hakkındaki sözüyle ilgili rivayet etti; [Katâde]: “Bana onun Hayber olduğu ulaştı” dedi.

وقولُه: {وَمَغَانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَهَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأثاب اللهُ هؤلاء الذين بايعوا رسولَ اللهِ ما تحتَ الشجرةِ، مع ما أَكْرَمَهم به مِن رضاه عنهم، وإنزالِه السكينةَ عليهم، وإثابتِه إياهم فتحًا قريبًا - معه مغانمَ كثيرةً يَأْخُذونها مِن أموالِ يهودِ خيبرَ، فإن الله جعَل ذلك خاصةً لأهلِ بيعةِ الرضوانِ دونَ غيرِهم.

Yüce Allah'ın: {وَمَغَانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَهَا} “ve alacakları birçok ganimetle” ayetine gelince; Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah, ağacın altında Resûlullah'a biat eden şu kimseleri -kendilerinden razı olması, üzerlerine sekînet indirmesi ve kendilerine yakın bir fetih bahşetmesiyle onları onurlandırmasının yanı sıra- onunla birlikte Hayber Yahudilerinin mallarından alacakları pek çok ganimetle de ödüllendirmiştir; zira Allah bunu başkalarına değil sadece Rıdvân Biati ehline özel kılmıştır.

وقولُه: {وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا}. يقولُ: وكان اللهُ ذا عزةٍ في انتقامِه ممن انْتَقَم مِن أعدائِه، حكيمًا في تدبيرِه خلقَه، وتصريفه إياهم فيما شاء من قضائِه.

Yüce Allah'ın: {وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا} “Allah mutlak güç sahibidir, tam hüküm ve hikmet sahibidir” ayetine gelince; şöyle buyurmaktadır: Allah, düşmanlarından intikam aldıklarından intikam almada mutlak izzet (üstün güç) sahibi idi; mahlûkatını tedbir etmesinde ve kazasından dilediği şekilde onları sevk ve idare etmesinde de hikmet sahibidir.

القول في تأويلِ قولِه تعالى: {وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٢٠) وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا (٢١)}

Yüce Allah'ın: {وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٢٠) وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا (٢١)} “Allah size elde edeceğiniz birçok ganimet vaat etti; bunu size peşin verdi ve insanların ellerini sizden çekti ki müminler için bir delil olsun ve sizi dosdoğru bir yola iletsin. Henüz güç yetiremediğiniz fakat Allah'ın kuşattığı başkalarını da [vaat etmiştir]. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” ayetlerinin tevili hakkında söz.

يقولُ تعالى ذكرُه لأهلِ بيعةِ الرضوانِ: وَعَدكم الله أيُّها القومُ مغانِمَ كثيرةً تأخُذونها.

Zikri yüce olan [Allah], Rıdvân Biati ehline şöyle buyurmaktadır: Ey topluluk! Allah size elde edeceğiniz pek çok ganimetler vaat etmiştir.

اختلَف أهلُ التأويلِ في هذه المغانمِ التي ذكَر الله أنه وعَدَها هؤلاء القومَ أَيُّ المغانمِ هي؛ فقال بعضُهم: هي كلُّ مَغْنَمٍ غنَّمها الله المؤمنين به مِن أموالِ أهلِ الشرك مِن لَدُن أَنْزَل هذه الآية على لسانِ نبيِّه ﷺ.

Tevil ehli, Allah'ın bu topluluğa vaat ettiğini zikrettiği bu ganimetlerin hangi ganimetler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bu ayeti Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanı üzere indirdiği andan itibaren şirk ehlinin mallarından Allah'ın kendisine iman eden müminlere nasip ettiği her ganimettir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا}. قال: المغانمُ الكثيرةُ التي

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا} “Allah size elde edeceğiniz birçok ganimet vaat etti” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Vaat edildikleri pek çok ganimetler,

وُعِدوا، ما [يَأْخُذون حتى] اليومِ .

bugüne kadar aldıkları şeylerdir .

وعلى هذا التأويلِ يَحْتَمِلُ الكلامُ أن يكونَ مُرادًا بالمغانم الثانيةِ المغانمُ الأولى، ويكونَ معناه عندَ ذلك: فأثابهم فتحًا قريبًا، ومغانمَ كثيرةً يَأْخُذونها، وعَدَكم اللهُ أيُّها القومُ هذه المغانمَ التي تَأْخُذونها، وأنتم إليها واصِلون عِدَةً، فجعَل لكم الفتحَ القريبَ مِن فتحِ خيبرَ. ويَحْتَمِلُ أن تكونَ الثانيةُ غيرَ الأولى، وتكونَ الأولى من غنائمِ خيبرَ، والغنائمُ الثانيةُ التي وعَدَهموها مِن غنائمِ سائرِ أهلِ الشركِ سِواهم.

