حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {وَلَوْ قَاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ}. يعني: كفارُ قريشٍ، قال اللهُ: {ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا} يَنْصُرُهم من اللهِ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَلَوْ قَاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ} “Şayet inkâr edenler sizinle savaşsalardı arkalarını dönüp kaçarlardı” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “Kureyş kâfirlerini kastetmektedir.” Allah Teâlâ: {ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا} “Sonra da ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirlerdi” buyurmuştur; [yani] onları Allah'tan koruyacak [bir yardımcı bulamazlardı] .
وقولُه: {سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: لو قاتلكم هؤلاء الكفارُ مِن قريشٍ، خَذَلَهم اللهُ حتى يَهْزِمَهم عنكم، خِذْلانَه أمثالهم مِن أهلِ الكفرِ به الذين قاتَلوا أولياءَه من الأممِ الذين مضَوْا قبلَهم.
Yüce Allah'ın: {سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ} “Allah'ın öteden beri süregelen sünneti budur” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şayet Kureyş'ten olan bu kâfirler sizinle savaşsalardı, onlardan önce gelip geçmiş ümmetlerden Allah'ın dostlarıyla savaşan kendi benzerleri olan inkârcıları yüzüstü bıraktığı gibi, Allah onları da sizden kaçıp hezimete uğrayacak şekilde yüzüstü bırakırdı.
وأُخْرِج قولُه: {سُنَّةَ اللَّهِ}. نصبًا من غيرِ لفظهِ؛ وذلك أن في قولِه: {لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا} معنى: سَنَنْتُ فيهم الهزيمةَ والخِذْلانَ. فلذلك قيل: {سُنَّةَ اللَّهِ}. مصدرًا من معنى الكلامِ لا مِن لفظِه. وقد يَجوزُ أن تكون تفسيرًا لما قبلَها مِن الكلامِ.
Yüce Allah'ın: {سُنَّةَ اللَّهِ} “Allah'ın sünneti...” buyruğu, kendi lafzından olmayan [bir fiil sebebiyle mef'ûl-i mutlak olarak] mansub kılınmıştır. Bunun sebebi şudur: {لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا} “Arkalarını dönüp kaçarlardı, sonra da ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirlerdi” buyruğunda; 'Onlar hakkında hezimeti ve yüzüstü bırakılmayı kanun kıldım' manası bulunmaktadır. İşte bundan dolayı {سُنَّةَ اللَّهِ} “Allah'ın sünneti...” buyruğunun, sözün lafzından değil manasından kaynaklanan bir masdar olduğu belirtilmiştir. Bu [ifadenin], kendisinden önceki sözün bir açıklaması olması da mümkündür.
وقولُه: {وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ولن تَجِدَ يا محمد لسنةِ اللهِ التي سنَّها في خلقه تغييرًا، بل ذلك دائمٌ، للإحسانِ جزاؤُه مِن الإحسانِ، وللإساءةِ والكفرِ العقابُ والنَّكالُ.
Yüce Allah'ın: {وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا} “Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın” buyruğu hakkında övgüsü yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'ın mahlukatı hakkında koyduğu kanunda asla bir değişiklik bulamazsın; bilakis bu süreklidir: İyiliğin karşılığı iyilik, kötülüğün ve küfrün karşılığı ise ceza ve ibretlik azaptır.
القول في تأويلِ قولِه تعالى: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا (٢٤)}
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا (٢٤)} “Sizi onlara karşı muzaffer kıldıktan sonra Mekke'nin bağrında onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken O'dur. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
يقولُ تعالى ذكرُه لرسوله ﷺ والذين بايعوا بيعةَ الرضوانِ: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ}. يعنى: أن الله كفَّ أيدىَ المشركين الذين كانوا خرَجوا على عسكرِ رسولَ اللهِ ﷺ بالحديبيةِ يَلْتَمِسون غِرَّتَهم؛ ليُصيبوا منهم، فبعَث رسولَ اللهِ ﷺ فأُتِى بهم أسْرَى، فخلَّى عنهم رسولُ اللهِ ﷺ، ومنَّ عليهم ولم يَقْتُلُهم، فقال اللهُ للمؤمنين: وهو الذي كفَّ أيدى هؤلاء المشركين عنكم {أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ}.
Zikri yüce olan [Allah], Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Rıdvan biatında bulunanlara şöyle buyurmaktadır: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ} “Onların ellerini sizden çeken O'dur”. Yani Allah, Hudeybiye'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ordusuna karşı pusu kurup bir zayiat verdirmek amacıyla çıkan müşriklerin ellerini [müminlerden] çekmiştir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [bir müfreze] göndermiş ve onlar esir olarak getirilmişlerdir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise onları serbest bırakmış, kendilerine lütufta bulunmuş ve onları öldürmemiştir. Allah müminlere şöyle buyurmuştur: Bu müşriklerin ellerini sizden çeken {أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ} “Sizi onlara karşı muzaffer kıldıktan sonra Mekke'nin bağrında onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken O'dur”.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك جاءت الآثار.
Bu hususta söylediğimiz doğrultuda rivayetler gelmiştir.
ذكرُ الرواية بذلك
Buna dair rivayetin zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ عليِّ بن الحسنِ بن شَقيقٍ، قال: سمِعْتُ أبي يقولُ: أَخْبَرنا الحسينُ بنُ واقد، قال: ثنى ثابتٌ البُنانيُّ، عن عبدِ اللَّهِ بن مُغَفَّلٍ، أَن رسولَ اللَّهِ ﷺ كان جالسًا في أصلِ شجرةٍ بالحديبيةِ، وعلى ظهرهِ غصنٌ مِن أغصانِ الشجرةِ، فرفَعْتُها عن ظهرِه، وعليُّ بنُ أبي طالبٍ ﵁ بينَ يديه، وسهيلُ بنُ عمرٍو، وهو صاحبُ المشركين، فقال رسولُ اللهِ ﷺ لعليٍّ: "اكْتُبْ: بسمِ اللهِ الرحمنِ الرحيمِ". فأمْسَك سهيل بيدِه فقال: ما نَعْرِفُ الرحمنَ، اكْتُبْ في قضيتِنا ما نَعْرِفُ. فقال رسولُ الله ﷺ: "اكْتُبْ: باسمك اللهمَّ". فكتَب، فقال: "هذا
Bize Muhammed b. Alî b. el-Hasen b. Şakîk rivayet edip dedi ki: Babamı şöyle derken işittim: Bize el-Hüseyin b. Vâkıd haber verip dedi ki: Bana Sâbit el-Bünânî, Abdullah b. Muğaffel'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye'de bir ağacın dibinde oturuyordu ve sırtına ağacın dallarından bir dal değiyordu. Ben o dalı sırtından kaldırdım. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ile müşriklerin temsilcisi olan Süheyl b. Amr onun önündeydi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'ye: “Yaz: Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla” buyurdu. Süheyl onun elini tutup: “Biz Rahmân'ı tanımayız, bizim bildiğimiz şekilde ahitnamemize yaz” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Yaz: Bismikellâhumme (Allah'ım, senin adınla)” buyurdu. O da yazdı. Sonra [Resûlullah]: “Bu,
ما صالَح محمدٌ رسولُ اللهِ أهلَ مكةَ". فأمْسَك سهيلٌ بيدِه فقال: لقد ظلَمْناك إن كنتَ رسولًا، اكْتُبْ في قضيتِنا ما نَعْرِفُ. قال: "اكْتُبْ: هذا ما صالَح عليه محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ عبد المطلبِ. وأنا رسولُ اللَّهِ". فخرَج علينا ثلاثون شابًّا عليهم السلاحُ، فثاروا في وُجوهنا، فدعا عليهم رسولُ الله ﷺ، فأَخَذ اللهُ بأبصارِهم، فقمْنا إليهم فأخَذْناهم، فقال لهم رسولُ اللهِ ﷺ: "هل خَرَجْتُم في أمانِ أحدٍ؟ ". [فقالوا: لا] . قال: فخلَّى عنهم. قال: فأنْزَل اللهُ: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ} .
Allah'ın Resûlü Muhammed'in Mekke halkı ile yaptığı barış antlaşmasıdır” [buyurdu]. Süheyl onun elini tutup: “Eğer senin bir peygamber olduğunu kabul etseydik sana haksızlık etmiş olurduk; ahitnamemize bildiğimiz şekilde yaz” dedi. [Resûlullah]: “Yaz: Bu, Abdullah'ın oğlu Muhammed b. Abdilmuttalib'in yaptığı barış antlaşmasıdır. Oysa ben Allah'ın Resûlüyüm” buyurdu. Derken silahlı otuz genç karşımıza çıkıp üzerimize saldırdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara beddua etti, Allah da onların gözlerini bağladı (göremez kıldı). Biz de kalkıp onları yakaladık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: “Birinin emanıyla mı çıktınız?” diye sordu. [Onlar: “Hayır” dediler] . Bunun üzerine onları serbest bıraktı. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Allah: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ} “Sizi onlara karşı muzaffer kıldıktan sonra Mekke'nin bağrında onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken O'dur” ayetini indirdi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بن واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ بنُ واقدٍ، عن ثابتٍ، عن عبدِ اللهِ بن مُغَفَّلٍ، قال: كنا مع النبيِّ ﷺ بالحديبيةِ في أصلِ الشجرةِ التي قال اللهُ في القرآن، و كان غصنٌ مِن أغصانِ تلك الشجرةِ على ظهرِ النبيِّ ﷺ، فرفَعْتُه عن ظهرِه. ثم ذكَر نحوَ حديثِ محمدُ بنُ على، عن أبيه.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Vâkıd, Sâbit'ten, o Abdullah b. Muğaffel'den nakletti; o şöyle dedi: Biz Hudeybiye'de, Allah'ın Kur'an'da zikrettiği ağacın dibinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik. O ağacın dallarından biri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sırtına değiyordu, ben onu sırtından kaldırdım. Sonra Muhammed b. Alî'nin babasından naklettiği hadisin bir benzerini zikretti.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: ثنى مِن لا أتَّهمُ، عن عكرمةَ مولى ابن عباسٍ، أن قريشًا كانوا بعَثوا أربعين رجلًا منهم أو خمسين، وأمَروهم أن يُطِيفوا بعسكرِ رسولَ اللهِ ﷺ؛ ليُصيبوا لهم من أصحابه أحدًا، فأُخِذوا أخْذًا، فأُتى رسولَ اللهِ ﷺ، فعفا عنهم، وخلَّى سبيلهم، وقد كانوا رمَوْا في عسكرِ رسول اللهِ ﷺ بالحجارة والنَّبْلِ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan rivayet edip dedi ki: Bana itham etmeyeceğim (güvenilir) biri, İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'den nakletti ki: Kureyşliler kendilerinden kırk veya elli adam göndermiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birini yakalayıp getirmeleri için ordugâhın etrafında dolaşmalarını emretmişlerdi. Fakat onlar tek tek yakalandılar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirildiler; o da kendilerini affedip serbest bıraktı. Oysa onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ordugâhına taş ve ok atmışlardı.
قال ابن حميدٍ: قال سلمةُ: قال ابن إسحاقَ: ففى ذلك قال: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ} الآيةِ .
İbn Humeyd dedi ki: Seleme dedi ki: İbn İshâk dedi ki: İşte bunun hakkında [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ} “O, onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çekendir” ayeti[n sonuna kadar].
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: أقَبْل معتمرًا نبيُّ الله ﷺ، فأخذ أصحابُه ناسًا مِن أهل الحرمِ غافِلين، فأَرْسَلَهم النبيُّ ﷺ، فذلك الإظفار ببطنِ مكةَ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti; o şöyle dedi: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem umre yapmak üzere geldi. Ashabı, Harem ehlinden gafil avlanan bazı kimseleri yakaladılar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onları serbest bıraktı. İşte Mekke'nin bağrında muzaffer kılınış (el-İzfâr) budur .
حدَّثنا محمدُ بنُ سنانٍ القَزَّازُ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ عائشةَ، قال: ثنا حمادُ بنُ سلمةَ، عن ثابتٍ، عن أنسِ بن مالكٍ، أن ثمانين رجلًا مِن أهلِ مكةَ هبَطوا على رسولِ اللهِ ﷺ وأصحابه مِن جبلِ التنعيمِ، عندَ صلاةِ الفجرِ ليَقْتُلوهم، فأَخَذَهم رسولُ اللهِ ﷺ، فأَعْتَقَهم، فأَنْزَلَ اللَّهُ: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ} إلى آخرِ الآيةِ .
Bize Muhammed b. Sinân el-Kazzâz rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullah b. Âişe rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Sâbit'ten, o Enes b. Mâlik'ten rivayet etti ki: Mekke halkından seksen kişi, sabah namazı vaktinde onları öldürmek için Ten'îm dağından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının üzerine indiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları yakaladı ve serbest bıraktı. Bunun üzerine Allah: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ} “Onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken O'dur...” ayetini sonuna kadar indirdi .
وكان قتادةَ يقولُ في ذلك ما حدَّثنا به بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ} الآيةِ. قال: بطنُ مكةَ الحديبيةُ، [ذُكِر لنا أن رجلًا مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ] يقال له: زُنَيْمٌ. اطَّلَع الثنية مِن الحديبيةِ، فرماه المشركون بسهمٍ فقتَلوه، فبعَث رسولُ اللهِ ﷺ خيلًا، فأتَوْه باثنَيْ عشر فارسًا مِن الكفار، فقال لهم نبيُّ اللهِ ﷺ له: "هل لكم عليَّ
Katâde ise bu hususta Bişr'in bize naklettiği şu sözü söylerdi: Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ} “Onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken O'dur” ayeti hakkında şöyle dedi: "Mekke'nin içi (batnu Mekke) Hudeybiye'dir. [Bize anlatıldığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından] Züneym adı verilen bir adam, Hudeybiye tepesine çıktı. Müşrikler ona bir ok atıp onu öldürdüler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir süvari birliği gönderdi. Onlar da kâfirlerden on iki atlıyı getirdiler. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Sizin benim üzerimde
عهدٌ؟ هل لكم عليَّ ذمةٌ؟ " قالوا: لا. فأَرْسَلَهم، فأنْزَل اللهُ في ذلك القرآنَ: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ} إلى قولِه: {بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا} (١).
