حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. [Yine] bana rivayet etti...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {كَلِمَةَ التَّقْوَى}: كلمةَ الإخلاصِ .
Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {كَلِمَةَ التَّقْوَى} “takva kelimesi” hakkında: “İhlâs kelimesidir” dediğini [rivayet etti] .
وقال آخرون: هي قولُه: بسمِ اللهِ الرحمنِ الرحيمِ.
Başkaları da şöyle dedi: O, 'Bismillâhirrahmânirrahîm' sözüdür.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عيسى، قال: ثنا ابن المبارك، عن معمرٍ، عن الزهريِّ في قولِه: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}. قال: بسمِ اللهِ الرحمنِ الرحيمِ .
Bana Muhammed b. Îsâ rivayet edip dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, Ma'mer'den, o Zührî'den: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı” kavli hakkında: “Bismillâhirrahmânirrahîm'dir” dediğini rivayet etti .
وقال آخرون: هي قولُ: لا إلهَ إلا اللهُ وحدَه لا شريكَ له، له الملكُ وله الحمدُ، وهو على كلِّ شيءٍ قديرٌ.
Başkaları ise şöyle dedi: O; 'Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh, lehu'l-mülkü ve lehu'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr' sözüdür.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، قال: أخبَرنا ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ وعطاءٍ: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى}. قال أحدُهما: الإخلاصَ. وقال الآخرُ: كلمةُ التقوى: لا إلهَ إلا اللهُ وحده لا شريكَ له، له الملكُ وله الحمدُ، وهو على كلِّ شيءٍ قديرٌ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân rivayet edip dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Mücâhid ve Atâ'dan: {وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى} “onlara takva kelimesini yükümlü kıldı” hakkında haber verdi; ikisinden biri: “İhlâstır” dedi. Diğeri ise: “Takva kelimesi; 'Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh, lehu'l-mülkü ve lehu'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr'dir” dedi .
وقولُه: {وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكان رسولُ اللهِ ﷺ والمؤمنون أحقَّ بكلمةِ التقوى من المشركين، {وَأَهْلَهَا}. يقولُ: وكان
Allah Teâlâ'nın: {وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا} “Onlar buna daha lâyık ve onun ehli idiler” buyruğuna gelince; Yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminler, takva kelimesine müşriklerden daha lâyık idiler. {وَأَهْلَهَا} “ve onun ehli idiler” [ifadesi hakkında ise] şöyle buyurmaktadır: Ve
رسولُ اللهِ ﷺ والمؤمنون أهل كلمة التقوى دونَ المشركين.
Resûlullah ﷺ ve müminler, müşrikler değil, takva kelimesinin ehli idiler.
وذُكر أنها في قراءة عبدِ اللهِ: (وكانُوا أَهْلَها وَأحَقَّ بِها) .
Abdullah'ın kıraatinde bunun: (وكانُوا أَهْلَها وَأحَقَّ بِها) şeklinde olduğu zikredilmiştir .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا}: وكان المسلمون أحقَّ بها، وكانوا أهلَها - أي: التوحيدِ وشهادةِ ألا إلهَ إلا اللهُ، وأن محمدًا عبدهُ ورسولُه .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا} “onlar da buna zaten daha lâyık ve ehil idiler” ayeti hakkında: “Müslümanlar ona daha lâyıktılar ve onun -yani tevhidin, Allah'tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şehadetin- ehli idiler” dediğini rivayet etti .
وقولُه: {وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولم يَزَلِ اللهُ بكلِّ شيءٍ ذا علمٍ، لا يخفى عليه شيءٌ هو كائنٌ، ولِعِلْمِه أَيُّها الناسُ بما يَحْدُثُ مِن دخولِكم مكةَ وبها رجالٌ مؤمنون ونساءٌ مؤمناتٌ لم تَعْلموهم - لم يأذنْ لكم بدخولِ مكةَ في سَفْرتِكم هذه.
Ve O'nun: {وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” kavline gelince; Allah Teâlâ zikri yüce olan buyurur ki: Allah ezelden beri her şeyi bilendir, var olacak hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Ey insanlar! Sizin Mekke'ye girmeniz durumunda orada bilmediğiniz mümin erkekler ve mümin kadınlar bulunması sebebiyle meydana gelecek şeyleri bildiği için, bu seferinizde Mekke'ye girmenize izin vermedi.
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا (٢٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tevili hakkındaki görüş: {لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا (٢٧)} “Andolsun ki Allah, Elçisi'nin rüyasını hak ile doğru çıkardı. Allah dilerse, başlarınızı tıraş etmiş ve kısaltmış olarak, güven içinde, korkusuzca Mescid-i Harâm'a mutlaka gireceksiniz. Fakat O, sizin bilmediğinizi bildi de bundan önce yakın bir fetih nasip etti.”
يقولُ تعالى ذكرُه: لقد صدَق اللهُ رسولَه محمدًا رُؤْياه التي أرَاها إيَّاه؛ أنه يدخلُ هو وأصحابُه بيتَ اللهِ الحرامَ آمنين، لا يخافُون أهلَ الشركِ، مقصرًا بعضُهم رأسَه، ومُحلِّقًا بعضُهم.