Bu tevile göre cümlenin, ikinci ganimetlerle birinci ganimetlerin kastedilmiş olması ihtimali vardır. Bu takdirde cümlenin manası şöyle olur: “Onları yakın bir fetihle ve alacakları pek çok ganimetle ödüllendirdi. Ey topluluk! Allah size, bir vaat olarak kavuşacağınız ve alacağınız bu ganimetleri vaat etti de sizin için yakın fethi Hayber fethinden kıldı.” İkinci ganimetlerin birincilerden farklı olması da muhtemeldir; öyle ki birincisi Hayber ganimetlerinden olur, kendilerine vaat ettiği ikinci ganimetler ise onların dışındaki diğer bütün şirk ehlinin ganimetlerinden olur.

وقال آخرون: هذه المغانمُ التي وعَد الله هؤلاء القومَ هي مغانمُ خيبرَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Allah'ın bu topluluğa vaat ettiği bu ganimetler, Hayber ganimetleridir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني يُونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا}. قال: يومَ خيبرَ. قال: كان أبي يقولُ ذلك .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا} “Allah size elde edeceğiniz birçok ganimet vaat etti” ayeti hakkında şöyle dedi: [Bundan kasıt] Hayber günüdür. [İbn Zeyd]: “Babam böyle derdi.” dedi .

وقولُه: {فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في التي عُجِّلَت لهم؛ فقال جماعةٌ: غنائمُ خيبرَ، والمؤَخَّرةُ سائرُ فتوحٍ المسلمين بعدَ ذلك الوقتِ إلى قيامِ الساعة.

{فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ} “Bunu size peşin verdi” ayeti hakkında ise tevil ehli, kendilerine peşin verilen şey hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: [Peşin verilen] Hayber ganimetleridir; sonraya bırakılanlar ise o vakitten kıyamet kopuncaya kadar Müslümanların yapacağı diğer fetihlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ}. قال: عجَّل لكم خيبرَ.

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize [rivayet etti], dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. [Yine] bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā' rivayet etti; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ} “Bunu size peşin verdi” [ayetine dair] şöyle dedi: “Size Hayber'i peşin verdi.”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ}: وهي خيبرُ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ} “Bunu size peşin verdi” ayeti hakkında: “O Hayber'dir” dediğini rivayet etti .

وقال آخرون: بل عُنِى بذلك الصلحُ الذي كان بينَ رسولَ ﷺ وبينَ قريشٍ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Kureyş arasında gerçekleşen barış kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ}. قال: الصلحَ .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ} “Bunu size peşin verdi” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [O] barıştır .

وأولى الأقوالِ في تأويلِ ذلك بالصوابِ ما قاله مجاهدٌ، وهو أن الذي أثابَهم اللهُ مِن مسيرِهم ذلك مع الفتحِ القريبِ، المغانمُ الكثيرةُ مِن مغانمِ خيبرَ. وذلك أن المسلمين لم يَغْنَموا بعد الحديبيةِ غَنيمةً، ولم يَفْتَحوا فتحًا أقربَ مِن بيعتهم رسولَ اللهِ ﷺ بالحديبيةِ إليها، من فتحِ خيبرَ وغنائمِها.

Bu husustaki tevillerden doğruya en yakın olanı Mücâhid'in söylediğidir; o da Allah'ın, bu seferlerinden ötürü yakın bir fetihle birlikte onları ödüllendirdiği şeyin, Hayber ganimetlerinden olan pek çok ganimet olduğudur. Zira Müslümanlar Hudeybiye'den sonra Hudeybiye'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yaptıkları biate, Hayber'in fethinden ve ganimetlerinden daha yakın bir ganimet elde etmemiş ve daha yakın bir fetih gerçekleştirmemişlerdir.

وأما قولُه: {وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً}. فهي سائرُ المغانمِ التي غنَّمهموها اللهُ بعد خيبرُ؛ كغنائمِ هَوازنَ، وغَطَفان، وفارسَ والرومِ.

{وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً} “Allah size birçok ganimet vaat etti” ayetine gelince; bu, Allah'ın Hayber'den sonra kendilerine nasip ettiği diğer ganimetlerdir; Hevâzin, Gatafân, Fars ve Rûm ganimetleri gibi.

وإنما قُلنا: ذلك كذلك دونَ غنائمِ خيبرَ؛ لأن الله أخْبَر أنه عجَّل لهم هذه التي أثابَهم من مسيرِهم الذي سارُوه مع رسولَ اللهِ ﷺ إلى مكةَ، ولِمَا عُلِم مِن صحةِ نيتِهم في قتالَ أهلِها، إذ بايَعوا رسولَ اللهِ ﷺ على ألا يَفِرُّوا عنه، ولا شكَّ أن التي عُجِّلت لهم غيرُ التي لم تُعَجَّل لهم.

Bunun Hayber ganimetleri değil de böyle olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke'ye doğru yaptıkları bu seferden ötürü onları ödüllendirdiği ve ondan kaçmayacaklarına dair Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat ettiklerinde oranın halkıyla savaşma hususundaki niyetlerinin doğruluğu bilindiği için bunu kendilerine peşin verdiğini haber vermiştir. Şüphe yok ki kendilerine peşin verilen, peşin verilmeyenden başkadır.

وقولُه: {وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه لأهلِ بيعةِ الرضوانِ:

{وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ} “ve insanların ellerini sizden çekti” ayetine gelince; Allah -zikri yücedir- Rıdvân Biatı ehline şöyle buyurmaktadır:

وكفَّ اللهُ أيدىَ المشركين عنكم.

Allah müşriklerin ellerini sizden çekmiştir.

ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في الذين كُفَّت أيديهم عنهم مَن هم؟ فقال بعضُهم هم اليهودُ، كفَّ اللهُ أيديَهم عن عِبالِ الذين ساروا من المدينةِ مع رسولِ اللهِ ﷺ إلى مكةَ.

Daha sonra tevil ehli, elleri onlardan çekilen kimselerin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Onlar Yahudilerdir; Allah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Medine'den Mekke'ye gidenlerin geride kalan ailelerinden onların ellerini çekmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ}: عن بَيْضتهِم ، وعن عِيالِهم بالمدينةِ، حينَ ساروا إلى الحديبيةِ وإلى خيبرَ، وكانت خيبرُ في ذلك الوجهِ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ} “İnsanların ellerini sizden çekti” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Hudeybiye'ye ve Hayber'e gittikleri sırada onların ana yurtlarından ve Medine'deki ailelerinden [ellerini çekti]. Hayber de o istikametteydi .

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قوله: {وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ}. قال: كفَّ أيدىَ الناسِ عن عِيالهم بِالمدينةِ .

Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ} “İnsanların ellerini sizden çekti” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: İnsanların ellerini Medine'deki ailelerinden çekti .

وقال آخرون: بل عُنى بذلك أيدى قريشٍ، إذ حبسهم اللهُ عنهم، فلم يَقْدِروا لهم على مكروهٍ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla Kureyş'in elleri kastedilmiştir; zira Allah onları engellemiş ve onlara herhangi bir kötülük yapmaya güç yetirememişlerdir.

والذي قاله قتادةُ في ذلك عندى أشبهُ بتأويلِ الآية، وذلك أن كفَّ اللَّهِ أيدىَ المشركين مِن أهلِ مكةَ عن أهلِ الحديبيةِ قد ذكَره اللهُ بعد هذه الآيةِ في قولِه: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ} [الفتح: ٢٤]. فعُلِم بذلك أن الكفُّ الذي ذكَرَه اللهُ تعالى ذكرُه في قوله: {وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ} غَيرُ الكفُّ الذي ذكَر اللهُ بعدَ هذه الآيةِ في قولِه: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ}

Katâde'nin bu husustaki sözü, bana göre ayetin teviline daha uygundur. Şöyle ki; Allah'ın Mekkeli müşriklerin ellerini Hudeybiye ehlinden çekmesini, Allah bu ayetten sonra {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ} [el-Feth: 24] “Mekke'nin göbeğinde onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken O'dur” buyruğunda zikretmiştir. Böylece zikri yüce olan Allah'ın {وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ} “İnsanların ellerini sizden çekti” buyruğunda zikrettiği el çekmenin, Allah'ın bu ayetten sonra {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ} “Mekke'nin göbeğinde onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken O'dur” buyruğunda zikrettiği el çekmeden farklı olduğu anlaşılmıştır.