Benim üzerimde bir güvenceniz var mı?” diye sordu. Onlar: “Hayır” dediler. Bunun üzerine onları serbest bıraktı. Allah Teâlâ da bu hususta Kur'an'ı indirdi: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ} “Onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken O'dur” ayetinden {بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا} “yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyruğuna kadar indirdi (١).
وقال آخرون في ذلك ما حدَّثنا به ابن حميد، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن جعفرٍ، عن ابن أَبْزَى، قال: لمَّا خرَج النبي ﷺ بالهَدْي وانْتَهَى إلى ذي الحُلَيفةِ، قال له عمرُ: يا نبيَّ اللَّهِ، تَدْخُلُ على قومٍ لك حربٌ بغيرِ سلاحٍ ولا كُراعٍ؟ قال: فبعَث إلى المدينةِ، فلم يَدَعْ بها كُراعًا ولا سلاحًا إلا حمَله، فلمَّا دنا مِن مكةَ منَعوه أن يَدْخُلَ، فسار حتى أتَى مِنًى، فنزَل بمنًى، فأتاه عَيْنُه أن عكرمةَ بنَ أبي جهلٍ قد خرَج عليك في خمسمائةٍ، فقال لخالدِ بن الوليدِ: "يا خالدُ، هذا ابن عمِّك قد أتاك في الخيلِ". فقال خالدٌ: أنا سيفُ اللَّهِ وسيفُ رسولِه - فيومئذٍ سُمِّى سيفَ اللَّهِ - يا رسولَ اللهِ، ارْمِ بي حيث شئتَ. فبعَثه على خيلٍ، فلقِى عكرمَة في الشَّعْبِ، فهزَمه حتى أدْخَله حِيطانَ مكةَ، ثم عاد في الثانيةِ، فهزمه حتى أدْخَله حيطان مكةَ، ثم عاد في الثالثة، فهزمه حتى أدْخَله حيطان مكةَ، فأنْزَلَ اللَّهُ: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ} إلى قوله: {عَذَابًا أَلِيمًا}. قال: فكفَّ اللَّهُ النبيَّ عنهم مِن بعد أن أظْفَره عليهم؛ لبَقايا مِن المسلمين كانوا بقُوا فيها مِن بعدِ أن أظْفَره عليهم، كراهيةَ أن تَطَأَهم الخيلُ بغيرِ علمٍ.
Başkaları ise bu hususta İbn Humeyd'in bize rivayet ettiği şu görüşü ileri sürmüşlerdir: Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kûb el-Kummî, Ca'fer'den, o da İbn Ebzâ'dan [şöyle] rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanlıklarla yola çıkıp Zülhuleyfe'ye vardığında Ömer ona: “Ey Allah'ın Peygamberi! Seninle savaş halinde olan bir kavmin yanına silahsız ve binek/at olmadan mı gireceksin?” dedi. [İbn Ebzâ] dedi ki: Bunun üzerine [Resûlullah] Medine'ye haber gönderdi ve orada [sevkedilmedik] hiçbir binek ve silah bırakmayıp hepsini getirtti. Mekke'ye yaklaştığında [Müşrikler] girmesine engel oldular. O da yürüyüp Mina'ya vardı ve Mina'da konakladı. Derken casusu gelip İkrime b. Ebî Cehil'in beş yüz kişiyle senin üzerine çıktığını haber verdi. Bunun üzerine Hâlid b. Velîd'e: «Ey Hâlid! İşte amcanın oğlu süvarilerle sana doğru geldi» buyurdu. Hâlid: “Ben Allah'ın kılıcı ve Resûlü'nün kılıcıyım -işte o gün 'Seyfullah' (Allah'ın kılıcı) diye isimlendirildi- Ey Allah'ın Resûlü! Beni dilediğin yere sevk et!” dedi. [Resûlullah] onu bir süvari birliğinin başında gönderdi. Hâlid, İkrime ile geçitte karşılaştı ve onu hezimete uğratıp Mekke surlarının içine sokuncaya kadar [püskürttü]. Sonra [İkrime] ikinci kez geri geldi; [Hâlid] onu [yine] hezimete uğratıp Mekke surlarının içine soktu. Sonra [İkrime] üçüncü kez geri geldi; [Hâlid] onu [tekrar] hezimete uğratıp Mekke surlarının içine soktu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ} “Onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken O'dur” ayetinden {عَذَابًا أَلِيمًا} “elem verici bir azap” buyruğuna kadar olan kısmı indirdi. [İbn Ebzâ] dedi ki: Allah, [Mekkelilere] karşı üstün getirdikten sonra, süvarilerin bilmeksizin onları çiğnemesinden hoşlanmadığı için, [Mekke'de] kalmış olan Müslüman bakiyeler sebebiyle Peygamber'i onlardan el çektirdi.
وقولُه: {وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكان اللهُ بأعمالِكم وأعمالِهم بصيرًا، لا يَخْفَى عليه منها شيءٌ.
Yüce Allah'ın: {وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا} “Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah sizin amellerinizi de onların amellerini de hakkıyla görendir; bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (٢٥)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (٢٥)} “Onlar, inkâr eden ve sizi Mescid-i Haram'dan ve bekletilen kurbanlıkları (hedy) yerlerine ulaşmaktan alıkoyanlardır. Eğer (Mekke'de) kendilerini bilmediğiniz için çiğneyeceğiniz ve bu yüzden bilmeyerek günaha/vebale gireceğiniz mümin erkekler ve mümin kadınlar olmasaydı (Allah savaşa izin verirdi). Bu, Allah'ın dilediğini rahmetine sokması içindir. Şayet onlar birbirinden ayrılmış olsalardı, içlerinden inkâr edenleri elem dolu bir azapla cezalandırırdık.”
يقولُ تعالى ذكرُه: هؤلاء المشركون مِن قريشٍ هم الذين جحَدوا توحيدَ اللهُ، وصدُّوكم أيُّها المؤمنون باللهِ عن دخولِ المسجدِ الحرامِ، وصدُّوا الهَدىَ {مَعْكُوفًا}. يقولُ: محبوسًا عن أن يَبْلُغَ مَحِلَّه. فموضعُ "أن" نصبٌ؛ لتعلُّقِه إن شئت بـ "معكوفٍ"، وإن شئتَ بـ "صدوا". وكان بعضُ نحويي البصرةِ يقولُ في ذلك: وصدُّوا الهدىَ معكوفًا، كراهية أن يَبْلُغَ مَحِلَّه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kureyş'ten olan bu müşrikler, Allah'ın birliğini inkâr eden ve ey Allah'a iman edenler, sizi Mescid-i Haram'a girmekten alıkoyan kimselerdir; kurbanlıkları da {مَعْكُوفًا} [alıkoymuşlardır]. Şöyle buyurmaktadır: [Kurbanlıkları] kesim yerine ulaşmaktan menedilmiş/tutulmuş olarak [alıkoydular]. Burada “en (أن)” edatının yeri nasbdır; çünkü dilersen “ma'kûfen (مَعْكُوفًا)” kelimesine, dilersen “saddû (صَدُّوا)” fiiline bağlanır. Basralı bazı dilciler bu hususta şöyle demiştir: Kurbanlıkların kesim yerine ulaşmasını istemedikleri için onları alıkoyup hapsettiler.
وعُنِى بقولِه تعالى ذكرُه: {أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ}: أَن يَبْلُغَ مَحِلَّ نحرِه. وذلك دخولُ الحرمِ، والموضعُ الذي إذا صار إليه حَلَّ نحرُه، وكان رسولُ اللَّهِ ﷺ ساق معه حينَ خرَج إلى مكةَ في سَفْرته تلك سبعين بدنةً.
Zikri yüce olan [Allah]'ın {أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ} buyruğuyla: Kurbanlığın kesileceği yerine ulaşması kastedilmiştir. Bu da Harem'e girmesi ve ulaştığında kesilmesinin helal olduğu yerdir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu yolculuğunda Mekke'ye doğru yola çıktığında yanında yetmiş kurbanlık deve sevk etmişti.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، عن محمدِ بن مسلمٍ الزهريِّ، عن عروةَ بن الزبيرِ، عن المِسْوَرِ بن مَحْرَمةً ومَرْوانَ بن الحكمِ، أنهما حدَّثاه قالا: خرَج رسولُ اللهِ ﷺ عامَ الحديبيةِ يُرِيدُ زيارةَ البيتِ، لا يُرِيدُ قتالًا، وساق معه سبعين بَدَنةً، وكان الناسُ سبعمائةِ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Müslim ez-Zührî'den, o Urve b. ez-Zübeyr'den, o da el-Misver b. Mahreme ile Mervân b. el-Hakem'den rivayet etti; her ikisi de ona şöyle anlatmıştır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye yılında savaş kastı olmaksızın Beytullah'ı ziyaret etmek maksadıyla yola çıktı ve yanında yetmiş kurbanlık deve sevk etti. İnsanlar ise yedi yüz
رجلٍ، فكانت كلُّ بدنة عن عشرةٍ .
kişiydi; her bir kurbanlık deve on kişiye tekabül ediyordu .
وبنحوِ الذي قلنا في معنى قوله: {هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ}. قال أهلُ التأويلِ.
Yüce Allah'ın: {هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ} “Onlar, inkâr eden ve sizi Mescid-i Haram'dan ve bekletilen kurbanlıkları yerlerine ulaşmaktan alıkoyanlardır” buyruğunun anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا}. أي: محبوسًا {أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ}. وأقَبْل نبيُّ اللهِ ﷺ وأصحابُه معتمرين في ذي القَعْدةِ، الهدىُ، ومعهم حتى إذا كانوا بالحديبيةِ صدَّهم المشركون، فصالَحهم نبيُّ اللهُ ﷺ على أن يَرْجِعَ مِن عامِه ذلك، ثم يَرْجِعَ مِن العامِ المُقْبِلِ، فيكونَ بمكَّة ثلاثَ ليالٍ، ولا يَدْخُلَها إلا بسلاحِ الراكبِ، ولا يَخْرُج بأحدٍ مِن أهلِها، فنحَروا الهدىَ، وحلَقوا، وقصَّروا، حتى إذا كان مِن العامِ المُقْبِلِ، أَقْبَل نبيُّ اللهُ ﷺ وأصحابُه، حتى دخَلوا مكةَ معتمرين في ذى القَعْدَةِ، فأقام بها ثلاثَ ليالٍ، وكان المشركون قد فخَروا عليه حينَ رَدُّوه، فأقَصَّه اللهُ منهم فأدْخَله مكةَ في ذلك الشهرِ الذي كانوا ردُّوه فيه، فأنْزَل اللهُ: {الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ} [البقرة: ١٩٤].
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا} “Onlar inkâr eden, sizi Mescid-i Haram'dan ve alıkonulan kurbanlıkları” yani hapsedilen kurbanlıkları {أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ} “yerine ulaşmaktan alıkoyanlardır” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı Zilkade ayında yanlarında kurbanlık develerle umre yapmak üzere geldiler. Hudeybiye'ye vardıklarında müşrikler onları engelledi. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem o yıl geri dönmek, gelecek yıl tekrar gelip Mekke'de üç gece kalmak, oraya sadece yolcu silahıyla girmek ve oranın halkından hiçbir kimseyi [beraberinde] çıkarmamak üzere onlarla anlaştı. Kurbanlıklarını kestiler, tıraş oldular ve saçlarını kısalttılar. Ertesi yıl olunca Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı gelip Zilkade ayında umre yaparak Mekke'ye girdiler ve orada üç gece kaldılar. Müşrikler onu geri çevirdiklerinde ona karşı böbürlenmişlerdi ; Allah da onlardan kısasını aldı ve onu kendisini geri çevirdikleri aynı ayda Mekke'ye soktu. Bunun üzerine Allah: {الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ} “Haram ay, haram aya karşılıktır; hürmetler (dokunulmazlıklar) karşılıklıdır (kısastır)” [el-Bakara: 194] ayetini indirdi.
حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ الأسديُّ وأحمدُ بنُ منصورٍ الرَّماديُّ، واللفظُ لابنِ عُمارةَ، قالا: حدَّثنا عبيد اللهُ بن موسى، قال: أَخْبَرنا موسى بن عُبيدةَ، عن إياسِ بن سلمةَ بن الأكوعِ، عن أبيه، قال: بعَثَت قريشٌ سُهَيْل بنَ عمرٍو، وحُوَيْطِبَ بنَ عبدِ العُزَّى، وحفصَ بنَ فلانٍ، إلى النبي ﷺ ليُصالحوه، فلما رآهم رسول اللهِ ﷺ
Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî ve Ahmed b. Mansûr er-Remâdî rivayet edip –lafız İbn Umâre’ye ait olmak üzere– dediler ki: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde, İyâs b. Seleme b. el-Ekva‘dan, o da babasından [naklen] haber verdi ki [babası Seleme b. el-Ekva‘ radıyallâhu anh] şöyle demiştir: Kureyş; Süheyl b. Amr’ı, Huveytıb b. Abdi’l-Uzzâ’yı ve Hafs b. Filân’ı, kendisiyle barış yapmak üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e gönderdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları görünce
فيهم سُهَيْلُ بنُ عمرٍو، قال: "قد سهَّل اللهُ لكم مِن أمرِكم، القومُ ماتُّون إليكم بأرحامِهم وسائلوكم الصلحَ، فابعثوا الهَدْىَ، وأظْهرِوا التلبيةَ، لعل ذلك يُليِنُ قلوبَهم". فلبَّوا مِن نَواحى العسكرِ حتى ارْتَجَّت أصواتُهم بالتلبيةِ. قال: فجاءوا فسأَلوه الصلحَ. قال: فبينما الناسُ قد تَوادَعوا، وفي المسلمين ناسٌ مِن المشركين، [وفى المشركين ناسٌ مِن المسلمين]. قال: ففتَك به أبو سفيانَ. قال: فإذا الوادى يَسِيلُ بالرجالِ. قال: قال إياسٌ: قال سلمةُ: فجئتُ بستةٍ مِن المشركين مُتَسَلِّحين أَسُوقُهم، ما يَمْلِكون لأنفسِهم نفعًا ولا ضرًّا، فأتَيْتُ بهم النبيَّ ﷺ، فلم يَسْلُبْ ولم يَقْتُلْ، وعَفا. قال: فشدَدْنا على مَن في أيدى المشركين منا، فما ترَكْنا في أيديهم منا رجلًا إلا اسْتَنْقَذْناه. قال: وعَلَبْنا على مَن في أيدينا منهم، ثم إن قريشًا بعَثُوا سُهَيْلَ بن عمرٍو، وحُوَيْطِبًا، فوَلُوا صلحَهم، وبعَث النبيُّ ﷺ عليًّا في صلحه، فكتب عليٌّ بينَهم: بسم اللهُ الرحمن الرحيمِ، هذا ما صالَح عليه محمد رسولَ اللهِ ﷺ قريشًا، صالَحهم على أنه [لا إغلالَ ولا إسلالَ]، وعلى أنه مِن قدم مكة مِن أصحابِ محمد ﷺ حاجًّا أو معتمرًا أو يَبْتَغِى مِن فضلِ اللَّهِ، فهو آمِنٌ على دمِه ومالِه، ومَن قدِم المدينةَ مِن قريش مُجْتازًا إلى مصرَ أو إلى الشامِ يَبْتَغِي مِن فضلِ اللهِ، فهو آمنٌ على دمِه ومالِه، وعلى أنه مِن جاء محمدًا ﷺ مِن قريشٍ فهو إليهم رَدُّ، ومَن جَاءَهم مِن أصحابِ محمدٍ فهو لهم، فاشْتَدَّ ذلك على المسلمين، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "مَن جَاءَهم منا فأَبْعَدَه اللَّهُ،
[Aralarında] Süheyl b. Amr da vardı. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Allah işinizi kolaylaştırdı. Bu kavim sizinle olan akrabalık bağlarını vesile kılıyor ve sizden barış istiyor. Kurbanlıkları öne çıkarın ve telbiyeyi açıktan getirin; umulur ki bu onların kalplerini yumuşatır” buyurdu. Bunun üzerine ordugâhın her tarafından öyle telbiye getirdiler ki sesleri telbiye ile yankılandı. [Râvi] dedi ki: Gelip ondan barış istediler. [Râvi devamla] dedi ki: İnsanlar karşılıklı güven anlaşması yapmışken, Müslümanların arasında müşriklerden bazı kimseler, [müşriklerin arasında da Müslümanlardan bazı kimseler] bulunuyordu. [Râvi] dedi ki: Ebû Süfyân bir baskın/hıyanet girişiminde bulundu. [Râvi] dedi ki: Bir de baktık ki vadi adeta adam akıtıyor (silahlı adamlarla dolup taşıyor). [Râvi] dedi ki: İyâs, Seleme'nin şöyle dediğini nakletti: Kendilerine hiçbir fayda veya zarar vermeye güçleri yetmeyen silahlı altı müşriği önüme katıp getirdim ve onları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e teslim ettim; o ise ne üzerlerindekileri aldı ne de onları öldürdü, bilakis affetti. [Râvi] dedi ki: Biz de müşriklerin elinde bulunan kardeşlerimize hücum ettik ve onların elinde bulunan adamlarımızdan hiçbirini bırakmayıp kurtardık. Bizim elimizde bulunanlara da galip geldik. Daha sonra Kureyş, Süheyl b. Amr ile Huveytıb'ı gönderdi ve onlar sulh işini üstlendiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de barış için Ali'yi görevlendirdi. Ali aralarında [antlaşma metnini] şöyle yazdı: “Bismillâhirrahmânirrahîm. Bu, Resûlullah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kureyş ile yaptığı barış antlaşmasıdır. Onlarla; [aralarında hiçbir hıyanet ve gizli düşmanlık/hırsızlık olmayacağı], Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Mekke'ye hacı, umreci veya Allah'ın lütfundan [rızık] arayarak gelen kimsenin canı ve malı konusunda güvende olacağı; Kureyş'ten Mısır'a veya Şam'a Allah'ın lütfundan [rızık] aramak üzere geçerken Medine'ye uğrayan kimsenin canı ve malı konusunda güvende olacağı; Kureyş'ten Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelen kişinin onlara geri teslim edileceği, Muhammed'in ashabından onlara giden kişinin ise onların yanında kalacağı üzere antlaşma yaptı.” Bu durum Müslümanlara çok ağır geldi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bizden onlara gideni Allah [rahmetinden] uzaklaştırsın!
ومَن جاءَنا منهم فرَدَدْناه إليهم، فعلِم اللهُ الإسلامَ مِن نفسه، جعَل له مخرجًا". فصالَحوه على أنه يَعْتَمِرُ في عامِ قابلٍ في هذا الشهرِ، لا يَدْخُلُ علينا بخيلٍ ولا سلاحٍ إلا ما يَحْمِلُ المسافرُ في قرابه، يَثْوِى فينا ثلاثَ ليالٍ، وعلى أن هذا الهدْىَ حيثما حبسناه مَحِلُّه لا يُقْدِمُه علينا. فقال لهم رسولُ اللهُ ﷺ: "نحن نَسُوقُه، وأنتم تَرُدُّون وُجوهَه". فسار رسولُ اللهُ ﷺ مع الهلايِ، وسار الناسُ .
Onlardan bize gelip de kendisini onlara geri verdiğimiz kimseye gelince; Allah onun kalbindeki İslam'ı bilmektedir, elbette ona bir çıkış yolu yaratacaktır” buyurdu. Böylece gelecek yıl bu ayda umre yapması, üzerimize yolcunun kınında taşıdığı silah dışında hiçbir at ve silahla gelmemesi, aramızda üç gece kalması ve bu kurbanlıkların onları nerede durdurduysak kesim yerinin orası olması ve onları üzerimize getirmemesi şartıyla onunla barış yaptılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: “Biz onları sevk ediyoruz, siz ise yüzlerini geri çeviriyorsunuz” buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanlıklarla beraber yürüdü, insanlar da yürüdü .
حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا عبيد اللهُ بن موسى، قال: أخبَرنا موسى، قال: أخبَرني أبو مُرَّةَ مولى أمِّ هانيء عن ابن عمرَ، قال: كان الهدىُ دونَ الجبالِ التي تَطْلُعُ على وادى الثنية، عرَض له المشركون، فردُّوا وجوهَه. قال: فنحَر النبيُّ ﷺ الهدىَ حينَ حبَسوه، وهى الحديبيةُ، وحلَق، وتأَسَّى به أُناسٌ حينَ رأَوْه حلَق، وتربَّص آخرون فقالوا: لعلنا نَطوفُ بالبيتِ، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "رحِم اللهُ المُحَلِّقين". قيل: والمُقَصِّرين. قال: "رحم اللهُ المُحَلِّقين". قيل: والمُقَصِّرين. قال: "والمُقَصِّرِين" .
Bana Muhammed b. Umâre rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Mûsâ haber verip dedi ki: Bana Ümmü Hânî'nin azatlısı Ebû Mürre, İbn Ömer'den nakletti; o şöyle dedi: Kurbanlıklar Seniyye vadisine bakan dağların önündeydi; müşrikler önüne çıkıp yüzlerini geri çevirdiler. [Râvi] dedi ki: Kurbanlıkları engelledikleri yerde -ki orası Hudeybiye'dir- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları kesti ve tıraş oldu. İnsanlar onun tıraş olduğunu görünce ona uyup tıraş oldular; bazıları ise bekleyip: “Belki Beytullah'ı tavaf ederiz” dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah saçını kazıtanlara rahmet etsin” buyurdu. “Kısaltanlara da [ey Allah'ın Resûlü]?” denildi. O: “Allah saçını kazıtanlara rahmet etsin” buyurdu. “Kısaltanlara da?” denildi. [Üçüncüsünde]: “Kısaltanlara da” buyurdu .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بشيرٍ، قال: ثنا عمرُ بنُ ذَرٍّ الهَمْدانيُّ، عن مجاهدٍ، أن النبيَّ ﷺ اعْتَمر ثلاثَ عُمَرٍ، كلُّها في ذى القَعْدَةِ، يَرْجِعُ في كلِّها إلى المدينةِ، منها العمرةُ التي صُدَّ فيها الهدىُ، فنحَره في مجلِّه عندَ الشجرةِ، وشارَطوه أن يأْتىَ في العامِ المقبلِ معتمرًا فيَدْخُلَ مكةَ، فيَطوفَ بالبيتِ ثلاثةَ أيامٍ ثم يَخْرُجَ، ولا يَحْبسون عنه أحدًا قَدِم معه، ولا يَخْرُجَ مِن مكةَ بأحدٍ كان فيها قبلَ قدومِه مِن المسلمين، فلما كان مِن العامِ المقبل دخَل مكةَ، فأقام بها ثلاثًا يَطوفُ بالبيتِ، فلما كان اليومُ الثالثُ قريبًا مِن الظهرِ أرْسَلوا إليه: إن قومَك قد
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr rivayet edip dedi ki: Bize Ömer b. Zerr el-Hemdânî, Mücâhid'den nakletti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hepsi de Zilkade ayında olmak ve hepsinde Medine'ye dönmek üzere üç umre yaptı. Bunlardan biri de kurbanlığın [Harem'e girmesinin] engellendiği, kurbanını ağacın yanında bulunduğu yerde kestiği umredir. Gelecek yıl umre yapmak üzere gelmesi, Mekke'ye girmesi, üç gün Beyt'i tavaf edip sonra çıkması, kendisiyle birlikte gelenlerden hiçbirini alıkoymamaları ve gelmesinden önce Mekke'de bulunan Müslümanlardan hiç kimseyi de Mekke'den [beraberinde] çıkarmaması şartıyla onunla anlaştılar. Gelecek yıl olunca Mekke'ye girdi ve Beyt'i tavaf ederek orada üç [gün] ikamet etti. Üçüncü gün olup öğleye yaklaşıldığında ona: “Kavminize...
آذاهم مُقامُك. فنُودِى في الناسِ: لا تَغْرُبُ الشمس وفيها أحدٌ مِن المسلمين قدِم مع رسولِ اللهِ ﷺ .
rahatsızlık verdi” dediler. Bunun üzerine insanlar arasında: “Güneş batarken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gelen Müslümanlardan hiç kimse Mekke'de kalmasın!” diye nida edildi .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ، عن عروةَ بن الزبيرِ، عن المِسْوَرِ بن مَخْرَمةَ، قال: خرَج النبيُّ ﷺ زمنَ الحديبيةِ في بضعَ عشْرةَ مائةً مِن أصحابِه، حتى إذا كانوا بذى الحُلَيْفَةِ قلَّد الهدىَ وأَشْعَره، وأَحْرَم بالعمرةِ، وبعَث بينَ يديه عينًا له مِن خُزاعةَ يُخْبِرُه عن قريشٍ، وسار النبيُّ ﷺ، حتى إذا كان بغَديرِ الأشْطاطِ قريبًا مِن عُشفانَ أتاه عينه الخُزاعيُّ، فقال: إني ترَكْتُ كعبَ بنَ لُوَّيٍّ وعامرَ بنَ لُؤَيٍّ قد جمَعوا لك الأحابيشَ، وجمَعوا لك جُموعًا، وهم مُقاتِلوك وصادُّوك عن البيتِ. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "أَشِيروا عليَّ، أَتَرَوْن أَن تَمِيلَ على ذَراريِّ هؤلاء الذين أعانوهم فنُصِيبَهم، فإن قعَدوا قعَدوا مَوْتُورين مخروبين، وإن نجوا تَكُنْ عُنُقًا قطَعَها اللَّهُ؟ أم تَرَوْن أنا نَؤُمُّ البيتَ، فَمَن صدَّنا عنه قاتَلْنا؟ " فقام أبو بكرٍ فقال: يا رسولَ اللهِ، إنا لم نَأْتِ لقتال أحدٍ، ولكنْ مِن حال بينَنا وبين البيتِ قاتَلْناه، فقال النبيُّ ﷺ: "فرُوحوا إذن" - وكان أبو هريرةَ يقولُ: ما رأيتُ أحدًا قطُّ كان أكثرَ مشاورةً لأصحابِه مِن النبيِّ ﷺ فراحوا حتى إذا كانوا ببعضِ الطريقِ قال النبي ﷺ: "إن خالدَ بنَ الوليدِ بالغَميمِ في خيلٍ لقريشٍ طليعةً، فخُذوا ذاتَ اليمينَ". فوالله ما شعَر بهم خالدٌ حتى إذا هو بَقَتَرةِ الجيشِ، فَانْطَلَقَ يَرْكُضُ نذيرًا لقريشٍ، وسار النبيُّ ﷺ اللهُ حتى إذا كان بالثَّنِيَّة التي يُهْبَطُ عليهم منها برَكَت به
Bize İbn Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o Zührî'den, o Urve b. ez-Zübeyr'den, o da el-Misver b. Mahrame'den rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye zamanında ashabından bin küsur kişiyle [yola] çıktı. Zülhuleyfe'ye vardıklarında kurbanlığa boyunbağı taktı, onu işaretledi ve umre için ihrama girdi. Önünden Kureyş hakkında kendisine haber getirmesi için Huzâa kabilesinden bir gözcüsünü gönderdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yoluna devam etti. Nihayet Usfân yakınlarındaki Gadîru'l-Eştât mevkiine vardığında Huzâalı gözcüsü ona gelip şöyle dedi: “Ben Kâ‘b b. Lüeyy ile Âmir b. Lüeyy'i sana karşı Ehâbîş'i ve büyük kalabalıkları toplamış vaziyette bıraktım. Onlar seninle savaşacak ve seni Beytullah'tan alıkoyacaklardır.” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bana görüşünüzü bildirin! Bunlara yardım eden şu kimselerin çoluk çocuklarına yönelip onlara baskın yapmamıza ne dersiniz? Şayet oturup kalırlarsa intikamları alınamamış ve malları yağmalanmış olarak oturup kalırlar; eğer kurtulurlarsa da Allah'ın boynunu kopardığı bir topluluk olurlar. Yoksa doğrudan Beytullah'a yönelip bizi ondan alıkoyanlarla savaşmamızı mı uygun görürsünüz?» buyurdu. Bunun üzerine Ebû Bekir kalkıp: “Ey Allah'ın Resûlü! Biz hiç kimseyle savaşmak için gelmedik; fakat bizimle Beytullah arasına engel koyan kimseyle savaşırız” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Öyleyse yola devam edin!» buyurdu. -Ebû Hureyre şöyle derdi: “Ashabıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha çok istişare eden hiç kimse görmedim.”- [Ashap] yola koyuldular. Nihayet yolun bir yerine vardıklarında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hâlid b. el-Velîd, Kureyş'e ait bir öncü süvari birliği içinde Gamîm'dedir; siz sağ tarafı tutun!» buyurdu. Allah'a yemin olsun ki Hâlid, ordunun kaldırdığı tozu görünceye kadar onları fark etmedi. Bunun üzerine Kureyş'i uyarmak için atını koşturarak gitti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise yoluna devam etti; nihayet onların üzerine inilen tepeye/geçide vardığında bineği çöktü.
راحلتُه، فقال الناسُ: حَلْ حَلْ. فقال: "ما حَلْ؟ ". فقالوا: خَلأتِ القَصْواءُ. فقال النبيُّ ﷺ: "ما خَلأتُ، وما ذاك لها بخُلُقٍ، ولكنها حبسَها حابسُ الفيل". ثم قال: "والذي نفسي بيده لا يَسْأَلُونى خُطَّةً يُعَظِّمون بها حرماتِ اللَّهِ إلا أعْطَيْتُهم إياها". ثم زُجِرَتْ فوثَبَتْ، فعدل عنهم، حتى نزل بأقصى الحديبيةِ، على ثَمَدٍ قليل الماءِ، إنما يَتَبَرَّضُه الناسُ تَبَرُّضًا، فلم يُلْبِته الناسُ أن نزَحوه، فشُكِي إلى رسولِ اللهِ ﷺ العطشُ، فنزَع سهمًا مِن كِنانته، ثم أَمَرَهم أن يَجْعَلوه فيه، فواللهِ ما زال يَجِيشُ لهم بالرِّيِّ حتى صدَروا عنه، فبينا هم كذلك جاء بُدَيْلُ بنُ وَرْقاءَ الخُزاعيُّ في نفرٍ مِن خُزاعةَ. وكانوا عَيْبةً نُصح رسولِ اللَّهِ ﷺ مِن أهلِ تِهامةَ - فقال: إنى ترَكْتُ كعبَ بنَ لُوَّيٍّ، وعامر بن لؤيٍّ، قد نزلوا أعداد مياهِ الحديبيةِ، معهم العُوذُ المَطافيلُ، وهم مُقاتِلوك وصادُّوك عن البيت. فقال النبيُّ ﷺ: "إنا لم نأت لقتال أحدٍ، ولكنا جِئْنَا مُعْتَمِرين، وإن قريشًا قد نهِكَتْهم الحربُ وأضَرَّت بهم، فإن شاءوا مادَدْناهم مدةً، ويُخَلُّوا بيني وبين الناس، فإن أَظْهَرْ فإن شاءوا أن يَدْخَلوا فيما دخل فيه الناسُ فعلوا، وإلا فقد جَمُّوا، وإن هم
...bineği [çöktü]. Bunun üzerine insanlar: “Hal, hal! (yürü, yürü!)” dediler. Peygamber: «Ne oluyor, 'hal hal' diyorsunuz?» buyurdu. “Kasvâ çöktü [inat etti]” dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kasvâ çöküp diretmedi, bu onun huyu da değildir; lakin onu Fîl'i engelleyen [Allah] durdurdu» buyurdu. Sonra: «Nefsim elinde olan [Allah]’a yemin ederim ki, Allah'ın hürmetlerini yüceltecekleri hiçbir plan/teklif istemezler ki, ben onu kendilerine vermiş (kabul etmiş) olmayayım!» buyurdu. Sonra deve dürtüldü, o da sıçrayıp kalktı. Resûlullah onlardan yönünü çevirip saptı ve nihayet Hudeybiye'nin en ucunda, suyu az olan ve insanların ancak azar azar çekebildiği bir su birikintisinin başına konakladı. Çok geçmeden insanlar o suyu tamamen çekip tükettiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e susuzluktan şikâyet edildi. Bunun üzerine o, sadağından bir ok çıkardı ve onu o su birikintisinin içine koymalarını emretti. Allah'a yemin olsun ki, oradan ayrılıncaya kadar su onlar için kana kana içecekleri şekilde kaynamaya devam etti. Onlar bu hâldeyken Huzâa kabilesinden bir toplulukla birlikte Büdeyl b. Varkā el-Huzâî geldi. Onlar Tihâme halkı içinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sırdaşları ve güvenilir danışmanları idiler. [Büdeyl] şöyle dedi: “Ben Ka‘b b. Lüeyy ile Âmir b. Lüeyy'i, yanlarında yavrulu sağılır develeri olduğu hâlde Hudeybiye sularının bol kaynaklarına inmiş vaziyette bıraktım. Onlar seninle savaşacak ve seni Beytullah'tan alıkoyacaklardır.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Biz kimseyle savaşmak için gelmedik, lakin biz umre yapmak üzere geldik. Şüphesiz harp Kureyş'i yıpratmış ve onlara zarar vermiştir. Eğer dilerlerse onlarla belirli bir süreye kadar mütareke (barış) yaparız; onlar da benimle insanların arasından çekilirler. Şayet ben üstün gelirsem, insanların girdiği bu dine girmek isterlerse girerler; girmezlerse dinlenip güç toplamış olurlar. Eğer onlar...»
أبَوْا، فوالذي نفسي بيدِه لأُقاتِلَتَّهم على أمرِى هذا حتى تَنْفَرِدَ سالفَتى، أو ليُنْفِذَنَّ اللهُ أمره: فقال بُديلٌ: سنُبَلِّغُهم ما تقولُ. فانْطَلَق حتى أتَى قريشًا، فقال: إنا قد جئْناكم مِن عندِ هذا الرجلِ، وسمِعْناه يقولُ قولًا، فإن شئتُم أَن نَعْرِضَه عليكم فعَلْنا قال سفهاؤُهم: لا حاجةَ لنا في أن تُحَدِّثَنَا عنه بشيءٍ. وقال ذَوُو الرأي منهم: هاتِ ما سمِعْتَه يقولُ. قال: سمِعْتُه يقولُ كذا وكذا. فحدَّثهم بما قال النبيُّ ﷺ، فقام عروةُ بن مسعودٍ الثَّقَفيُّ فقال: أي قومِ، ألستم بالوالدِ؟ قالوا: بلى. قال: أوَلستُ بالولدِ؟ قالوا: بلى. قال: فهل تَتَّهِمونى؟ قالوا: لا. قال: ألستم تَعْلَمون أنى اسْتنْفَرتُ أهلَ عُكاظٍ، فلما بَلَّحوا عليَّ جئتُكم بأهلى وولدى ومَن أطاعنى؟ قالوا: بلى. قال: فإن هذا الرجلَ قد عرَض عليكم خُطَّةَ رُشْدٍ فاقْبَلُوها، ودَعُونى آتِه. فقالوا: ائتِه. فأتاه فجعَل يُكَلِّمُ النبيَّ ﷺ، فقال النبيُّ ﷺ نحوًا مِن مقالتِه لبُدَيْلٍ، فقال عروةُ عندَ ذلك: أي محمدُ، أرأيْتَ إن استأصَلتَ قومَك، فهل سمِعْتَ بأحدٍ مِن العربِ اجْتاح أصله قبلك؟ وإن تَكُن الأخرى، فوالله إنى لأَرَى وجُوهًا وأَشْوابًا مِن الناس خليقًا أن يَفرُوا ويَدَعُوك. فقال أبو بكرٍ: امصصْ بَظْرَ اللَّاتِ واللاتُ طاغيةُ ثَقيف التي كانوا يَعْبُدون - أنحن نَفِرُّ ونَدَعُه؟
[Eğer] diretirlerse, nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, ya bu davam uğruna boynum gövdemden ayrılıncaya kadar onlarla savaşırım yahut da Allah emrini mutlaka yerine getirecektir.” Büdeyl: “Onlara senin söylediklerini ulaştıracağız” dedi. Yola çıkıp Kureyş'in yanına vardı ve: “Biz o adamın yanından geldik ve onun bir şeyler söylediğini işittik. Eğer [söylediklerini] size sunmamızı isterseniz yaparız” dedi. Onların beyinsizleri: “Onun hakkında bize bir şey anlatmana ihtiyacımız yok” dediler. İçlerinden sağduyu sahibi olanlar ise: “Söylediğini işittiğin şeyi getir [anlat]” dediler. [Büdeyl]: “Şöyle şöyle söylediğini işittim” dedi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediklerini onlara anlattı. Bunun üzerine Urve b. Mes'ûd es-Sekafî kalkıp: “Ey kavmim! Sizler [benim için] bir baba konumunda değil misiniz?” dedi. “Evet” dediler. “Ben de [sizin için] bir evlat konumunda değil miyim?” dedi. “Evet” dediler. “Peki benden şüphe eder misiniz?” dedi. “Hayır” dediler. [Urve]: “Ukâz halkını [yardıma] çağırdığımı, onlar bana karşı diretip reddedince ailemi, çocuklarımı ve bana uyanları alıp size geldiğimi bilmiyor musunuz?” dedi. “Evet” dediler. [Urve]: “İşte bu adam size doğru ve makul bir teklif sundu; onu kabul edin ve bırakın ona ben gideyim” dedi. “Ona git” dediler. Urve [Peygamber'e] vardı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşmaya başladı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de Büdeyl'e söylediklerinin bir benzerini ona söyledi. Bunun üzerine Urve: “Ey Muhammed! Bak hele, kavminin kökünü kazıyacak olursan, senden önce Araplardan kendi soyunu helak edip tüketen bir kimse duydun mu hiç? Şayet diğeri [senin aleyhine olan durum] gerçekleşirse, Allah'a yemin ederim ki ben, kaçıp seni yalnız bırakmaya son derece müsait birtakım yüzler ve [farklı zümrelerden toplanmış] karma kalabalıklar görüyorum” dedi. Bunun üzerine Ebû Bekir: “Lât'ın fercini yala! —Lât, Sakîflilerin taptığı tağuttu— Biz mi kaçıp onu yalnız bırakacağız?” dedi.
فقال: مَن هذا؟ فقالوا: أبو بكرٍ. فقال: أما والذي نفسي بيده لولا يدٌ كانت لك عندى لم أَجْزِك بها لأجَبتُك. وجعل يُكَلِّمُ النبيَّ ﷺ، فكلما كلَّمه أخَذ بلحيتِه، والمغيرةُ بنُ شعبةَ قائمٌ على رأس النبيِّ ﷺ، ومعه السيفُ وعليه المغْفَرُ، فكلما أهْوَى عروةُ إلى لحيةِ رسولِ اللهِ ﷺ ما ضرب يدَه بنَعْل السيفِ وقال: أخِّرْ يدَك عن لحيتِه. فرفَع رأسه فقال: مَن هذا؟ قالوا: المغيرةُ بن شعبةَ. قال: أي غُدَرُ، أوَ لستُ أسْعَى في غَدْرتِك! - وكان المغيرةُ بن شعبةَ صحِب قومًا في الجاهليةِ، فقتَلَهم وأخَذ أموالَهم، ثم جاء فأسْلَم. فقال النبيُّ ﷺ: وأمَّا الإسلامُ فقد قبلناه، وأمَّا المالُ فإنه مالُ غَدْرٍ، لا حاجةَ لنا فيه" - وإن عروةَ جعَل يَرْمُقُ أصحابِ النبي ﷺ بعينِه، فواللهِ إن تنخَّم النبيُّ ﷺ نُخامةً إلا وقَعت في كفِّ رجلٍ منهم، فدلَك بها وجهَه وجلدَه، وإذا أمرَهَم ابْتَدَروا أمرَه، وإذا توَضَّأ كادوا يَقْتَتِلون على وَضوئِه، وإذا تكَلَّم خفَضوا أصواتَهم عنده، وما يُحدُّون النظرَ إليه تعظيمًا له، فرجع عروةُ إلى أصحابِه فقال: أي قومِ، والله لقد وفَدْتُ على الملوكِ، ووفَدْتُ على قيصرَ وكِشرى والنجاشيِّ، والله إن رأَيْتُ ملكًا قطُّ يُعَظِّمُه أصحابُه ما يُعَظِّمُ أصحابُ محمدٍ محمدًا، واللَّهِ إِن تَنَخَّم نُخامةً إلا وقَعَت في كفٌ رجلٍ منهم، فدلَك بها وجهَه وجلدَه، وإذا أمَرَهم ابْتَدَروا أمره، وإذا توَضَّأ كادوا يَقْتَتلون على وَضوئِه، وإذا تكَلَّموا عنده خفَضوا أصواتَهم، وما يُحِدُّون النظرَ إليه تعظيمًا له، وإنه قد عرَض عليكم خُطَّةَ رُشد فاقْتِلُوها. فقال رجلٌ مِن كِنانةَ: دَعُونى آيِهِ. فقالوا: ائْتِه. فلما أشْرَف على النبيِّ ﷺ وأصحابِه، قال النبيُّ ﷺ: "هذا فلانٌ: "هذا فلانٌ، وهو مِن قومٍ يُعَظِّمون البُدْنَ، فابْعَثُوها له". فبُعِثَت له، واسْتَقْبله قومٌ يُلَبُّون فلمَّا رأَى ذلك قال:
[Urve]: “Bu kim?” dedi. “Ebû Bekir” dediler. Urve: “Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, bende henüz karşılığını ödemediğim bir iyiliğin bulunmasaydı sana mutlaka karşılık verirdim!” dedi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşmaya başladı. Onunla her konuştuğunda sakalını tutuyordu. Bu sırada Muğîre b. Şu'be elinde kılıç, başında miğferle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in başucunda dikiliyordu. Urve elini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sakalına her uzattığında, Muğîre kılıcın kınıyla (kabza ucuyla) onun eline vuruyor ve: “Elini onun sakalından çek!” diyordu. Urve başını kaldırıp: “Bu kim?” dedi. “Muğîre b. Şu'be” dediler. Urve: “Ey vefasız hain! Ben hâlâ senin işlediğin hıyanetin [diyeti] için uğraşmıyor muyum?” dedi. -Muğîre b. Şu'be Câhiliye devrinde bir toplulukla yol arkadaşlığı yapmış, onları öldürüp mallarını almış, sonra gelip Müslüman olmuştu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «İslâm'a gelince, onu kabul ettik. Mala gelince, o bir hıyanet malıdır; bizim ona ihtiyacımız yoktur» buyurmuştu.- Urve, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını göz ucuyla süzmeye başladı. Vallahi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir tükürük çıkaracak olsa mutlaka onlardan bir adamın avucuna düşüyor, o da bunu yüzüne ve cildine sürüyordu. Onlara bir şey emrettiğinde derhal emrini yerine getirmek için yarışıyorlardı. Abdest aldığında abdest suyundan pay alabilmek için neredeyse birbirleriyle savaşıyorlardı. Konuştuğu zaman onun yanında seslerini kısıyorlardı; ona duydukları saygıdan ötürü yüzüne dik dik bakmıyorlardı. Urve arkadaşlarının yanına dönüp şöyle dedi: “Ey kavmim! Vallahi ben kralların huzuruna çıktım; Kayser'in, Kisrâ'nın ve Necâşî'nin huzuruna elçi olarak gittim. Vallahi Muhammed'in ashabının Muhammed'e saygı gösterdiği gibi, ashabı tarafından saygı gösterilen hiçbir kral görmedim! Vallahi o bir tükürük çıkaracak olsa mutlaka onlardan bir adamın avucuna düşüyor, o da bunu yüzüne ve cildine sürüyor. Onlara bir şey emrettiğinde derhal emrini yerine getirmek için yarışıyorlar. Abdest aldığında abdest suyu için neredeyse birbirleriyle savaşıyorlar. Onun yanında konuştuklarında seslerini kısıyorlar; ona duydukları saygıdan ötürü yüzüne dik dik bakmıyorlar. Şüphesiz o size doğru ve makul bir teklif sundu, onu kabul edin!” Kinâne kabilesinden bir adam: “Bırakın beni, ona gideyim” dedi. Onlar da: “Ona git” dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabına yaklaşınca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu falandır; o kurbanlık develere tazim gösteren bir kavimdendir, kurbanlıkları onun karşısına çıkarın» buyurdu. Kurbanlıklar onun karşısına çıkarıldı ve bir grup insan da telbiye getirerek onu karşıladı. Bunu görünce şöyle dedi:
سبحانَ اللَّهِ، ما يَنْبَغِي لهؤلاء أن يُصَدُّوا عن البيت. [فلما رجَع إلى أصحابِه قال: رأيتُ البُدْنَ قد قُلِّدَت وأُشعرت، فما أَرَى أن يُصَدُّوا عن البيت]. فقام رجلٌ منهم يقالُ له: مِكْرَزُ بنُ حفصٍ. فقال: دعوُني آته. فقالوا: ائتِه. فلما أَشْرَف على النبيِّ ﷺ وأصحابِه قال النبيُّ ﷺ: "هذا مِكْرَزُ بنُ حفصٍ، وهو رجلٌ فاجرٌ". فجاء فجَعل يُكَلِّمُ النبيَّ ﷺ، فبينا هو يُكَلِّمُه إذ جاء سُهَيْلُ بن عمرٍو - قال أيوبُ: قال عكرمةُ: إنه لما جاء سُهَيلٌ قال النبيُّ ﷺ: "قد سَهُل لكم مِن أمرِكم" - قال الزهريُّ: فجاء سهيلُ بنُ عمرٍو فقال: هاتِ نَكْتُبْ بيننا وبينك كتابًا. فدعا الكاتبَ. فقال النبيُّ ﷺ: اكْتُبْ: "بسم اللهُ الرحمن الرحيم". فقال: ما الرحمنُ؟ فواللهِ ما أدْرِى ما هو، ولكن اكتُبِ: باسمِك اللهمَّ، كما كنتَ تَكْتُبُ. فقال المسلمون: واللَّهِ لا نَكْتُبُها إلا بسمِ اللهُ الرحمنِ الرحيمِ. فقال النبيُّ ﷺ "اكتُبْ: باسمِك اللهمَّ". ثم قال: "اكتُبْ: هذا ما قاضَى عليه محمدٌ رسولُ اللَّهِ". فقال سهيلٌ: واللهِ لو كنا نَعلَمُ أنك رسولُ اللهِ ما صدَدْناك عن البيت ولا قاتَلْناك، ولكن اكتُبْ: محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ. فقال النبيُّ ﷺ: "واللهِ إنى لرَسولُ اللَّهِ وإِن كَذَّبْتُموني، ولكن اكتُبْ: محمدُ بنُ عبد اللهِ". قال الزهريُّ: وذلك لقوله: "واللهِ لا يَسْأَلُونى خُطَّةً يُعَظِّمون بها حُرُماتِ اللَّهِ إلا أعْطَيْتُهم إياها". فقال النبيُّ ﷺ: "على أن تُخَلُوا بيننا "وبينَ البيتِ، فنطوفَ به". قال سهيلٌ: واللهِ لا تَتَحَدَّثُ العربُ أنا أُخِذْنَا ضُغطةً، ولكن لك مِن العام المُقْبِلِ. فكتَب، فقال سهيلٌ: وعلى أنه لا يَأْتيك منا رجلٌ، وإن كان على دينِك، إلا ردَدْتَه إلينا. فقال المسلمون: سبحانَ اللهِ! وكيف يُرَدُّ إلى المشركين وقد جاءَ مسلما؟! فبينا هم كذلك، إذ جاء أبو جندلِ بنُ سهيلٌ بن عمرٍو يرسُفُ في قُيوده، قد خرَج مِن أسفلِ مكةَ، حتى رمَى بنفسِه بينَ أَظْهُرِ المسلمين، فقال سهيلٌ: هذا يا
Sübhânallâh! Bunların Beytullah'tan alıkonulması doğru olmaz. [Arkadaşlarının yanına dönünce şöyle dedi: “Kurbanlık develerin kurban alametlerinin takıldığını ve işaretlendiğini (iş'âr yapıldığını) gördüm. Dolayısıyla onların Beytullah'tan alıkonulmasını uygun görmüyorum”]. Bunun üzerine içlerinden Mikrez b. Hafs denilen bir adam ayağa kalkıp: “Beni bırakın da ona gideyim” dedi. “Ona git” dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabına doğru yaklaşıp göründüğünde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu Mikrez b. Hafs'tır; o fâcir bir adamdır» buyurdu. O da gelip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşmaya başladı. Tam onunla konuşurken bu sırada Süheyl b. Amr geldi. -Eyyûb dedi ki: İkrime şöyle demiştir: Süheyl gelince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «İşiniz sizin için kolaylaştı» buyurdu.- Zührî dedi ki: Süheyl b. Amr gelip: “Gel, seninle bizim aramızda bir metin (antlaşma) yazalım” dedi. [Bunun üzerine Resûlullah] kâtibi çağırdı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Yaz: Bismillâhirrahmânirrahîm» buyurdu. [Süheyl]: “Rahmân da nedir? Vallahi onun ne olduğunu bilmiyorum; fakat daha önce yazdığın gibi 'Bismikellâhumme' (Senin adınla ey Allah'ım) diye yaz” dedi. Müslümanlar: “Vallahi biz onu 'Bismillâhirrahmânirrahîm'den başka bir şekilde yazmayız” dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «'Bismikellâhumme' diye yaz» buyurdu. Sonra: «Yaz: Bu, Allah'ın Resûlü Muhammed'in üzerinde uzlaşıp hükme bağladığı şeydir» buyurdu. Süheyl: “Vallahi senin Allah'ın Resûlü olduğunu bilseydik seni Beytullah'tan alıkoymaz ve seninle savaşmazdık; fakat 'Muhammed b. Abdillâh' diye yaz” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Siz beni yalanlasanız da vallahi ben kesinlikle Allah'ın Resûlüyüm; ancak 'Muhammed b. Abdillâh' diye yaz» buyurdu. Zührî dedi ki: Bu durum [Resûlullah'ın daha önce söylediği] şu sözünden ötürüydü: «Vallahi, Allah'ın hürmetlerini yüceltecekleri hiçbir teklifte bulunmazlar ki, ben onu kendilerine vermiş (kabul etmiş) olmayayım.» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bizimle Beytullah'ın arasını serbest bırakmanız ve onu tavaf etmemiz şartıyla [antlaşmayı kabul ederiz]» buyurdu. Süheyl: “Vallahi Araplar bizim baskı ve zor altında boyun eğdiğimizi konuşup durmasın; fakat bu [ziyaret hakkı] senin için gelecek yıldan itibaren geçerlidir” dedi. [Kâtip bunu] yazdı. Süheyl dedi ki: “Bizden senin dininde olsa bile bir adam sana gelirse, onu mutlaka bize geri vermen şartıyla.” Müslümanlar: “Sübhânallâh! Müslüman olarak gelmişken müşriklere nasıl geri verilir?!” dediler. Tam onlar bu haldeyken birden Mekke'nin aşağı tarafından çıkıp prangalarını sürüyerek gelen ve kendini Müslümanların arasına atan Süheyl b. Amr'ın oğlu Ebû Cendel çıkageldi. Süheyl: “Ey
محمدُ أولُ مِن أُقاضِيك عليه أن تَردَّه إلينا. فقال النبيُّ ﷺ: "فَأَجِزه لى". فقال: ما أنا بمُجِيزِه لك. قال: بلى فافعَل". قال: ما أنا بفاعلٍ. قال صاحبُه مِكْرزٌ - وسهيلٌ إلى جنبِه -: قد: قد أَجَزناه لك. فقال أبو جندلٍ: أي معاشرَ المسلمين، أأُرَدُّ إلى المشركين وقد جئتُ مسلمًا؟! ألا تَرَون ما قد لقيتُ؟ وكان قد عُذِّب عذابًا شديدًا في اللَّهِ.
Muhammed! Aramızdaki antlaşma gereğince bize geri vermeni ilk talep ettiğim kişi budur” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Onu bana bağışla (bana bırak)” buyurdu . Süheyl: “Onu sana bağışlayacak değilim” dedi. Resûlullah: “Hayır, öyle yap!” buyurdu. O: “Yapmam” dedi. Süheyl'in yanındaki arkadaşı Mikrez: “Onu sana bağışladık (bıraktık)” dedi. Ebû Cendel: “Ey Müslümanlar topluluğu! Ben Müslüman olarak geldiğim halde müşriklere mi geri verileceğim?! Başıma gelenleri görmüyor musunuz?” dedi. Oysa Allah yolunda şiddetli işkencelere maruz kalmıştı.
قال عمرُ بنُ الخطابِ: واللهِ ما شكَكْتُ منذ أسلَمتُ إلا يومَئذٍ، فأَتَيْتُ النبيَّ ﷺ فقلتُ: ألسْنا على الحقِّ وعدوُّنا على الباطلِ؟ قال: "بلى". قلتُ: فلِمَ نُعْطِي الدَّنِيَّةَ في دينِنا إذن؟ قال: "إنى رسولُ اللَّهِ، ولسْتُ أَعْصِيه، وهو ناصِرِى". قلتُ: أَلسْتَ تُحدِّثنا أنا سنَأْتى البيتَ فتَطوفُ به؟ قال: "بلي". قال: فأَخْبَرْتُك أنك تَأْتيه العام؟ "قلتُ: لا. قال: "فإنك آتِيه ومُتَطَوِّفٌ به". قال: ثم أتَيْتُ أبا بكرٍ فقلت: أليس هذا نبيَّ اللهُ حقًّا؟ قال: بلى. قلتُ: ألسْنا على الحقِّ وعدوُّنا على الباطل؟ قال: بلى. قلتُ: فلِمَ نُعْطِي الدَّنِيَّةَ في دينِنا إذن؟ قال: أيُّها الرجلُ، إنه رسولُ اللَّهِ، وليس يَعْصِى ربَّه، فاسْتَمْسِكْ بِغَرْزِه حتى تموتَ، فواللهِ إنه لعلى الحقِّ قلتُ: أو ليس كان يُحَدِّثُنا أنا ستَأْتى البيتَ ونَطوفُ به؟ قال: بلى، أفَأَخْبَرك أنك تَأْتيه العام؟ قال: لا. قال: فإنك آتِيه ومُطوِّفٌ به - قال الزهريُّ: قال عمر: فعمِلْتُ لذلك أعمالًا - فلمَّا فرغ مِن قضيتِه قال النبيُّ ﷺ لأصحابه: "قُوموا فانْحَروا ثم احْلِقوا". قال: فواللهِ ما قام منا رجلٌ حتى قال ذلك
Ömer b. el-Hattâb şöyle dedi: “Vallahi Müslüman olduğum günden beri o günkü kadar hiç şüpheye düşmemiştim. Hemen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip: ‘Biz hak üzere, düşmanımız ise bâtıl üzere değil mi?’ dedim. O: «Evet» buyurdu. ‘Öyleyse dinimiz hususunda bu alçaklığı/tavizi niçin kabul ediyoruz?’ dedim. «Şüphesiz ben Allah'ın elçisiyim, O'na isyan etmem ve O benim yardımcımdır» buyurdu. ‘Sen bize Beytullah'a varıp onu tavaf edeceğimizi söylemiyor muydun?’ dedim. «Evet» buyurdu ve [ardından şöyle] dedi: «Peki sana bu yıl oraya varacağını haber verdim mi?» ‘Hayır’ dedim. «Şüphesiz sen oraya varacak ve onu tavaf edeceksin» buyurdu. [Ömer] dedi ki: Sonra Ebû Bekir'e gidip: ‘Bu zat gerçekten Allah'ın peygamberi değil mi?’ dedim. ‘Evet’ dedi. ‘Biz hak üzere, düşmanımız ise bâtıl üzere değil mi?’ dedim. ‘Evet’ dedi. ‘Öyleyse dinimiz hususunda bu alçaklığı/tavizi niçin kabul ediyoruz?’ dedim. [Ebû Bekir]: ‘Ey adam! O, Allah'ın elçisidir ve Rabbine asla isyan etmez. O halde ölünceye kadar onun izine/emrine sımsıkı sarıl; vallahi o muhakkak hak üzeredir!’ dedi. ‘O bize Beytullah'a varıp onu tavaf edeceğimizi söylemiyor muydu?’ dedim. ‘Evet, peki sana bu yıl oraya varacağını haber verdi mi?’ dedi. ‘Hayır’ dedim. ‘Şüphesiz sen oraya varacak ve onu tavaf edeceksin’ dedi. —Zührî dedi ki: Ömer şöyle dedi: ‘[Bu davranışımdan dolayı] nice [kefaret kabilinden salih] ameller işledim.’— Antlaşma metninin yazımı bitince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: «Kalkın, kurbanlarınızı kesin, sonra da tıraş olun!» buyurdu. [Râvi] dedi ki: Vallahi bunu [üç defa] söyleyinceye kadar içimizden tek bir adam bile kalkmadı.
ثلاثَ مراتٍ، فلمَّا لم يَقُمْ منهم أحدٌ، قام فدخَل على أمِّ سلمةَ، فذكَر لها ما لقِى مِن الناسِ، فقالت أمُّ سلمةَ: يا نبيَّ اللَّهِ، أَتُحِبُّ ذلك؟ اخْرُجْ، ثم لا تُكَلِّمْ أحدًا منهم كلمةً حتى تَنْحَرَ بُدْنَك، وتَدْعُوَ حالِقَك فيَحْلِقَك. فقام فخرَج، فلم يُكَلِّمْ أحدًا منهم كلمةً حتى نحَر بدنَه، ودعا حالِقَه فحلَقه، فلما رأَوْا ذلك قاموا فنحَروا وجعَل بعضُهم يَحْلِقُ بعضًا، حتى كاد بعضُهم يَقْتُلُ بعضًا غَمَّا، ثم جاءه نِسوةٌ مؤمناتٌ، فأنْزَل اللهُ ﷿ عليه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ} حتى بلَغ: {بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ} [الممتحنة: ١٠]. قال: فطلَّق عمر يومَئذٍ امرأتين كانتا له في الشركِ. قال: فنهاهم أن يَرُدُّوهن، وأَمَرَهم أن يَرُدُّوا الصداقَ حينَئذٍ - قال رجلٌ للزهريُّ: أمن أجلِ الفروجِ؟ قال: نعم - فتزوَّج إحداهما معاويةُ بن أبي سفيانَ، والأخرى صفوانُ بن أميةَ، ثم رجَع النبيُّ ﷺ إلى المدينةِ، فجاءه أبو بَصيرٍ - رجلٌ مِن قريشٍ - وهو مسلمٌ، فأُرسِل في طلبِه رجلان، فقالا: العهدَ الذي جعَلْتَ لنا. فدفَعه إلى الرجلين، فخرَجا به، حتى إذا بلَغا ذا الحُلَيْفَةِ، فنزَلوا يَأْكُلون مِن تمرٍ لهم، فقال أبو بَصيرٍ لأحدِ الرجلين: واللهِ إني لأَرَى سيفك هذا يا فلانُ جيدًا. فاسْتَلَّه الآخرُ فقال: واللهِ إنه لجيدٌ، لقد جرَّبْتُ به وجرَّبْتُ. فقال أبو بَصِيرٍ: أَرِنِى أَنْظُرْ إليه. فأمْكنه منه، فضربه به حتى برَد، وفَرَّ الآخرُ حتى أتَى المدينةَ، فدخَل المسجد يَعْدُو، فقال النبيُّ ﷺ: "رأى هذا ذُعْرًا". فقال: قُتِل واللهِ صاحبي، وإني واللهِ لمَقتولٌ. فجاء أبو بَصيرٍ فقال: قد وَاللَّهِ أَوْفَى اللَّهُ ذمتك، وردَدْتَني إليهم، ثم أَنجانى اللَّهُ فقال النبيُّ ﷺ: "وَيْلُ امِّه، مِسْعَرَ حربٍ، لو كان له أحدٌ". فلما سمع عرف أنه سيَرُدُّه إليهم. قال: فخرَج حتى أتَى سيِفَ البحرِ، وتفَلَّت أبو جَنْدَلِ بن سهيلٌ بنُ عمرِو فلحِق بأبي بَصيرٍ، فجعَل لا
[Bunu] üç defa [tekrarladı]. Onlardan hiç kimse kalkmayınca, kalkıp Ümmü Seleme'nin yanına girdi ve insanlardan gördüğü bu durumu ona anlattı. Ümmü Seleme: "Ey Allah'ın Peygamberi! Bunu [yapmalarını] ister misin? Çık, kurbanlık develerini kesinceye ve berberini çağırıp o seni tıraş edinceye kadar onlardan hiç kimseyle tek kelime konuşma" dedi. Bunun üzerine kalkıp çıktı ve kurbanlık develerini kesene, berberini çağırıp o kendisini tıraş edene kadar onlardan hiç kimseyle tek kelime konuşmadı. Onlar bunu görünce kalkıp kurbanlarını kestiler ve üzüntüden neredeyse birbirlerini öldürecek derecede birbirlerini tıraş etmeye başladılar. Sonra Peygamber'e mümin kadınlar geldi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah ona: { يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ } “Ey iman edenler! Mümin kadınlar hicret ederek size geldikleri zaman...” ayetinden { بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ } [الممتحنة: ١٠] “...kâfir kadınların nikâh bağlarına tutunmayın” [el-Mümtehine: 10] kısmına kadar indirdi. [Râvi] dedi ki: Ömer o gün şirk üzere [Mekke'de] kalmış olan iki hanımını boşadı. [Râvi] dedi ki: [Allah] o [mümin kadınları] kâfirlere geri vermelerini onlara yasakladı ve o vakit [müşriklere] mehirlerini geri vermelerini emretti. -Bir adam Zührî'ye: "Bu, nikâh bağı sebebiyle midir?" diye sordu. O da: "Evet" dedi.- [Ömer'in boşadığı] bu iki kadından birisiyle Muâviye b. Ebî Süfyân, diğeriyle de Safvân b. Ümeyye evlendi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye döndü. Derken Kureyş'ten Müslüman bir adam olan Ebû Basîr onun yanına geldi. Bunun üzerine onu geri istemek üzere iki adam gönderildi. O iki adam: "Bize verdiğin ahit gereğince [onu bize teslim et]" dediler. Peygamber de onu o iki adama teslim etti. İki adam onu alıp yola çıktılar; nihayet Zülhuleyfe'ye vardıklarında konaklayıp yanlarındaki hurmadan yemeye başladılar. Ebû Basîr o iki adamdan birine: "Vallahi ey falan, şu kılıcının çok kaliteli olduğunu görüyorum!" dedi. Diğeri kılıcını kınından çekerek: "Vallahi o gerçekten çok kalitelidir, onu defalarca denedim" dedi. Ebû Basîr: "Bana göster de bir bakayım" dedi. Adam da kılıcı ona uzattı. Ebû Basîr kılıçla adama vurup onu cansız yere serdi (öldürdü). Diğeri ise kaçıp nihayet Medine'ye geldi ve mescide koşarak girdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « رأى هذا ذُعْرًا » «Bu adam bir dehşet/korku görmüş!» buyurdu. Adam: "Vallahi arkadaşım öldürüldü, ben de kesinlikle öldürüleceğim!" dedi. Derken Ebû Basîr gelip şöyle dedi: "Vallahi Allah senin ahdini yerine getirdi; sen beni onlara teslim ettin, sonra Allah beni kurtardı." Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « وَيْلُ امِّه، مِسْعَرَ حربٍ، لو كان له أحدٌ » «Anası ağlasın, bir adamı daha olsaydı ne yaman bir savaş tutuşturucusu olurdu!» buyurdu. Ebû Basîr bunu işitince Resûlullah'ın kendisini onlara iade edeceğini anladı. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine [Ebû Basîr oradan] çıkıp deniz sahiline vardı. Süheyl b. Amr'ın oğlu Ebû Cendel de kaçıp Ebû Basîr'e katıldı. Artık...
يَخْرُجُ مِن قريشٍ رجلٌ قد أسْلَم إلا لحِق بأبي بَصيرٍ، حتى اجتمَعت منهم عصابةٌ، فواللهِ ما يسمَعون بِعِيرٍ خرَجَت لقريشٍ إلى الشامِ إلا اعْتَرَضوا لهم فقتَلُوهم وأخَذوا أموالَهم فأرْسَلَت قريشٌ إلى النبيِّ ﷺ يُناشِدونه الله والرَّحِمَ لَمَا أَرْسَل إليهم، فمَن أتاه فهو آمِنٌ، فأنْزَل اللهُ: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ} حتى بلغ: {حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ} الفتح: ٢٤ - ٢٦]، وكانت حَمِيَّتُهم أنهم لم يُقرُّوا أنه نبيٌّ، ولم يُقِرُّوا بسمِ اللهُ الرحمنِ الرحيمِ، وحالوا بينَهم وبينَ البيتِ .
Kureyş'ten Müslüman olan hiçbir kimse çıkmıyordu ki hemen Ebû Basîr'e katılmasın. Nihayet onlardan bir müfreze/topluluk oluştu. Vallahi Kureyş'in Şam'a bir kervanının çıktığını duyduklarında mutlaka önlerini kesip onları öldürüyor ve mallarını alıyorlardı. Bunun üzerine Kureyş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e [haber gönderip] aralarındaki akrabalık bağı hakkı için ve Allah adına yalvararak onlara haber göndermesini, kendisine gelen kimsenin güvende olacağını bildirdi. Bunun üzerine Allah: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ} “Onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken O'dur” ayetinden {حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ} “Cahiliye taassubu” [el-Feth: 24-26] buyruğuna kadar indirdi. Onların taassubu ise onun bir peygamber olduğunu ikrar etmemeleri, 'Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla' ifadesini kabul etmemeleri ve müminlerle Beytullah'ın arasına engel olmalarıydı .
حدَّثني يعقوب بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ المباركِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الزهريِّ، عن عروةُ، عن المِسْوَرِ بن مَخْرَمةَ ومروانَ بن الحكمِ، قالا: خرَج رسولُ اللهِ ﷺ مِن الحديبيةِ في بضعَ عشْرةَ. ثم ذكَر نحوَه، إلا أنه قال في حديثهِ: قال الزهريُّ: فحدَّثنى القاسمُ بنُ محمدٍ، أن عمرَ بنَ الخطابِ ﵁ قال: فأَتَيْتُ النبيَّ ﷺ فقلتُ: ألست برسولِ اللَّهِ؟ قال: "بلى" قال أيضًا: وخرج أبو بَصيرٍ والذين أسْلَموا مِن الذين ردَّ رسولَ اللهِ ﷺ، حتى لحِقوا بالساحل على طريقِ عيرِ قريشٍ، يقتُلون مَن كان فيها مِن الكفارِ ويَغْنمونها، فلمَّا رأَى ذلك كفارُ قريشٍ ركِب نفرٌ منهم إلى رسولَ اللهِ ﷺ، فقالوا له: إنها لا تُغْنِى مدتُك شيئًا، ونحن نُقَتَّلُ وتُنْهَبُ أموالُنا، وإِنا نَسْأَلُك أَن تُدْخِلَ هؤلاء الذين أسْلَموا منا في صلحِك وتَمْنَعَهم، وتَحْجِزَ عنا قتالَهم. ففعَل ذلك رسولَ اللهِ ﷺ، فأنْزَل اللهُ: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ}. ثم
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek rivayet edip dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o Urve'den, o da el-Misver b. Mahreme ve Mervân b. el-Hakem'den haber verdi; ikisi şöyle dediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye'ye on küsur [yüz kişiyle] çıktı. Sonra [râvi] benzerini zikretti. Ancak o hadisinde şunu da söyledi: ez-Zührî dedi ki: Bana el-Kâsım b. Muhammed rivayet etti ki Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına varıp: “Sen Allah'ın Resulü değil misin?” dedim. O: «Evet» buyurdu. [Râvi] yine şöyle dedi: Ebû Basîr ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in [antlaşma gereği] geri çevirdiği kimselerden Müslüman olanlar çıkıp nihayet Kureyş kervanının yolu üzerindeki sahil boyuna ulaştılar; kervandaki kâfirleri öldürüyorlar ve mallarını ganimet alıyorlardı. Kureyş kâfirleri bu durumu görünce, onlardan bir grup bineklerine binip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler ve ona şöyle dediler: “Bu [ateşkes] süren hiçbir işe yaramıyor; bizler öldürülüyoruz ve mallarımız yağmalanıyor. Senden, bizden Müslüman olan bu kimseleri barışına/antlaşmana dâhil etmeni, onları [bize saldırmaktan] engellemeni ve onların bizimle savaşmasının önüne geçmeni istiyoruz.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu yaptı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ} “O, onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çekendir” [ayetini] indirdi. Sonra
ساق الحديثَ إلى آخرِه، نحوَ حديثِ ابن عبدِ الأعلى .
hadisi İbn Abdila'lâ'nın hadisine benzer şekilde sonuna kadar sevk etti .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةَ، عن ابن إسحاق، عن محمدِ بن مسلم بن شهابٍ الزهريِّ، عن عروةَ بن الزبيرِ، عن المشورِ بن مَخْرَمةَ ومروان بن الحكمِ، أنهما حدَّثاه، قالا: خرج رسول اللهِ ﷺ عام الحديبيةِ يُرِيدُ زيارةَ البيتِ، لا يُرِيدُ قتالًا، وساق معه هديَه سبعين بَدَنةً، حتى إذا كان بعُسْفانَ لقِيه بشرُ بن سفيانَ الكعبيُّ، فقال له: يا رسولَ اللهِ، هذه قريشٌ قد سمِعَت بمسيرِك، فخرَجوا معهم العُوذُ المطافيلُ، قد لبِسوا جلودَ النمورِ، ونزَلوا بذِى طُوًى، يُعاهدون اللَّهَ لا تَدْخُلُها عليهم أبدًا، وهذا خالدُ بنُ الوليدَ في خيلِهم، قد قدَّموها إلى كُراعِ الغَميم. قال: فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "يا ويحَ قريشٍ، لقد أهلَكتْهم الحربُ، ماذا عليهم لو خَلَّوْا بينى وبينَ سائرِ العربِ، فإن هم أصابوني كان ذلك الذي أرادوا، وإن أظْهَرَنى اللهُ عليهم دخَلوا في الإسلامَ وافِرين! ". ثم ذكَر نحوَ حديثِ معمرٍ، بزياداتٍ فيه كثيرة على حديثِ معمرٍ، ترَكتُ ذكرِها. حدَّثني يُونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ}. قال: كان الهدىُ بذى طُوًى، والحديبية خارجةٌ مِن الحرمِ، نزَلَها رسولَ اللهِ ﷺ حين غَوَّرَت قريشٍ عليه الماءَ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Muhammed b. Müslim b. Şihâb ez-Zührî'den, o Urve b. ez-Zübeyr'den, o da Misver b. Mahreme ve Mervân b. el-Hakem'den rivayet etti; ikisi de kendisine şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hudeybiye senesinde savaş kastı olmaksızın Beytullah'ı ziyaret etmek maksadıyla yola çıktı. Yanında kurbanlık olarak sevk ettiği yetmiş deve vardı. Nihayet Usfân'a vardığında Bişr b. Süfyân el-Ka'bî kendisiyle karşılaştı ve ona şöyle dedi: Ey Allah'ın Resûlü! İşte Kureyş, senin gelişini haber aldı; yanlarında yavrulu develeri olduğu halde [çoluk çocuklarıyla] çıktılar, kaplan postları giyindiler ve Zû Tuvâ'da konakladılar. Senin oraya ebediyen onların üzerine girmemen hususunda Allah'a ahdetmektedirler. İşte bu Hâlid b. el-Velîd de süvarilerinin başındadır; onları Kûrâ'u'l-Gamîm'e doğru öne sürmüşlerdir. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Yazık oldu Kureyş'e! Savaş onları helak etti. Benimle diğer Arapların arasından çekilselerdi ne olurdu sanki! Eğer onlar beni alt ederse, zaten onların istedikleri şey bu idi; şayet Allah beni onlara galip kılarsa, [onlar da güçlerini ve] nüfuslarını korumuş olarak İslâm'a girerlerdi!» Sonra [râvi], Ma'mer'in hadisinde bulunmayan pek çok ziyade ile Ma'mer'in hadisine benzer şekilde zikretti; [fakat] ben bunları zikretmeyi terk ettim. Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ} “ve kurbanlıkları da mahalline ulaşmaktan alıkonulmuş olarak...” kavli hakkında şöyle dedi: Kurbanlıklar Zû Tuvâ'daydı. Hudeybiye ise Harem bölgesinin dışındadır. Kureyş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in suyunu kurutunca [Resûlullah] oraya konaklamıştı.
وقولُه: {وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولولا رجالٌ مِن أهلِ الإيمانِ ونساءٌ منهم، أيُّها المؤمنون باللهِ، أن تَطَئوهم بخَيْلِكم ورجلكم، لم تَعْلَموهم بمكةَ، وقد حبَسهم المشركون بها عنكم، فلا يستطيعون مِن أجلِ ذلك الخروجَ إليكم - فتقتُلوهم.
Ve O'nun: {وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Eğer kendilerini henüz tanımadığınız mümin erkeklerle mümin kadınları bilmeyerek çiğneyip de bu yüzden bir vebale uğramanız ihtimali olmasaydı” kavli. Yüce zikri şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'a iman edenler! Şayet Mekke'de bulunan, müşriklerin orada tutup yanınıza gelmelerine engel oldukları ve bu sebeple yanınıza çıkıp gelemeyen iman ehlinden erkekler ile kadınları atlarınızla ve yayalarınızla bilmeyerek çiğneyip [ve] onları öldürmeniz ihtimali olmasaydı.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ}. حتى بلَغ: {بِغَيْرِ عِلْمٍ}: هذا حينَ رُدَّ محمدٌ ﷺ وأصحابُه أن يدخُلوا مكةَ، فكان بها رجالٌ مؤمنون ونساءٌ مؤمناتٌ، فكرِه الله أن يُؤذوا أو يُوطَئوا بغيرِ علمٍ، {فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ} .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ} “Eğer kendilerini henüz tanımadığınız mümin erkeklerle mümin kadınları...” {بِغَيْرِ عِلْمٍ} “...bilmeyerek” kısmına kadar olan kavli hakkında şöyle rivayet etti: Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabının Mekke'ye girmeleri engellendiği zamandır. Orada mümin erkekler ve mümin kadınlar vardı; Allah onların bilmeyerek eziyet görmelerini veya çiğnenmelerini ve {فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ} “bu yüzden bilmeyerek bir vebale uğramanızı” kerih gördü .
واختلَف أهلُ التأويلِ في المعَرَّةِ التي عناها اللهُ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم عُنِي بها الإثمُ.
Tevil ehli, Allah'ın bu yerde kastettiği “maarre” (vebal/leke) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları bununla günahın kastedildiğini söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ}. قال: إثمٌ بغيرِ علمٍ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd: {وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ} “Eğer kendilerini henüz tanımadığınız mümin erkeklerle mümin kadınları bilmeyerek çiğneyip de bu yüzden bir vebale uğramanız ihtimali olmasaydı” kavli hakkında: “Bilmeksizin işlenen bir günahtır” dedi .
وقال آخرون: عُنِى بها غُرْمُ الدِّيةِ.
Başkaları ise: “Bununla diyet ödeme borcu kastedilmiştir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ}: [والمعرةُ الغُرْمُ. أي: أن تُصِيبُوا منهم معرةً بغير علمٍ] فتُخرِجوا دِيَتَه، فأمّا إثمٌ فلم يَخْشَه عليهم.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan nakletti: { فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Bilmeyerek onlar yüzünden başınıza bir cefa/dert gelmesi” [Maarre (معرة), tazminat/diyet borcu demektir. Yani: Bilmeyerek onlar sebebiyle başınıza bir zarar gelmesi] ve diyetini ödemenizdir. Günaha gelince, onlar için bundan endişe edilmemiştir.
والمَعَرَّةُ هي المَفْعَلَة من العُرِّ، وهو الجَرَبُ.
Maarre (مَعَرَّة), uyuz anlamına gelen el-urr (عُرّ) kökünden türetilmiş mef'ale vezninde bir kelimedir.
وإنما المعنى: فتُصيبَكم من قِبَلِهم معرَّةٌ تُعَرُّون بها، يَلْزَمُكم من أجلِها كفارةُ قتلِ الخطأ،؛ وذلك عِتْقُ رقبةٍ مؤمنةٍ مَن أطاق ذلك، ومَن لم يُطِق فصيامُ شهرين.
Mana ancak şöyledir: Onlar sebebiyle üzerinize bir leke/zarar bulaşır da bundan ötürü size hataen öldürme kefareti gerekir; bu da gücü yeten kimse için mümin bir köle azat etmek, gücü yetmeyen için ise iki ay oruç tutmaktır.
وإنما اختَرْتُ هذا القولَ دونَ القولِ الذي قاله ابن إسحاقَ؛ لأنّ الله إنما أوجَب على قاتلِ المؤمنِ في دارِ الحربِ إذا لم يكنْ هاجَر منها، ولم يكنْ قاتِلُه عَلم إيمانَه - الكفارةَ دونَ الدِّيَةِ، فقال: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} [النساء: ٩٢]. ولم يُوجِبْ على قاتلِه خطأ دِيَةً ، فلذلك قلنا: عُنِى بالمعرَّةِ في هذا الموضعِ الكفارةُ.
Ben İbn İshâk'ın söylediği görüş yerine bu görüşü tercih ettim; zira Allah dârü'l-harpte olup oradan hicret etmemiş ve katili de onun iman ettiğini bilmeyen bir mümini öldüren kimseye diyet değil, sadece kefaret yüklemiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ} “Eğer o mümin, size düşman bir topluluktan ise bir mümin köleyi azat etmek gerekir” [Nisâ: 92]. Ve onu hataen öldüren kimseye diyet yüklememiştir . İşte bu yüzden biz dedik ki: Bu yerde maarre ile kefaret kastedilmiştir.
و {أَنْ} مِن قولِه: {أَنْ تَطَئُوهُمْ} في موضعِ رفعٍ، ردًّا على "الرجال"؛ لأن معنى الكلامِ: ولولا أن تطَئوا رجالًا مؤمنين ونساءً مؤمناتٍ لم تَعْلموهم، فتُصيبَكم منهم مَعَرَّةٌ بغيرِ علمٍ - لأذِن اللهُ لكم أيُّها المؤمنون في دخولِ مكةَ، ولكنه حال بينَكم وبينَ ذلك؛ {لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ}. يقولُ: ليُدْخِلَ اللهُ في الإسلامِ مِن أهلِ مكةَ مَن يشاءُ قبل أن تَدْخُلوها. وحُذِف جوابُ "لولا" استغناءً بدلالةِ الكلامِ عليه.
{أَنْ تَطَئُوهُمْ} kavlindeki {أَنْ}, "er-ricâl" kelimesine atıfla ref mahallindedir. Çünkü sözün anlamı şudur: Şayet tanımadığınız mümin erkekleri ve mümin kadınları çiğneyip de onlar yüzünden bilmeyerek bir vebale uğramanız ihtimali olmasaydı, -ey müminler- Allah Mekke'ye girmenize kesinlikle izin verirdi. Fakat O, {لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ} “Allah dilediğini rahmetine girdirsin diye” sizinle bunun arasına engel koydu. [Yani] şöyle buyurmaktadır: Allah, siz oraya girmeden önce Mekke ehlinden dilediğini İslam'a soksun diye [böyle yaptı]. Sözün delaletinin buna yetmesi sebebiyle “levlâ”nın cevabı hazfedilmiştir.
وقولُه: {لَوْ تَزَيَّلُوا}. يقولُ: لو تَميَّز الذين في مشركي مكةَ مِن الرجالِ المؤمنين والنساءِ المؤمناتِ، الذين لم تَعْلموهم منهم، ففارَقوهم وخرَجوا مِن بين
Allah Teâlâ'nın {لَوْ تَزَيَّلُوا} “Eğer [birbirlerinden] ayrılmış olsalardı” buyruğuna gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Mekke müşrikleri arasında bulunan ve sizin kendilerini bilmediğiniz mümin erkekler ile mümin kadınlar onlardan ayrılıp temeyyüz etselerdi, onlardan ayrılıp aralarından...
أظْهُرِهم {لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}. يقولُ: لقتَلْنا مَن بَقِى فيها بالسيفِ، أو: لأهلَكْناهم ببعضِ ما يُؤلِمُهم مِن عذابِنا العاجلِ.
arasından çıksalardı, {لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “onlardan inkâr edenleri elbette can yakıcı bir azaba çarptırırdık”. Şöyle buyurmaktadır: Orada kalanları kılıçla öldürürdük ya da acil azabımızdan onları acıtacak birtakım şeylerle onları helak ederdik.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَوْ تَزَيَّلُوا} الآية: إنّ الله يَدفعُ بالمؤمنين عن الكفارِ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {لَوْ تَزَيَّلُوا} “Eğer [birbirlerinden] ayrılsalardı...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Şüphesiz Allah, kâfirlere gelecek [azabı] müminler sebebiyle savar .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ}: يعنى أهلَ مكةَ، كان فيهم مؤمنون مُستضعَفون، يقولُ اللهُ: لولا أولئك المُستَضْعَفون، لو قد تَزَيَّلوا لعذَّبنا الذين كفَروا مِنهم عذابًا أَلِيمًا.
Bana Hüseyin'den rivayet edildi; dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'ın: {لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ} “Eğer [birbirlerinden] ayrılsalardı, onlardan inkâr edenleri elbette azaba çarptırırdık” kavli hakkında şöyle dediğini duydum: Mekke ehlini kastetmektedir. Onların içinde zayıf bırakılmış müminler vardı. Allah şöyle buyurmaktadır: O zayıf düşürülmüş kimseler olmasaydı, şayet onlar ayrılmış olsalardı, onlardan inkâr edenleri elbette can yakıcı bir azapla cezalandırırdık.
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لَوْ تَزَيَّلُوا}: لو تَفرَّقوا، فَتَفرَّق المؤمنُ مِن الكافرِ، {لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} .
Bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd: {لَوْ تَزَيَّلُوا} “Eğer [birbirlerinden] ayrılsalardı” yani birbirinden ayrılsalardı, mümin kâfirden ayrılsaydı, {لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “onlardan inkâr edenleri elbette can yakıcı bir azaba çarptırırdık” dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٢٦)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki görüş: {إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٢٦)} “O zaman inkâr edenler kalplerine o taassubu, cahiliye taassubunu yerleştirmişlerdi. Allah da Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi; onlara takva kelimesini yükümlü kıldı. Zaten onlar buna daha layık ve ehil idiler. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ}: حينَ جعَل سُهَيلُ بنُ عمرٍو في قلبه الحمِيَّةَ، فامتنَع أن يكتُبِ في كتابِ المقاضاةِ الذي كُتِب بينَ يدَىْ رسولِ اللهِ ﷺ والمشركين: بسمِ اللهِ الرحمنِ الرحيمِ. وأن يكتُبَ فيه: محمدٌ رسولُ اللهِ، وامتنَع هو وقومُه مِن دخولِ رسولِ اللهِ ﷺ العامَه ذلك.
Zikri yüce olan [Allah], {إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ} “O zaman inkâr edenler kalplerine o taassubu, cahiliye taassubunu yerleştirmişlerdi” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Süheyl b. Amr kalbine taassubu yerleştirip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile müşrikler arasında huzurunda yazılan sulh sözleşmesine "Bismillâhirrahmânirrahîm" yazılmasına ve yine orada "Muhammedun Resûlullâh" yazılmasına engel olduğu, kendisi ve kavmi Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem o yıl [Mekke'ye] girmesine mani olduğu zamanı [kastetmektedir].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزُّهريِّ، قال: كانت حميَّتُهم التي ذكَر الله: {إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ}. أنهم لم يُقِرُّوا [بـ "بسم] اللهِ الرحمنِ الرحيمِ"، وحالوا بينهم وبينَ البيتِ .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o ez-Zührî'den şöyle dediğini rivayet etti: Allah'ın: {إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ} “O zaman inkâr edenler kalplerine o taassubu, cahiliye taassubunu yerleştirmişlerdi” buyruğunda zikrettiği hamiyyetleri (taassupları), [“Bismillâhirrahmânirrahîm”i] kabul etmemeleri ve onlarla Beytullah arasına engel koymalarıydı .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ المباركِ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ بنحوِه .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek, Ma'mer'den, o ez-Zührî'den benzerini rivayet etti .
حدَّثني عمرُو بنُ محمدٍ العثمانيُّ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ أبي أُوَيْسٍ، قال: ثنى أخى، عن سليمانَ، عن يحيى بن سعيدٍ، عن ابن شهابٍ، عن سعيدِ بن المسيِّبِ أن أبا هريرةَ أخبَره أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "أُمِرْتُ أَنْ أُقاتِلَ النَّاسَ حتى يَقولوا: لا إلهَ إلا اللهُ. فمن قال: لا إلهَ إلا اللهُ. فقد عصَم منِّي مالَه ونَفْسَه، إلا بحقِّه، وحسابُه على اللهِ". وأنزَل اللهُ في كتابِه، فذكَر قومًا استكبَروا، فقال: {إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ} [الصافات: ٣٥]. وقال اللهُ: {إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا}. وهى: لا إلهَ إلا الله، محمدٌ رسولُ اللهِ، استكبَر عنها المشركون يومَ الحديبيةِ؛ يومَ كاتَبهم رسولُ اللهِ ﷺ على قضيَّة المُدَّة .
Bana Amr b. Muhammed el-Osmânî rivayet edip dedi ki: Bize İsmâil b. Ebî Üveys rivayet edip dedi ki: Bana kardeşim, Süleyman'dan, o Yahyâ b. Saîd'den, o İbn Şihâb'dan, o Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etti ki Ebû Hüreyre ona Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu haber vermiştir: «İnsanlarla «Lâ ilâhe illallâh» deyinceye kadar savaşmakla emrolundum. Kim «Lâ ilâhe illallâh» derse, -[İslâm'ın] hakkı müstesna- benden malını ve canını korumuş olur; hesabı ise Allah'a aittir.» Allah Kitabı'nda [bunu] indirmiş ve büyüklük taslayan bir topluluğu zikrederek şöyle buyurmuştur: {إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ} “Çünkü onlara: «Allah’tan başka ilâh yoktur» denildiği zaman büyüklük taslarlardı” [es-Sâffât: 35]. Allah [şöyle de] buyurmuştur: {إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا} “O zaman inkâr edenler kalplerine o taassubu, cahiliye taassubunu yerleştirmişlerdi. Allah da elçisine ve müminlere huzur ve güvenini indirdi, onlara takva sözünü gerekli kıldı. Zaten onlar buna daha layık ve buna ehil idiler.” Bu [söz]: «Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Rasûlullâh»tır. Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendileriyle mütareke antlaşması yazdığı Hudeybiye günü müşrikler buna karşı büyüklük taslamışlardı .
و {إِذْ} مِن قولِه: {إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا}. من صلِة قولِه: {لَعَذَّبْنَا}. وتأويلُ الكلامِ: لعذَّبنا الذين كفروا منهم عذابًا أليمًا، حينَ جعَل الذين كفروا في قلوبِهم الحَميَّةَ.
{إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا} kavlindeki {إِذْ}, {لَعَذَّبْنَا} kavline bağlıdır. Sözün tevili şöyledir: İnkâr edenler kalplerine o taassubu yerleştirdikleri zaman, onlardan inkâr edenleri elbette can yakıcı bir azaba çarptırırdık.
والحَمِيَّةُ فَعِيلَةٌ، من قولِ القائلٍ: حَمَى فلانٌ أَنْفَه حَمِيَّةٌ ومَحْمِيَّةً، ومنه قولُ المُتَلمِّسِ :
El-Hamiyye (الحَمِيَّةُ), feîle veznindedir. Kişinin "فُلَانٌ أَنْفَهُ حَمِيَّةً وَمَحْمِيَّةً حَمَى" (Filanca burnunu/onurunu kıskançlıkla ve gururla korudu) demesinden gelir. el-Mütelemmis'in şu sözü de bundandır :
أَلَا إِنَّنِي منهم وعِرْضِيَ عِرْضُهُمْ … كذا الرأسُ يَحْمِي أَنْفَه أن يُكَشَّما
Bilin ki ben onlardanım, benim onurum onların onurudur … Tıpkı başın, kesilip koparılmasın diye burnunu koruduğu gibi
يعنى بقولِه: يَحْمِي: يمنعُ.
“Yahmî” (يَحْمِي) sözüyle “korur, engeller” manasını kastetmektedir.
وقال: {حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ}؛ لأن الذي فعَلوا من ذلك كان جميعُه من أخلاقِ أهلِ الكفرِ، ولم يكنْ شيءٌ منه مما أذِن الله لهم به، ولا أحدٌ رسلِه.
{حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ} “cahiliye taassubu” buyurmuştur; çünkü bundan yaptıkları şeylerin tamamı küfür ehlinin ahlakındandı ve ondan hiçbir şey Allah'ın veya peygamberlerinden birinin onlara izin verdiği şeylerden değildi.
وقولُه: {فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فأنزل اللهُ الصبرَ والطُّمَأنينة والوقارَ على رسولِه وعلى المؤمنين؛ إذْ حَمِي
Allah Teâlâ'nın: {فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “Bunun üzerine Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sabır, sükûnet ve vakar indirdi; zira ... taassup gösterdiklerinde
الذين كفروا حمِيَّةَ الجاهليةِ، ومنَعوهم مِن الطوافِ بالبيتِ، وأبَوا أن يَكْتُبوا في الكتابِ بينَه وبينَهم: بسمِ اللهِ الرحمنِ الرحيمِ، ومحمدٌ رسولُ اللهِ. {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}. يقولُ: ألزَمهم قولَ: لا إلهَ إلا الله، [الذي يتَّقون به] النارَ وأليمَ العذابِ.
onları Beytullah'ı tavaf etmekten menettiklerinde ve kendisiyle onlar arasındaki metne "Bismillâhirrahmânirrahîm" ve "Muhammedün Resûlullâh" yazmaktan imtina ettiklerinde, Allah Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sabır, huzur ve vakar indirdi. {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı”. Şöyle buyurmaktadır: Onlara [kendisiyle] cehennemden ve can yakıcı azaptan [korunacakları] “Lâ ilâhe illallâh” sözünü yükümlü kıldı.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، على اختلافٍ في ذلك منهم، ورُوِى به الخبر عن رسولِ اللهِ ﷺ.
Aralarındaki bir ihtilafla birlikte tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer görüş bildirmiş ve bu rivayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilmiştir.
ذكرُ قائلى ذلك بما قلنا فيه، والخبرِ الذي ذكَرْنا عن رسولِ اللهِ ﷺ
Bu hususta söylediğimizi söyleyenlerin ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den zikrettiğimiz haberin zikri
حدَّثنا الحسنُ بنُ قَزَعةَ الباهليُّ، قال: ثنا سفيانُ بنُ حَبيبٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن ثُوَيْرِ بن أبى فاختةَ، عن أبيه، عن الطفيلِ، عن أبيه، سمِع رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ" .
Bize el-Hasen b. Kazaa el-Bâhilî rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân b. Habîb rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Süveyr b. Ebî Fâhite'den, o babasından, o et-Tufeyl'den, o babasından rivayet etti ki; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı” kavli hakkında: “O, 'Lâ ilâhe illallâh'tır” buyurduğunu işitmiştir .
حدَّثني محمدُ بنُ خالدِ بن خداشٍ العَتَكيُّ، قال: سمِعتُ سَلْمًا ، سمِع شعبةَ، سمِع سلمةَ بنَ كهيلٍ، سمِع عَبايةَ، سمِع عليًّا ﵁ في قولِه: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ .
Bana Muhammed b. Hâlid b. Hıdâş el-Atekî rivayet edip dedi ki: Selm'den işittim; o Şu'be'den, o Seleme b. Küheyl'den, o Abâye'den işitmiş, o da Ali radıyallâhu anh'ın {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı” kavli hakkında: “O, 'Lâ ilâhe illallâh'tır” dediğini işitmiştir .
حدَّثني ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى وعبدُ الرحمنِ، قالا: ثنا سفيانُ، عن سلمةَ، عن عبايةَ بن رِبعيٍّ، عن عليٍّ ﵁ في قولِه: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ، واللهُ أكبرُ .
Bana İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ ve Abdurrahman rivayet edip dediler ki: Bize Süfyân, Seleme'den, o Abâye b. Rib'î'den, o Ali radıyallâhu anh'tan {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber'dir.”
حدَّثني محمدُ بنُ عيسى الدامَغَانيُّ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن سفيانَ وشعبةَ، عن سلمةَ بن كُهيلٍ، عن رجلٍ، عن عليٍّ ﵁ قال: لا إلهَ إلا اللهُ، واللهُ أكبرُ.
Bana Muhammed b. Îsâ ed-Dâmeğânî rivayet edip dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, Süfyân ve Şu'be'den, onlar Seleme b. Küheyl'den, o bir adamdan, o Ali radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etti: “Lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber'dir.”
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا وهبُ بنُ جريرٍ، عن شعبةَ، عن سلمة، عن عَبايةَ - رجل من بني تميمٍ - عن عليٍّ ﵁: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ.
Bize İbnu'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr, Şu'be'den, o Seleme'den, o Abâye'den -Benî Temîm'den bir adam- o Ali radıyallâhu anh'tan: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı” kavli hakkında: “Lâ ilâhe illallâh'tır” dediğini rivayet etti.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولِه: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}. يقولُ: شهادةَ ألا إلهَ إلا اللهُ، فهي كلمةُ التقوى. يقولُ: فهى رأسُ التقوى .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'ın: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'tan başka ilâh olmadığına şehadet etmektir; işte takva kelimesi odur.” Yani: “Takvanın başı odur” demektedir .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: سمِعتُ أبا إسحاقَ يُحَدِّثُ عن عمرُو بنُ ميمونٍ أنه كان يقولُ في هذه الآيةِ: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ .
Bize İbnu'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be rivayet edip dedi ki: Ebû İshâk'ın Amr b. Meymûn'dan rivayet ederek onun bu ayet {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı” hakkında: “Lâ ilâhe illallâh'tır” dediğini işittim .
حدَّثني محمد بنُ عيسى، قال: أخبَرنا ابن المباركِ، قال: أخبَرنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرُو بنُ ميمونٍ مثلَه.
Bana Muhammed b. Îsâ rivayet edip dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek haber verip dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o da Amr b. Meymûn'dan bunun benzerini haber verdi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرِو بن ميمونٍ: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o Amr b. Meymûn'dan: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı” kavli hakkında: “Lâ ilâhe illallâh'tır” dediğini rivayet etti.
قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}.
[Râvi] dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Mücâhid'den: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}
قال: لا إلهَ إلا اللهُ .
“onlara takva kelimesini yükümlü kıldı” kavli hakkında: “Lâ ilâhe illallâh'tır” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}: وهى شهادةُ ألا إلهَ إلا اللهُ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı” ayeti hakkında: “O, Allah'tan başka ilâh olmadığına şehadet etmektir” dediğini rivayet etti .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}. قال: هي لا إلهَ إلا اللهُ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı” kavli hakkında: “O, 'lâ ilâhe illallâh'tır” dedi .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}: هي لا إلهَ إلا اللهُ .
Bana Hüseyin'den rivayet edildi; dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'ın: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı” kavli hakkında: “O, 'lâ ilâhe illallâh'tır” dediğini işittim .
حدَّثني سعدُ بنُ عبدِ اللهِ بن عبدِ الحكمِ، قال: ثنا حفصُ بنُ عمرَ، قال: ثنا الحكمُ بنُ أبانٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}. قال: شهادة ألا إلهَ إلا اللهُ.
Bana Sa‘d b. Abdillâh b. Abdilhikem rivayet edip dedi ki: Bize Hafs b. Ömer rivayet edip dedi ki: Bize el-Hakem b. Ebân, İkrime’den: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı” kavli hakkında: “Allah’tan başka hiçbir ilah olmadığına şehadet etmektir” dediğini rivayet etti.
حدَّثني ابن البَرْقيِّ، قال: ثنا عمرُو بنُ أبي سلمةَ، عن سعيدِ بن عبدِ العزيزِ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ، محمدٌ رسولُ اللهِ .
Bana İbnu'l-Barkî rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme, Saîd b. Abdilazîz'den, o Atâ el-Horasânî'den: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı” hakkında: “Lâ ilâhe illallâh, Muhammedü'r-resûlullâh'tır” dediğini rivayet etti .
حدَّثني الضِّراريُّ محمدُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا محمدُ بنُ سَوارٍ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عيينةَ، عن يزيدَ أبي خالدٍ المكيِّ، عن عليٍّ الأزْديِّ، قال: كنتُ مع ابن عمرَ بينَ مكةَ ومِنًى بالمَأْزِمَيْن ، فسمِع الناسَ يقولون: لا إلهَ إلا اللهُ، واللهُ أكبرُ. فقال: هي هي. فقلتُ: ما هي؟ قال: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا} .
Bana ed-Dırârî Muhammed b. İsmâîl rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevvâr rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Yezîd Ebû Hâlid el-Mekkî'den, o Ali el-Ezdî'den şöyle rivayet etti: Mekke ile Minâ arasında el-Me'zimeyn'de İbn Ömer ile birlikteydim; insanların 'Lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber' dediklerini işitti. Bunun üzerine: “İşte odur, odur!” dedi. Ben: “O nedir?” dedim. Şöyle dedi: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı; onlar da buna zaten daha lâyık ve ehil idiler” .
وقال آخرون: [بل كلمةُ التقوى الإخلاصُ] .
Başkaları ise şöyle dedi: [Aksine takva kelimesi ihlâstır] .
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليُّ بنُ الحسينِ الأزْديُّ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}. قال: الإخلاصَ .
Bana Ali b. el-Hüseyin el-Ezdî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı” kavli hakkında: “İhlâstır” dediğini rivayet etti .