Zikri yüce olan Allah buyurur ki: Andolsun ki Allah, Elçisi Muhammed'e gösterdiği rüyayı doğru çıkardı; o ve ashabı Beytullah el-Harâm'a şirk ehlinden korkmaksızın, güven içinde, kimisi saçını kısaltmış, kimisi de tıraş etmiş olarak gireceklerdir.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimiz doğrultuda tevil ehli de [benzer görüşler] söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ}. قال: هو دخولُ محمدٍ ﷺ البيتَ، والمؤمنون مُحلِّقين رءوسَهم ومُقصِّرين .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan: {لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} “Andolsun ki Allah, Elçisi'nin rüyasını hak ile doğru çıkardı. Allah dilerse Mescid-i Harâm'a güven içinde mutlaka gireceksiniz” kavli hakkında: “Bu, Muhammed ﷺ'in Beyt'e ve müminlerin de başlarını tıraş etmiş ve kısaltmış olarak girmeleridir” dediğini rivayet etti .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ} قال: أُرِى بالحُديبيةِ أنه يدخلُ مكةَ وأصحابُه محلِّقين، فقال أصحابُه حينَ نَحر بالحُديبيةِ: أين رُؤيا محمدٍ ﷺ ؟
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in: {الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ} “hak olan rüyayı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Ona Hudeybiye'de, kendisinin ve ashabının başlarını tıraş etmiş olarak Mekke'ye gireceği gösterildi. Ashabı Hudeybiye'de kurban kestiğinde: 'Muhammed ﷺ'in rüyası nerede kaldı?' dediler” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ}. قال: رأى رسولُ الله ﷺ أنه يطوفُ بالبيتِ وأصحابُه، فصدَّق الله رُؤياه فقال: {لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ}. حتى بلَغ: {لَا تَخَافُونَ}.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etti: {لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ} “Andolsun ki Allah, Elçisi'nin rüyasını hak ile doğru çıkardı”. [Katâde] dedi ki: “Resûlullah ﷺ kendisinin ve ashabının Beyt'i tavaf ettiğini gördü; Allah da rüyasını doğrulayarak: {لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ} “Mescid-i Harâm'a mutlaka gireceksiniz” buyurdu; ta {لَا تَخَافُونَ} “korkusuzca” kısmına kadar vardı.”
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ}. قال: أُرِى في المنامِ أنَّهم يَدْخُلون المسجدَ الحرامَ، وأنهم آمِنون، محلِّقين رءوَسهم ومُقصِّرين.
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’nin {لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ} “Andolsun ki Allah, Elçisi'nin rüyasını hak ile doğru çıkardı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[Peygamber’e] rüyada Mescid-i Harâm’a güven içinde, başlarını tıraş etmiş ve [saçlarını] kısaltmış olarak girecekleri gösterildi.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ} إلى آخرِ الآيةِ، قال: قال لهم النبيُّ ﷺ: "إنِّي قد رأيتُ أنَّكم ستدخُلون المسجدَ الحرامَ محلِّقين رءوسَكم ومقصِّرين". فلمّا نزَل بالحُديبيةِ ولم يَدْخُلْ ذلك العام، طعَن المنافقون في ذلك فقالوا: أين رُؤياه؟ فقال اللهُ: {لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ}. فقرَأ حتى بلَغ: {وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ}: إِنِّي لم أُرِهْ أنه يدخُلُها هذا العامَ، وليكوننَّ ذلك .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, ayetin sonuna kadar {لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ} “Andolsun ki Allah, Elçisi'nin rüyasını hak ile doğru çıkardı” kavli hakkında şöyle dedi: Peygamber ﷺ onlara: “Ben sizin Mescid-i Harâm'a başlarınızı tıraş etmiş ve kısaltmış olarak gireceğinizi kesinlikle gördüm” buyurdu. Hudeybiye'ye inip o yıl [Mekke'ye] girmeyince, münafıklar bunu dillerine dolayıp: “Hani onun rüyası nerede?” dediler. Bunun üzerine Allah: {لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ} “Andolsun ki Allah, Elçisi'nin rüyasını hak ile doğru çıkardı” buyurdu; ta {وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ} “ve kısaltmış olarak, korkusuzca” kısmına kadar okudu [ve şöyle dedi]: “Ben ona oraya bu yıl gireceğini göstermedim; ama bu mutlaka gerçekleşecektir” .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ} إلى قولِه: {إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ}: الرؤيا رسولِ اللهِ ﷺ التي أُرِيها أنه سيدخلُ مكةَ آمِنًا لا يخافُ، يقولُ: مُحلِّقين ومقصِّرين لا تَخافون .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan: {لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ} “Andolsun ki Allah, Elçisi'nin rüyasını hak ile doğru çıkardı” kavlinden {إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} “Allah dilerse güven içinde” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle rivayet etti: “Resûlullah ﷺ'e gösterilen, Mekke'ye korkusuzca, güven içinde gireceğine dair rüyadır; yani: 'Başlarınızı tıraş etmiş ve kısaltmış olarak korkusuzca' [gireceksiniz demektir]” .
وقولُه: {فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا}. يقولُ تعالى ذكرُه: فعَلِم اللهُ جلَّ ثناؤُه ما لم تَعْلَموا. وذلك عِلْمُه تعالى ذكرُه بما بمكةَ من الرجالِ والنساءِ المؤمنين الذين لم يَعْلَمُهم المؤمنون، ولو دخَلوها في ذلك العامِ لوَطِئوهم بالخيلِ والرَّحِل، فأصابتهم منهم مَعَرَّةٌ بغيرِ علمٍ، فردَّهم الله عن مكةَ من أجلِ ذلك.
Ve O'nun: {فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا} “Fakat O, sizin bilmediğinizi bildi” kavline gelince; Allah Teâlâ övgüsü yüce olan buyurur ki: Şanı yüce olan Allah sizin bilmediğinizi bildi. Bu da zikri yüce olan Allah'ın, Mekke'de bulunan ve müminlerin kendilerini bilmediği mümin erkekler ve mümin kadınlar hakkındaki bilgisidir. Eğer o yıl Mekke'ye girselerdi, onları atlar ve bineklerle ezerlerdi de bilmeksizin onlardan dolayı başlarına bir vebal/sıkıntı gelirdi. İşte bundan dolayı Allah onları Mekke'den geri çevirdi.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا}. قال: ردَّه لمكانِ مَن بينَ أَظْهُرِهم من المؤمنين والمؤمناتِ، وأخَّرَه ليُدخلَ اللهُ في رحمتِه مَن يَشَاءُ؛ مَن يريدُ أَن يَهْدِيَه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا} “Fakat O, sizin bilmediğinizi bildi” kavli hakkında şöyle dedi: [Allah], onların aralarında bulunan mümin erkekler ve mümin kadınlar sebebiyle onu geri çevirdi ve Allah'ın dilediği kimseyi -hidayete erdirmek istediği kimseyi- rahmetine dâhil etmesi için onu erteledi.
وقولُه: {فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا}. اختَلَف أهلُ التأويلِ في الفتحِ القريبِ الذي جعَله اللهُ للمؤمنين، دون دخولهم المسجدَ الحرامَ محلِّقين رءوسِهم ومُقصِّرين؛ فقال بعضُهم: هو الصلحُ الذي جرَى بينَ رسولِ اللهِ ﷺ وبينَ مُشرِكي قريشٍ.
Ve O'nun: {فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا} “bundan önce yakın bir fetih nasip etti” kavline gelince; tevil ehli, Allah'ın müminlere başlarını tıraş etmiş ve saçlarını kısaltmış olarak Mescid-i Harâm'a girmelerinden önce kıldığı yakın fetih hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle dedi: O, Resûlullah ﷺ ile Kureyş müşrikleri arasında gerçekleşen barıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولِه: {مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا}. قال: النحرُ بالحُديبيةِ، ورجَعوا فافتَتَحوا خيبرَ، ثم اعتَمر بعدَ ذلك، فكان تصديقُ رؤياه في السنةِ القابلةِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in: {مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا} “bundan önce yakın bir fetih” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Hudeybiye'de kurban kesilmesidir; geri dönüp Hayber'i fethettiler, sonra da bundan sonra umre yaptı. Böylece rüyasının doğrulanması ertesi yıl oldu” .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن الزهريِّ قولَه: {فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا}. يعنى: صلحَ الحُديبيةِ، وما فُتِح في الإسلامِ فتحٌ كان أعظَمَ منه، إنما كان القتالُ حيث التَقَى الناسُ، فلمّا كانت الهدنةُ وُضِعت الحربُ، وأمِن الناسُ كلُّهم بعضُهم بعضًا، فالتقوا، فتفاوَضُوا في الحديثِ والمنازعةِ، فلم يُكَلَّمْ أحدٌ بالإسلام يَعْقِلُ شيئًا إلا دخَل فيه، فلقد دخَل في تَيْنك السَّنتَين في الإسلامِ مثلُ مَن كان في الإسلامِ قبلَ ذلك وأكثرُ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Zührî'nin: {فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا} “bundan önce yakın bir fetih nasip etti” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Hudeybiye sulhunu kastetmektedir. İslâm'da ondan daha büyük bir fetih olmamıştır. Savaş ancak insanların karşılaştığı yerdeydi. Ateşkes olunca savaş bırakıldı ve insanların hepsi bir diğerinden emin oldu; karşılaştılar, konuşup tartıştılar. Aklı eren kime İslâm anlatıldıysa mutlaka ona girdi. Gerçekten de o iki yılda İslâm'a, daha önce İslâm'da bulunanlar kadar ve daha fazlası girdi” .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا}. قال: صلحَ الحُديبيةِ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan [şöyle nakletti]: {فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا} “[Fakat Allah] bundan önce yakın bir fetih nasip etti” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Hudeybiye sulhudur.”
وقال آخرون: عُنى بالفتحِ القريبِ في هذا الموضعِ فتحُ خيبرِ.
Başkaları ise: Bu makamda yakın fetih ile Hayber'in fethi kastedilmiştir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا}. قال: خيبرَ، حين رجَعوا من الحُديبيةِ، فتَحها اللهُ عليهم، فقسَّمَها على أهلِ الحديبيةِ كلِّهم إلَّا رجلًا واحدًا من الأنصارِ يقالُ له: أبو دُجانة سِماكُ بنُ خَرَشةَ. كان قد شَهِد الحديبيةَ وغاب عن خيبرَ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd: {فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا} “bundan önce yakın bir fetih nasip etti” kavli hakkında şöyle dedi: “Hudeybiye'den döndüklerinde Hayber'dir; Allah orayı onların fethine açtı ve Hudeybiye ehlinden -Hudeybiye'de bulunup Hayber'de bulunmayan Ebû Dücâne Simâk b. Haraşe denilen Ensâr'dan bir adam hariç- hepsine taksim etti” .
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصواب أن يُقالَ: إن الله أخبر أنَّه جعَل لرسولِه والذين كانوا معه مِن أهلِ بيعة الرضوانِ فتحًا قريبًا من دون دخولهم المسجدَ الحرامَ، ودون تصديقه رُؤيا رسول الله ﷺ، وكان صلحَ الحُديبيةِ وفتحُ خيبرَ دونَ ذلك، ولم يَخْصصِ اللهُ تعالى ذكرُه خبرَه ذلك عن فتحٍ من ذلك دونَ فتحٍ، بل عمَّ ذلك، وذلك كلُّه فتحٌ جعَله اللهُ مِن دونِ ذلك.
Bu konuda görüşlerin gerçeğe en uygun olanı şöyle denilmesidir: Şüphesiz Allah, Resûlü'ne ve Rıdvân biatına katılan beraberindekilere, Mescid-i Harâm'a girmelerinden ve Resûlullah ﷺ'in rüyasını doğrulamasından önce yakın bir fetih nasip ettiğini haber vermiştir. Hudeybiye sulhu ve Hayber'in fethi ise bundan önceydi. Zikri yüce olan Allah bu haberinde belirli bir fethi hariç tutup diğerini kastetmemiş, aksine bunu genel kılmıştır; bunların hepsi Allah'ın bundan önce nasip ettiği bir fetihtir.
والصوابُ أن يَعُمَّه كما عمَّه، فيقالُ: جعَل اللهُ مِن دونِ تصديقهِ رُؤيا رسولِ اللهِ ﷺ بدخولِه وأصحابِه المسجدَ الحرامَ مُحلِّقين رءوسَهم ومقصِّرين، لا يخافون المشركِين - صُلح الحُديبية وفَتْحَ خيبر.
Doğru olan, [ayetin] genel kıldığı gibi genel tutulması ve şöyle denilmesidir: Allah, Resûlullah ﷺ'in kendisinin ve ashabının müşriklerden korkmaksızın başlarını tıraş etmiş ve saçlarını kısaltmış olarak Mescid-i Harâm'a gireceklerine dair rüyasını doğrulamadan önce Hudeybiye sulhunu ve Hayber'in fethini nasip kılmıştır.
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (٢٨) مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا (٢٩)}.
Yüce Allah'ın şu ayetinin teviline dair açıklama: {هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (٢٨) مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا (٢٩)} “O, Peygamberini hidayet ve hak din ile, diğer bütün dinlere üstün kılmak için gönderendir. Şahit olarak Allah yeter. (28) Muhammed, Allah'ın Resûlü'dür. Onun beraberinde bulunanlar da kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında pek merhametlidirler. Onları rükû edenler, secde edenler olarak görürsün; Allah'tan bir lütuf ve rıza dilerler. Onların alameti, yüzlerindeki secde izidir. İşte bu, onların Tevrat'taki misalidir. İncil'deki misalleri ise filizini çıkarmış, derken onu kuvvetlendirmiş, kalınlaşmış ve gövdesi üzerine dimdik dikilmiş bir ekin gibidir ki çiftçilerin hoşuna gider. [Allah] kâfirleri onlarla öfkelendirmek için [böyle yapmıştır]. Allah, onlardan iman edip salih ameller işleyenlere bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vadetmiştir. (29)”
يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى}: اللهُ الذي أرسَل رسولَه محمدًا ﷺ بالبيانِ الواضحِ، {وَدِينِ الْحَقِّ}، وهو الإسلامُ، الذي أرسَله داعيًا خَلْقَه إليه، {لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ}. يقولُ: ليُبطِلَ به المِلَلَ كلَّها حتى لا يكونَ دينٌ سِواه، وذلك كان كذلك، حتى ينزلَ عيسى ابن مريمَ، فيقتُلَ الدجالَ، فحينئذٍ تبطُلُ الأديانُ كلُّها، غيرَ دينِ اللَّهِ الذي بعَث به محمدًا ﷺ، ويظهرُ الإسلامُ على الأديانِ كلِّها.
Zikri yüce olan [Allah], {هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى} “O, Peygamberini hidayet ile gönderendir” kavliyle şunu kastetmektedir: Açık beyan ile Resûlü Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i ve yaratılmışları kendisine davet edici olarak gönderdiği İslâm olan {وَدِينِ الْحَقِّ} “ve hak din ile”, {لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ} “onu bütün dinlere üstün kılmak için” [gönderen] Allah'tır . [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ondan başka hiçbir din kalmayıncaya kadar onun vasıtasıyla diğer bütün dinleri geçersiz kılmak için [göndermiştir]. Meryem oğlu İsa inip Deccâl'i öldürünceye kadar bu durum böyle sürecek; işte o vakit Allah'ın, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile gönderdiği dini dışındaki bütün dinler batıl olacak ve İslâm bütün dinlere üstün gelecektir.
وقولُه: {وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: أشْهَدَك يا محمدُ ربُّك على نفسِه، أنه سيُظهِرُ الدينَ الذي بعَثكَ به، {وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا}. يقولُ: وحَسْبُك به شاهدًا.
O'nun: {وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا} “Şahit olarak Allah yeter” kavline gelince; övgüsü yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rabbin, seni kendisiyle gönderdiği bu dini muhakkak üstün kılacağına dair bizzat Kendisini sana şahit kılmıştır. {وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا} “Şahit olarak Allah yeter” buyurarak da O'nun şahit olarak sana yeteceğini ifade etmektedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الهُذَليُّ، عن الحسنِ: {هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا}. يقولُ: أَشْهَدَ لك على نفسه أنَّه سيظهرُ دينَك على الدِّينِ كلِّه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hüzelî, Hasan['dan naklen] {هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا} “O, Peygamberini hidayet ve hak din ile gönderendir; onu bütün dinlere üstün kılmak için. Şahit olarak Allah yeter” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: [Allah], senin dinini diğer bütün dinlere üstün kılacağına bizzat Kendisini sana şahit kılmıştır.
وهذا إعلامٌ من اللهِ تعالى نبيِّه ﷺ، والذين كرِهوا الصُّلحَ يومَ الحديبيةِ من أصحابهِ، أن الله فاتحٌ عليهم مكةَ وغيرَها من البلدانِ، مُسَلِّيهم بذلك عمَّا نالَهم من
Bu, Allah Teâlâ'nın, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashâbından Hudeybiye günü barışı hoş görmeyenlere, Allah'ın kendilerine Mekke'yi ve diğer beldeleri fethedeceğini bildirmesi ve bununla kendilerine isabet eden...
الكآبةِ والحزنِ، بانْصِرافِهم عن مكةَ قبلَ دُخولِهمُوها، وقبلَ طوافِهم بالبيتِ.
Mekke'ye girmeden ve Beytullah'ı tavaf etmeden önce oradan geri dönmelerinden dolayı kendilerine isabet eden keder ve üzüntüyü teselli etmektedir.
وقولُه: {مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: محمدٌ رسولُ اللَّهِ، وأتباعُه مِن أصحابِه الذين هم معه على دينِه، أشداءُ على الكفارِ، غليظةٌ عليهم قلوبُهم، قليلةٌ بهم رحمتُهم، {رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ}. يقولُ: رقيقةٌ قلوبُ بعضُهم لبعضٍ، ليِّنةٌ أنفسهم لهم، هيِّنةٌ عليهم لَهم.
O'nun: {مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ} “Muhammed Allah'ın elçisidir. Onunla beraber olanlar da kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Muhammed Allah'ın elçisidir. O'nun dininde kendisiyle beraber bulunan ashaptan tabileri de kâfirlere karşı çetindirler; onlara karşı kalpleri katı, merhametleri ise pek azdır. {رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ} “Kendi aralarında merhametlidirler” kavliyle de, birbirlerine karşı kalplerinin ince/şefkatli, nefislerinin yumuşak ve birbirlerine karşı müsamahakâr olduğunu bildirmektedir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا}: ألْقَى اللَّهُ في قلوبهم الرحمةَ، بعضُهم لبعضٍ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا} “Onları rükû ve secde hâlinde görürsün” [ayetinin öncesi] hakkında: “Allah onların kalplerine birbirlerine karşı merhamet koymuştur” dediğini anlattı .
{تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا}. يقولُ: تراهم رُكَّعًا أحيانًا للهِ في صلاتِهم، سُجَّدًا أحيانًا، {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ}. يقولُ: يلتمسون بركوعِهم وسُجودهم وشدَّتِهم على الكفارِ، ورحمةِ بعضُهم بعضًا، {فَضْلًا مِنَ اللَّهِ}، وذلك رحمتُه إيَّاهم، بأن يتفضَّلَ عليهم فيُدخلَهم جنَّتَه، {وَرِضْوَانًا}. يقولُ: وأن يرضَى عنهم ربُّهم.
{تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا} “Onları rükû ve secde hâlinde görürsün” buyurmaktadır; yani namazlarında kimi zaman Allah için rükû ederken, kimi zaman da secdeye varırken görürsün. {يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir lütuf isterler” buyurmaktadır; yani rükûları, secdeleri, kâfirlere karşı çetin oluşları ve birbirlerine merhamet etmeleriyle {فَضْلًا مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir lütuf” ararlar ki bu da Allah'ın onlara lütfedip cennetine koymak suretiyle göstereceği merhametidir. {وَرِضْوَانًا} “Ve rıza” buyurmaktadır; yani Rablerinin kendilerinden razı olmasını [isterler].
وقولُه: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. يقولُ: علامتُهم في وجوهِهم من أثرِ السُّجودِ في صلاتِهم.
O'nun: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” kavline gelince; onların namazlarındaki secde eserinden ötürü yüzlerinde bir alamet vardır demektir.
ثم اختَلَف أهلُ التأويلِ في "السِّيما" الذي عَنَاهِ اللَّهُ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: ذلك علامةٌ يجعَلُها اللهُ في وجوهِ المؤمنين يومَ القيامةِ، يُعْرَفون بها؛ لِمَا كان من سجودِهم له في الدُّنيا.
Daha sonra tevil ehli, Allah'ın bu ayette kastettiği “sîmâ” (nişan/alamet) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Bu, dünyadayken O'na secde etmiş olmalarından dolayı kıyamet gününde Allah'ın müminlerin yüzlerine koyacağı ve kendisiyle tanınacakları bir alamettir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, o da
أبيه، عن ابن عباسٍ: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. قال: صلاتُهم تَبْدُو في وجوهِهم يومَ القيامةِ .
babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” ayeti hakkında: “Namazları kıyamet gününde yüzlerinde belirir” dedi .
حدَّثنا ابن حُميد، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ العَتَكِيُّ، عن خالدٍ الحنفيِّ قولِه: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. قال: يُعرَفُ ذلك يومَ القيامةِ في وجوهِهم، من أثرِ سجودِهم في الدنيا، وهو كقولِه: {تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ} [المطففين: ٢٤].
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah el-Atekî, Hâlid el-Hanefî'nin {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Bu, dünyadaki secdelerinin eseri olarak kıyamet gününde yüzlerinde tanınır. Bu, O'nun: {تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ} “Onların yüzlerinde nimetlerin parıltısını görürsün” [Mutaffifîn, 24] kavli gibidir.”
حدَّثني عبيدٌ بن أسباط بن محمد، قال: ثنا أبي، عن فُضَيلِ بن مرزوقٍ، عن عطيةَ في قولِه: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. قال: مواضعُ السجودِ من وجوهِهم يومَ القيامةِ أشدُّ وجوههم بياضًا .
Bana Ubeyd b. Esbât b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize babam, Fudayl b. Merzûk'tan, o da Atıyye'den {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Kıyamet gününde yüzlerindeki secde yerleri, yüzlerinin en beyaz yerleridir” .
حدَّثنا محمدُ بنُ عمارةَ، قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ بن موسى، قال: أخبَرنا ابن فُضَيلٍ، عن فُضَيلٍ، عن عطيةَ بنحوِه.
Bize Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Fudayl'dan, o da Atıyye'den benzerini haber verdi.
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا ابن فُضَيل، عن فضيلٍ، عن عطيةَ بنحوِه.
Bana Ebu's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Fudayl'dan, o da Atıyye'den benzerini anlattı.
حدَّثنا مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيدُ، قال: أخبَرنا فُضَيلٌ، عن عطيةَ مثلَه.
Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Fudayl, Atıyye'den aynısını haber verdi.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ، قال: سمِعتُ شبيبًا يقولُ عن مُقاتلِ بن حيان، قال: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. قال: النورُ يومَ القيامةِ.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir anlattı, dedi ki: Şebîb'in Mukâtil b. Hayyân'dan şöyle dediğini işittim: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir”. [Mukâtil] dedi ki: “Kıyamet günündeki nurdur.”
حدَّثنا ابن سنان القزَّازُ، قال: ثنا هارونُ بنُ إسماعيل، قال: قال عليُّ بنُ المبارَكِ: سمِعتُ غيرَ واحدٍ عن الحسنِ في قولِه: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. قال: بياضًا في وجوهِهم يومَ القيامةِ .
Bize İbn Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Hârûn b. İsmâil anlattı, dedi ki: Ali b. el-Mubârek dedi ki: Hasan'dan birden fazla kişinin {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” kavli hakkında: “Kıyamet gününde yüzlerindeki beyazlıktır” dediğini işittim .
وقال آخرون: بل ذلك سيما الإسلامِ وسَمْتُه وخشوعُه، وعُنى بذلك أنه يُرَى من ذلك عليهم في الدُّنيا.
Başkaları ise şöyle demiştir: “Aksine bu, İslâm'ın alameti, vakar ve huşûudur; bununla dünyada iken onların üzerinde bundan bir eserin görülmesi kastedilmiştir.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ}. قال: السَّمْتُ الحسَنُ .
Bize Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ} “Onların nişanları yüzlerindedir” kavli hakkında: “Güzel hâl ve tavırdır (semt)” dediğini anlattı .
حدَّثنا مجاهدٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا الحسنُ بن عُمارةَ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. قال: أما إنه ليس بالذي تَرَوْن، ولكنه سيما الإسلامِ وسَخْنتُه وسَمْتُه وخشوعُه .
Bize Mücâhid anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Hasan b. Umâre, el-Hakem'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Bilin ki bu sizin gördüğünüz [fiziki iz] değildir; aksine o, İslâm'ın siması, hâl ve tavrı , duruşu ve huşûudur” .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن حميدٍ الأعرجِ، عن مجاهدٍ: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. قال: الخشوعُ والتواضعُ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Humeyd el-A'rec'den, o da Mücâhid'den {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: “[Bu,] huşû ve tevazudur.”
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن حميدٍ الأعرجِ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Humeyd el-A'rec'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
قال: ثنا أبو عامر، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. قال: الخشوعُ .
Dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” kavli hakkında: “Huşûdur” dediğini anlattı .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، عن شعبةَ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ في هذه الآية: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. قال: السَّحْنةُ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, Şu'be'den, o Hakem'den, o da Mücâhid'den bu ayet {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” hakkında: “Yüzdeki sükûnet ve güzelliktir (sehne)” dediğini anlattı .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. قال: هو الخشوعُ. فقلتُ: هو أثرُ السجودِ؟ فقال: إنه يكونُ بين عينَيْه مثلَ ركبةِ العَنْزِ، وهو كما شاء اللهُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “O huşûdur.” Ben: “Bu, secde izi midir?” dedim. Şöyle dedi: “Bazen kişinin iki gözü arasında keçi dizi gibi [nasır] olur, oysa [içi] Allah'ın bildiği gibidir” .
وقال آخرون: ذلك أثرٌ يكون في وجوه المُصَلِّين مثلَ أَثَرِ السَّهَرِ الذي يَظْهَرُ في الوجْهِ مثلَ الكَلفِ، والتهيُّجِ، والصَّفْرة، وما أشْبَه ذلك مما يُظهِرُه السَّهَرُ والتَّعبُ في الوجه. ووجُّهوا التأويلَ في ذلك إلى أنه سيما في الدنيا.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bu, gece uykusuz kalmanın ve yorgunluğun yüzde meydana getirdiği leke/çil, kabarma/kızarıklık (teheyyüc), sarılık ve benzeri haller gibi uykusuzluğun yüzde ortaya çıkardığı iz misali, namaz kılanların yüzlerinde beliren bir izdir. Onlar bu ayetin tevilini, bunun dünyadaki bir alamet olduğu şeklinde yorumlamışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريب، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن سفيانَ، عن رجل، عن الحسنِ: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. قال: الصُّفرةُ.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o bir adamdan, o da Hasan'dan: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” ayeti hakkında: “Sarılıktır” dediğini anlattı.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمر، عن أبيه، قال: زعَم الشيخُ الذي كان يقُصُّ في عُسْرٍ، وقرَأ: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. فزعَم أنه السَّهَرُ يُرى في وجوههم.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir, babasından anlattı, dedi ki: Usr'da vaaz eden ihtiyar zat, {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” ayetini okuyup bunun, onların yüzlerinde görülen gece uykusuzluğu [izi] olduğunu ileri sürdü.
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن حفصِ بن حميدٍ، عن شِمْرِ بن عَطيةَ في قولِه: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ}. قال: تهيُّجٌ في الوجْهِ مِن سَهَرِ الليل .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb el-Kummî, Hafs b. Humeyd'den, o da Şimr b. Atıyye'den {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ} “Onların nişanları yüzlerindedir” kavli hakkında: “Gece uykusuzluğundan dolayı yüzde meydana gelen solgunluk/yorgunluktur” dediğini anlattı .
وقال آخرون: ذلك آثارٌ تُرَى في الوجْهِ مِن ثَرَى الأَرضِ، أو نَدَى الطَّهُورِ.
Başkaları ise: “Bu, toprağın ıslaklığından veya abdest suyunun neminden dolayı yüzde görülen izlerdir” demiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا حَوْثَرَةُ بنُ محمدٍ المنْقَرى، قال: ثنا حمادُ بنُ مَسْعَدَةَ، وحدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ، جميعًا عن ثعلبةَ بن سُهَيلٍ، عن جعفرِ بن أبي المُغيرة، عن سعيدِ بن جُبيرٍ في قولِه: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. قال: ثَرَى الأرض، ونَدَى الطَّهُورِ .
Bize Havsere b. Muhammed el-Minkarî anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Mes'ade anlattı; ve bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr anlattı; her ikisi de Sa'lebe b. Süheyl'den, o Ca'fer b. Ebi'l-Muğîre'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattılar: “Yerin toprağı ve abdest suyunun nemidir” .
حدَّثنا ابن سنان القزَّازُ، قال: ثنا هارونُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا عليُّ بنُ المبارَكِ، قال: ثنا مالكُ بنُ دينارٍ، قال: سمِعتُ عكرِمة يقولُ: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. قال: هو أثرُ الترابِ .
Bize İbn Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Hârûn b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize Ali b. el-Mubârek anlattı, dedi ki: Bize Mâlik b. Dînâr anlattı, dedi ki: İkrime'yi {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” [ayeti] hakkında şöyle derken işittim: “O, toprağın izidir.”
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يُقالَ: إن الله تعالى ذكرُه أخبَرنا أن سيما هؤلاء القومِ الذين وصف صفتَهم في وجوهِهم من أثرِ السُّجودِ، ولم يخُصَّ ذلك على وقتٍ دونَ وقتٍ. وإذ كان ذلك كذلك، فذلك على كلِّ الأوقاتِ، فكان سيماهم الذي كانوا يُعرفون به في الدنيا آثارَ الإسلامِ، وذلك خشوعُه وهَدْيُه وسَمْتُه، وآثارُ عناءِ فرائضِه وتطوُّعِه، وفى الآخرةِ ما أخبَر أنهم يُعرفون به، وذلك الغُرَّةُ في الوجْهِ والتَّحجيل في الأيْدِى والأَرْجُلِ من أثرِ الوضوءِ، وبياضُ الوجوهِ من أثرِ السُّجودِ.
Bu konuda görüşlerin gerçeğe en uygun olanı şöyle denilmesidir: Zikri yüce olan Allah, niteliklerini vasfettiği bu topluluğun alametlerinin secde eserinden ötürü yüzlerinde olduğunu bize haber vermiş ve bunu belirli bir vakitle sınırlamamıştır. Durum böyle olunca, bu bütün vakitler için geçerlidir. Dünyada kendisiyle tanındıkları simaları, İslâm'ın eserleridir ; yani onun huşûu, gidişatı ve vakarının yanı sıra, farzlarının ve nafilelerinin getirdiği meşakkatin eserleridir. Ahirette ise kendisiyle tanınacaklarını haber verdiği şeylerdir; o da abdest eserinden dolayı yüzdeki parlaklık (gurre), el ve ayaklardaki beyazlık (tahcîl) ile secdelerin eserinden dolayı yüzlerin ak oluşudur.
وبنحوِ الذي قُلنا في معنى السِّيما قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de sîmâ kelimesinin anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. يقولُ : علامتُهم - أو أعلِمتُهم - الصلاةُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” ayeti hakkında : “Onların alametleri -veya alamet kılındıkları şey- namazdır” dedi .
وقولُه: {ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ}. يقولُ: هذه الصفةُ التي وصَفتُ لكم من صفة تُبَّاعِ محمد ﷺ الذين معه صفِتُهم في التوراةِ.
O'nun: {ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ} “İşte onların Tevrat'taki vasfı budur” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in beraberindeki tâbilerine dair size anlattığım bu nitelik, onların Tevrat'taki vasfıdır.
وقولُه: {وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ}. يقولُ: وصفتُهم في إنجيلِ عيسى صفةُ زرعٍ أخرَج شَطْأَه. وهو فِراخُه، يقالُ منه: قد أَشْطَأ الزرعُ. إذا أفرَخ، فهو يُشْطِيُّ إِشْطَاءً. وإنما مَثْلَهم بالزرع المُشْطِيُّ؛ لأنهم ابتَدَءوا في الدخولِ في الإسلامِ وهم عددٌ قليلون، ثم جعَلوا يتزايدون، ويدخلُ فيه الجماعةُ بعدَهم، ثم الجماعةُ بعدَ الجماعةِ، حتى كَثُرَ عددُهم، كما يحدثُ في أصلِ الزرعِ الفرخُ منه، ثم الفرخُ بعدَه، حتى يَكْثُرَ ويَنْمِيَ.
O'nun: {وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ} “İncil'deki vasıfları ise şöyledir: Bir ekin gibidirler ki filizini çıkarmıştır” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Onların İsa'nın İncil'indeki vasfı da filizini çıkarmış bir ekinin vasfıdır. Şat' (شَطْء), [ekinin] filizleri/yavrularıdır; bundan hareketle ekin filizlendiği zaman: Eştea'z-zer'u (قد أَشْطَأ الزرعُ) denir, muzarisi de Yüştî iştaen (يُشْطِيُّ إِشْطَاءً) şeklinde gelir. Onları filiz veren ekine benzetmiştir; zira onlar İslâm'a ilk girdiklerinde az sayıda idiler, sonra sayıları artmaya başladı, arkalarından bir cemaat, sonra bir cemaat daha girdi ve nihayet tıpkı ekinin kökünden filiz, ardından bir başka filiz çıkıp çoğalması ve büyümesi gibi onların da sayıları çoğaldı.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولِه: {مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ}: أصحابُه، {مَثَلُهُمْ}. يعني: نعتُهم مكتوبٌ في التوراةِ والإنجيلِ قبلَ أن يَخلُقَ السماواتِ والأرضَ .
Bize Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; {مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ} “Muhammed Allah'ın elçisidir. Onunla beraber olanlar da” [kavli hakkında şöyle dedi]: [Onlar] onun ashabıdır. {مَثَلُهُمْ} “Onların vasfı”; yani onların niteliği, gökler ve yer yaratılmadan önce Tevrat'ta ve İncil'de yazılıdır .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبيدٌ، عن الضحاكِ: {مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ} إلى قولِه: {ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ}. ثم قال: {وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ} الآية.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ubeyd, Dahhâk'tan nakletti: {مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ} “Muhammed Allah'ın elçisidir. Onunla beraber olanlar da kâfirlere karşı çetindirler” kavlinden {ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ} “Bu onların Tevrat'taki vasfıdır” kavline kadar. Sonra: {وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ} “İncil'deki vasıfları ise şöyledir: Bir ekin gibidirler ki filizini çıkarmıştır” ayetini [okudu].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ {ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ}. أي: هذا المثلُ في التوراة، {وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ}: فهذا مثلُ أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ في الإنجيل.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ} “Bu onların Tevrat'taki vasfıdır”. Yani: Bu vasıf Tevrat'tadır. {وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ} “İncil'deki vasıfları ise filizini çıkarmış bir ekin gibidir”: İşte bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının İncil'deki vasfıdır.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. قال: ذلك مَثَلُهم في التَّوارةِ، ومَثَلُهم في الإنجيلِ كَزرعٍ أخرَج شَطأه .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti; O'nun: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” kavli hakkında şöyle dedi: Bu onların Tevrat'taki vasfıdır; İncil'deki vasıfları ise filizini çıkarmış bir ekin gibidir .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ}. يعنى: السِّيما في الوجوهِ مَثَلُهم في التوراةِ، وليس بمَثَلِهِم في الإنجيلِ، ثم قال ﷿: {وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ} الآية: هذا مَثَلُهم في الإنجيلِ.
Bana Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir. Bu onların Tevrat'taki vasfıdır” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Yüzlerdeki sîmâ (nişan), onların Tevrat'taki vasfıdır, İncil'deki vasıfları değildir. Sonra Azze ve Celle: {وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ} “İncil'deki vasıfları ise şöyledir: Bir ekin gibidirler ki filizini çıkarmıştır” ayetini buyurmuştur; bu onların İncil'deki vasfıdır.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}: ذلك مَثَلُهم في التَّوراةِ، ومَثَلُهم في الإنجيلِ كزرعٍ أخرَج شطأه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” kavli hakkında şöyle dedi: Bu onların Tevrat'taki vasfıdır; İncil'deki vasıfları ise filizini çıkarmış bir ekin gibidir.
حدَّثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميد، قال: ثنا مَرْوانُ بنُ معاويةَ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ في قولِ اللهِ: {مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ} الآية. قال: هذا مَثَلُهم في التوراةِ، ومَثَلٌ آخرُ في الإنجيلِ: {كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ} الآية .
Bize Amr b. Abdilhamîd anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, Cüveybir'den, o da Dahhâk'tan nakletti; Allah'ın: {مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ} “Muhammed Allah'ın elçisidir. Onunla beraber olanlar da...” ayeti hakkında şöyle dedi: Bu onların Tevrat'taki vasfıdır, İncil'deki diğer vasıf ise: {كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ} “...filizini çıkarmış, sonra onu güçlendirmiş bir ekin gibidirler” ayetidir .
وقال آخرون: هذان المَثَلانِ في التوراةِ والإنجيل مَثَلُهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu iki mesel, hem Tevrat'ta hem İncil'de onların vasfıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris [de] rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti. Hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [rivayet ettiler]:
في قولِه: {ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ} والإنجيلِ واحدٌ .
O'nun: {ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ} “Bu onların Tevrat'taki vasfıdır” kavli hakkında: "[Tevrat'ta] ve İncil'de [vasıfları] birdir" dedi .
وأولى القولين في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: مَثَلُهم في التوراةِ غيرُ مَثَلِهم في الإنجيلِ، وأن الخبرَ عن مَثَلِهم في التوراةِ مُتَناهٍ عند قولِه: {ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ}. وذلك أن القولُ لو كان كما قال مجاهدٌ مِن أن مَثَلَهم في التوراةِ والإنجيلِ واحدٌ، لكان التنزيلُ: ومَثَلُهم في الإنجيلِ وكزرعٍ أخرَج شَطْأَه. فكان تمثيلُهم بالزرع معطوفًا على قولِه: {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ}. حتى يكونَ ذلك خبرًا عن أن ذلك مَثَلُهم في التوراةِ والإنجيلِ، وفى مجيءِ الكلامِ بغيرِ واوٍ في قولِه: {كَزَرْعٍ} دليل بَيِّنٌ على صحَّةِ ما قُلنا، وأن قولِه: {وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ}. خبرٌ مبتدأٌ عن صفتِهم التي هي في الإنجيلِ دونَ ما في التوراةِ منها.
Bu hususta iki görüşten doğruya en yakın olanı: "Onların Tevrat'taki vasfı, İncil'deki vasıflarından farklıdır ve onların Tevrat'taki vasfına dair haber {ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ} “Bu onların Tevrat'taki vasfıdır” kavlinde sona ermiştir" diyenin sözüdür. Şöyle ki, eğer durum Mücâhid'in dediği gibi onların Tevrat ve İncil'deki vasıflarının bir olması şeklinde olsaydı, indirilen ayet: [ve kazer'in...] "İncil'deki vasıfları da ve filizini çıkarmış ekin gibidir" şeklinde olurdu. Böylece onların ekine benzetilmesi {سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ} “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir” kavline atfedilmiş olurdu ki bu da bunun hem Tevrat hem İncil'deki vasıfları olduğuna dair bir haber olsun. Kelâmın {كَزَرْعٍ} “ekin gibidir” kavlinde [atıf] vav'ı olmaksızın gelmesinde, bizim söylediğimizin doğruluğuna ve O'nun: {وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ} “İncil'deki vasıfları ise...” kavlinin Tevrat'taki değil, yalnız İncil'deki vasıflarına dair yeni bir başlangıç haberi olduğuna açık bir delil vardır.