وقولُه: {وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: وليَكونَ كفُّه تعالى ذكرُه أيديَهم عن عِيالِهم آيةً وعِبرةً للمؤمنين به، فيَعْلَموا أن الله هو المتولى حِياطتَهم وكِلاءتَهم، في مشهدِهم ومَغِيبهم، ويَتَّقوا الله في أنفسِهم وأموالهم وأهليهم، بالحفظِ وحُسْنِ الوَلايةِ، ما كانوا مُقيمين على طاعتِه، مُنْتَهين إلى أمرِه ونهيِه.

{وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ} “Müminler için bir delil olsun” ayeti hakkında şöyle buyurmaktadır: Zikri yüce olan [Allah]'ın, onların ellerini ailelerinden çekmesi, kendisine iman edenler için bir ayet ve ibret olsun; böylece hazır bulunduklarında da bulunmadıklarında da onları koruyup gözetenin Allah olduğunu bilsinler ve O'nun itaatine devam ettikleri, emrine ve yasağına uydukları müddetçe bizzat kendileri, malları ve aileleri hususunda Allah'tan sakınsınlar.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: وذلك آية للمؤمنين، كفُّ أيدى الناسِ عن عيالهم .

Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ} “Müminler için bir delil olsun” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Şöyle buyurmaktadır: İnsanların ellerinin ailelerinden çekilmesi müminler için bir delildir .

{وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا}. يقولُ: ويُسَدِّدَكم أيُّها المؤمنون طريقًا واضحًا، لا اعْوِجاجَ فيه، فيُبَيِّنهُ لكم، وهو أن تثقوا في أموركم كلِّها بربِّكم، فتتوكلَّوا عليه في جميعها؛ ليَحوُطَكم حياطته إياكم في مسيرِكم إلى مكةَ مع رسول اللهِ ﷺ في أنفسكم وأهلِيكم وأموالِكم، فقد رأيْتُم أثر فعلِ اللهِ بكم، إذ وثِقْتُم به في مسيركم هذا.

{وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا} “Ve sizi dosdoğru bir yola iletsin”. Şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Sizi içinde hiçbir eğrilik bulunmayan apaçık bir yola yöneltsin ve bunu size açıklasın; o da bütün işlerinizde Rabbinize güvenmeniz ve hepsinde O'na tevekkül etmenizdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke'ye seferinizde kendiniz, aileleriniz ve mallarınız hususunda sizi koruduğu gibi yine korusun. Nitekim bu seferinizde O'na güvendiğinizde Allah'ın size yönelik muamelesinin eserini gördünüz.

وقولُه: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: ووعدكم أيُّها القومُ ربُّكم فتح بَلْدةٍ أُخرى لم تَقْدِروا على فتحِها، قد أحاط اللهُ بها

Allah Teâlâ'nın: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا} “Henüz güç yetiremediğiniz, fakat Allah'ın kuşattığı bir başkasını da [size vaat etmiştir]” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Rabbiniz size, fethine güç yetiremediğiniz, [fakat] Allah'ın kuşatmış olduğu başka bir beldenin fethini vaat etmiştir

لكم حتى يَفْتَحَها لكم.

sizin için, nihayet onu size fethedecektir.

واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في هذه البلدةِ الأُخرى والقريةِ الأُخرى التي وعَدَهم فتحَها، التي أخبرهم أنه مُحيطٌ بها؛ فقال بعضُهم: هي أرضُ فارسَ والرومِ، وما يَفْتَحُه المسلمون من البلاد إلى قيامِ الساعةِ.

Tevil ehli, kendilerine fethini vaat ettiği ve kendisini kuşatmış olduğunu bildirdiği bu diğer belde ve diğer karye hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: O, Fars ve Rûm toprağı ile kıyamet gününe kadar Müslümanların fethedeceği beldelerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْديٍّ، قال: ثنا شعبةُ، عن سِماكٍ الحَنَفيِّ، قال: سَمِعْتُ ابن عباسٍ يقولُ: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا}: فارسُ والرومُ.

Bize İbnu'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Simâk el-Hanefî'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs'ın {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا} “Henüz güç yetiremediğiniz başkalarını da” ayeti hakkında: “Fars ve Rûm'dur” dediğini işittim.

قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحكمِ، عن ابن أبي ليلى أنه قال في هذه الآيِة: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا}. قال: فارسُ والرومُ .

Dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den, o İbn Ebî Leylâ'dan bu ayet olan {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا} “Henüz güç yetiremediğiniz başkalarını da” hakkında şöyle dediğini nakletti: [O] Fars ve Rûm'dur .

حدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المَشروقى، قال: ثنا زيدُ بن حُبابٍ، قال: ثنا شعبةُ بنُ الحجاجِ، عن الحكمِ، عن عبد الرحمنِ بن أبي ليلى مثلَه.

Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkī rivayet edip dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be b. el-Haccâc, el-Hakem'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan aynısını rivayet etti.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا}. قال: حدَّث عن الحسنِ، قال: هي فارسُ والرومُ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا} “Henüz güç yetiremediğiniz fakat Allah'ın kuşattığı başkalarını da” ayeti hakkında dedi ki: el-Hasan'dan rivayet etti ve şöyle dedi: O, Fars ve Rûm'dur .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. [Yine] bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şöyle dediğini nakletti]:

قوله: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا}: ما فتَحوا حتى اليومِ.

{وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا} “Henüz güç yetiremediğiniz başkalarını da” ayeti hakkında: “Bugüne kadar fethetmedikleri şeylerdir” dediğini nakletti.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن الحكمِ، عن عبدِ الرحمنِ ابن أبي ليلى في قولِه: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا}. قال: فارسُ والرومُ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o el-Hakem'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا} “Henüz güç yetiremediğiniz başkalarını da” ayeti hakkında: “Fars ve Rûm'dur” dediğini rivayet etti.

وقال آخرون: بل هي خيبرُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o, Hayber'dir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا} الآية. قال: هي خيبرُ .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا} “Henüz güç yetiremediğiniz başkalarını da” ayeti hakkında: “O Hayber'dir” dediğini nakletti .

حدثت عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا}: يعنى خيبرُ، يبعثَهم رسولُ اللهِ ﷺ يومَئذٍ فقال: "لا تُمَثِّلوا، ولا تَغْلُّوا، ولا تَقْتُلوا وَليدًا .

Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman haber verip dedi ki: Dahhâk'ın {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا} “Henüz güç yetiremediğiniz fakat Allah'ın kuşattığı başkalarını da” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: Hayber'i kastetmektedir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün onları göndermiş ve şöyle buyurmuştu: “İşkence etmeyin, ganimete hıyanet etmeyin ve çocuk öldürmeyin” .

حدَّثني يُونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا}. قال: خيبرُ. قال: لم يكونوا يَذْكُرونها، ولا يَرْجُونها، حتى أَخْبَرهم اللهُ بها .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا} “Henüz güç yetiremediğiniz fakat Allah'ın kuşattığı başkalarını da” ayeti hakkında şöyle dedi: O Hayber'dir. Dedi ki: Allah kendilerine haber verinceye kadar onu ne anıyorlar ne de [fethini] umuyorlardı .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا}: يعنى أهلَ خيبرُ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا} “Henüz güç yetiremediğiniz başkalarını da” [ifadesiyle] Hayber ehlini kastetmektedir.

وقال آخرون: بل هي مكةُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o, Mekke'dir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا}: كنا نُحَدَّثُ أنها مكة.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا} “Henüz güç yetiremediğiniz fakat Allah'ın kuşattığı başkalarını da” ayeti hakkında: “Bize onun Mekke olduğu rivayet edilirdi” dediğini nakletti.

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا}. قال: بلغنا أنها مكةُ .

Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا} “Henüz güç yetiremediğiniz başkalarını da” ayeti hakkında: “Bize ulaştığına göre o Mekke'dir” dediğini nakletti .

وهذا القولُ الذي قاله قتادةُ أشبه بما دلَّ عليه ظاهرُ التنزيلِ، وذلك أن اللَّهَ أَخْبَر هؤلاء الذين بايعوا رسولَ اللهِ ما تحتَ الشجرةِ أنه مُحيطٌ بقريةٍ لم يَقْدِروا عليها، ومعقولٌ أنه لا يقالُ لقومٍ: لم يَقْدِروا على هذه المدينةِ. إلا أن يكونوا قد رامُوها فتعَذَّرَت عليهم، فأمَّا وهم لم يَرُوموها فتَتَعذَّرَ عليهم، فلا يقالُ: إنهم لم يَقْدِروا عليها.

Katâde'nin söylediği bu söz, vahyin zahirinin delalet ettiğine daha uygundur. Zira Allah, ağacın altında Resûlullah'a biat eden bu kimselere, güç yetiremedikleri bir karyeyi kuşattığını haber vermiştir. Malumdur ki bir topluluk hakkında ancak kastettikleri halde kendilerine zor gelen bir şehir için: “Bu şehre güç yetiremediler” denir. Fakat henüz kastetmedikleri ve kendilerine zor gelmemiş olan bir yer için ise: “Ona güç yetiremediler” denmez.

فإذ كان ذلك كذلك، وكان معلومًا أن رسولَ اللهِ ﷺ لم يَقْصِد قبلَ نزولِ هذه الآيةِ عليه خيبرَ لحربٍ، ولا وجَّه إليها لقتالِ أهلِها جيشًا ولا سريةً، عُلِم أن المعنيَّ بقوله: {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا}، غيرُها، وأنها هي التي قد عالَجها ورامَها فتعَذَّرَت، فكانت مكةُ وأهلُها كذلك، وأخْبَر اللهُ تعالى ذكرُه نبيَّه ﷺ والمؤمنين أنه قد أحاط بها وبأهلها، وأنه فاتِحُها عليهم، وكان اللهُ على كلِّ ما يشاءُ من الأشياءِ ذا قُدْرةٍ، لا يَتَعَذَّرُ عليه شيءٌ شَاءَه.

Durum böyle olunca ve bu ayet kendisine inmeden önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in savaşmak maksadıyla Hayber'e yönelmediği, oranın halkıyla savaşmak üzere oraya ne bir ordu ne de bir müfreze göndermediği bilindiğine göre, {وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا} “Henüz güç yetiremediğiniz başkalarını da” buyruğuyla kastedilenin ondan başkası olduğu, [bu kastedilenin] ancak üzerine gidip kastettiği halde zorlandığı yer olduğu anlaşılmıştır. Nitekim Mekke ve ehli de böyleydi. Zikri yüce olan Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere, orayı ve halkını kuşattığını ve orayı kendilerine fethedeceğini haber vermiştir. Allah dilediği her şeye hakkıyla güç yetirendir; dilediği hiçbir şey O'na güç gelmez.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْ قَاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (٢٢) سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا (٢٣)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair açıklama: {وَلَوْ قَاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (٢٢) سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا (٢٣)} “Eğer inkâr edenler sizinle savaşsalardı, arkalarını dönüp kaçarlardı. Sonra da ne bir koruyucu [ve] dost ne de bir yardımcı bulabilirlerdi. [Bu,] Allah'ın öteden beri süregelen sünnetidir. Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın.”

يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين به من أهلِ بيعةِ الرضوانِ: ولو قاتَلَكم الذين كَفَروا باللهِ أيُّها المؤمنون بمكةَ، {لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ}. يقولُ: لَانْهَزَموا عنكم، فولَّوْكم أعْجازَهم، وكذلك يَفْعَلُ المنهزمُ مِن قِرْنِه في الحرب. {ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا}. يقولُ: ثم لا يَجْدُ هؤلاء الكفارُ المنهزِمون عنكم، المُوَلُّوكم الأدبارَ، وليًّا يُوالِيهم على حربِكم، ولا نصيرًا يَنصُرُهم عليكم؛ لأن الله تعالى ذكرُه معكم، ولن يُغْلَبَ حزبٌ اللهُ ناصرهُ.

Zikri yüce olan [Allah], Rıdvan biatına katılan müminlere şöyle buyurmaktadır: Ey Mekke'deki müminler! Şayet Allah'ı inkâr eden o kimseler sizinle savaşsalardı, {لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ} “arkalarını dönüp kaçarlardı”. Yani bozguna uğrayıp sizden kaçarlar ve arkalarını dönüp giderlerdi; nitekim savaşta hasmı karşısında hezimete uğrayan kimse de böyle yapar. {ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا} “Sonra da ne bir koruyucu ne de bir yardımcı bulabilirlerdi”. Yani sizden kaçıp hezimete uğrayan ve arkalarını dönen bu kâfirler, ne sizinle savaşmak hususunda kendilerine yardım edecek bir dost, ne de size karşı kendilerine yardım edecek bir yardımcı bulabilirlerdi. Zira zikri yüce olan Allah sizinle beraberdir; Allah'ın yardım ettiği topluluk ise asla mağlup edilemez.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri