وبنحوِ الذي قُلنا في قولِه: {أَخْرَجَ شَطْأَهُ}. قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de O'nun: {أَخْرَجَ شَطْأَهُ} “filizini çıkarmıştır” kavli hakkında bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يحيى بنُ إبراهيمَ المسعوديُّ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن جدِّه، عن الأعمشِ، عن خَيثمةَ، قال: بَيْنا عبدُ اللَّهِ يُقْرِئُ رجلًا عند غروبِ الشمسِ، إذ مرَّ بهذه الآيةِ: {كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ}. قال: أنتم الزرعُ، وقد دنا حصادُكم .
Bana Yahyâ b. İbrâhîm el-Mes'ûdî anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, o dedesinden, o el-A'meş'ten, o da Hayseme'den nakletti; dedi ki: Abdullah [b. Mes'ûd] güneş batarken bir adama [Kur'an] okuturken şu ayete geldi: {كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ} “...filizini çıkarmış bir ekin gibi...”. [Bunun üzerine] şöyle dedi: Siz ekinsiniz ve hasadınız yaklaşmıştır .
قال: ثنا يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، عن حُميدٍ الطويلِ، قال: قرَأ أنسُ بن مالكٍ: {كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ}. قال: أتدرون ما شَطْؤُه؟ قال: نباتُه.
[Ebû Ca‘fer] dedi ki: Bize Ya‘kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Humeyd et-Tavîl’den nakletti; dedi ki: Enes b. Mâlik: {كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ} “...filizini çıkarmış, derken onu güçlendirmiş bir ekin gibi...” [ayetini] okudu ve: “Şat’ının ne olduğunu bilir misiniz?” dedi. [Sonra da]: “Onun bitişidir (filizlenmesidir)” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولِه: {ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ}. قال: سُنْبلَه حين يتسلعُ نباتُه عن حباتِه .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; O'nun: {ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ} “Bu onların Tevrat'taki vasfıdır. İncil'deki vasıfları ise şöyledir: Bir ekin gibidirler ki filizini çıkarmıştır” kavli hakkında şöyle dedi: [Şat'], bitkisi tanelerinden yarıldığı vakit başağıdır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ}. قال: هذا مَثَلُ أصحاب محمدٍ ﷺ في الإنجيلِ، قيل لهم: إنه سيخرجُ قومٌ يَنبُتون نباتَ الزرعِ؛ منهم قومٌ يأمرون بالمعروفِ ويَنْهَون عن المنكر .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ} “...onların Tevrat'taki vasfıdır. İncil'deki vasıfları ise şöyledir: Bir ekin gibidirler ki filizini çıkarmıştır” [ayeti hakkında şöyle] dedi: Bu, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabının İncil'deki vasfıdır; onlara: "Ekin gibi bitecek bir kavim çıkacaktır; onların içinden iyiliği emredip kötülükten sakındıran bir topluluk bulunacaktır" denilmiştir .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ والزهريِّ: {كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ}. قالا: أخرج نباتُه .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde ve ez-Zührî'den nakletti; {كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ} “...filizini çıkarmış bir ekin gibi...” kavli hakkında ikisi şöyle dedi: Bitkisini/filizini çıkardı .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ}. يعني: أصحابَ محمدٍ ﷺ، يكونون قليلًا، ثم يزدادون ويكثُرون ويستَغْلِظون .
Bana Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ} “...onların Tevrat'taki vasfıdır. İncil'deki vasıfları ise şöyledir: Bir ekin gibidirler ki filizini çıkarmıştır” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: [Bununla] Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabı kastedilmektedir; onlar az sayıda olurlar, sonra artar, çoğalır ve kalınlaşırlar .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنِ زيدٍ في قولِه: {كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ}: أولادَه، ثم كثُرت أولادُه .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ} “...filizini çıkarmış bir ekin gibi...” kavli hakkında şöyle dedi: Yavrularını/filizlerini [çıkarmıştır], sonra onun filizleri çoğalmıştır .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana [ayrıca] anlattı:
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ}. قال: ما يخرُجُ بجنبِ الحَقْلةَ، فيتمُّ ويَنمِي .
Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; O'nun: {كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ} “...filizini çıkarmış bir ekin gibi...” kavli hakkında şöyle dedi: Ekin sapının yanından çıkan şeydir ki böylece tamamlanır ve büyür .
وقولُه: {فَآزَرَهُ}. يقولُ: فقَوَّاه. أي: قوَّى الزرع شَطوه وأعانَه، وهو من المؤازَرةِ التي بمعنى المعاونةِ، {فَاسْتَغْلَظَ}. يقولُ: فغَلُظ الزرعُ {فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ}. والسوقُ: جمعُ ساقٍ، وساقً الزرعِ والشجرِ: حاملتُه.
O'nun: {فَآزَرَهُ} “...sonra onu güçlendirmiş...” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Onu kuvvetlendirmiştir; yani ekin filizini güçlendirmiş ve ona destek olmuştur. Bu da yardımlaşma manasındaki müâzeret (مُؤازرة) kökündendir. {فَاسْتَغْلَظَ} “...artık kalınlaşmış...”; yani ekin kalınlaşmıştır. {فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ} “...ve gövdesi üzerinde dikilmiştir...”. Sûk (سُوق), sâk (ساق) kelimesinin çoğuludur; ekinin ve ağacın sâkı ise onu taşıyan gövdesidir.
وبنحوِ الذي قلُنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {فَآزَرَهُ}. يقولُ: نباتُه مع التفافِه حينَ يُسَنبِلُ، {ذَلِكَ مَ ثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ}: فهو مَثَلٌ ضرَبه لأهلِ الكتابِ إذا خرَج قومٌ ينْبُتون كما يَنبُتُ الزرعُ، فيبلغُ فيهم رجالٌ يأمرون بالمعروفِ ويَنْهَون عن المنكرِ، ثم يَغْلُظون، فهم أولئك الذين كانوا معهم. وهو مَثَلٌ ضرَبه اللهُ لمحمدٍ ﷺ، يقولُ: بعَث اللهُ النبي ﷺ وحده، ثم اجتَمَع إليه ناسٌ قليلٌ يؤمنون به، ثم يكونُ القليلُ كثيرًا ويَسْتَغلِظون، ويغيظُ اللَّهُ بهم الكفارَ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَآزَرَهُ} “...sonra onu güçlendirmiş...” [kavli hakkında şöyle] buyurmaktadır: [Bu], başak bağladığı vakit sarmaş dolaş olmasıyla birlikte bitkisidir . {ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ} “Bu onların Tevrat'taki vasfıdır. İncil'deki vasıfları ise...”: Bu, Ehl-i Kitap için verilmiş bir meseldir; ekinin bittiği gibi biten bir kavim çıktığında, onların içinde iyiliği emreden ve kötülükten sakındıran adamlar yetişir, sonra kalınlaşırlar; işte onlar beraberlerinde olan kimselerdir. Bu, Allah'ın Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) için verdiği bir meseldir; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Allah Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i tek başına gönderdi, sonra ona iman eden az sayıda insan onun etrafında toplandı, ardından bu azlık çoğaldı ve kalınlaştılar; Allah da onlarla kâfirleri öfkelendirdi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti.
في قولِه: {فَآزَرَهُ}. قال: فشَدَّه وأعانَه. وقولُه: {عَلَى سُوقِهِ}. قال: أصولِه .
O'nun: {فَآزَرَهُ} “...sonra onu güçlendirmiş...” kavli hakkında: "Onu pekiştirmiş ve ona yardım etmiştir" dedi. O'nun: {عَلَى سُوقِهِ} “...gövdesi üzerinde...” kavli hakkında ise: "Kökleri/gövdeleri üzerinde" dedi .
حدَّثنى ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ والزهريِّ: {فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ}. يقولُ: فتلاحقَ .
Bana İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde ve ez-Zührî'den nakletti; {فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ} “...sonra onu güçlendirmiş, artık kalınlaşmış ve gövdesi üzerinde dikilmiştir...” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: [Filizler] birbirine yetişip kenetlendi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَآزَرَهُ}: اجتمع ذلك فالتفَّ. قال: وكذلك المؤمنون؛ خرَجوا وهم قليلٌ ضعفاءُ، فلم يَزَلِ اللَّهُ يَزيدُ فيهم، ويؤيدُهم بالإسلامِ، كما أيَّدَ هذا الزرعَ بأولادِه فآزَرَه، فكان مَثَلًا للمؤمنين.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَآزَرَهُ} “...sonra onu güçlendirmiş...” kavli hakkında şöyle dedi: Onlar bir araya gelip sarmaş dolaş oldu. Şöyle devam etti: Müminler de böyledir; az ve zayıf olarak ortaya çıktılar, sonra Allah onları sürekli artırdı ve tıpkı bu ekini yavrularıyla/filizleriyle destekleyip güçlendirdiği gibi onları da İslâm ile teyit etti; böylece [bu ekin] müminler için bir mesel oldu.
حدَّثني عمرُو بنُ عبدِ الحميدِ، قال: ثنا مروانُ بن معاويةَ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكَ: {كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ}. يقولُ: [حبُّ بُرٍّ نُثِر] متفرِّقًا، فتُنبِتُ كلُّ حبةٍ واحدةً، ثم أنبَتت كلُّ واحدةٍ منها حتى اسْتَغْلَظ فاستَوى على سُوقِه، قال: يقولُ: كان أصحابُ محمدٍ ﷺ قليلًا، ثم كَثُروا، ثم اسْتَغلَظوا، ليَغيِظَ اللهُ بهم الكفارَ .
Bana Amr b. Abdilhamîd anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, Cüveybir'den, o da Dahhâk'tan nakletti; {كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ} “...bir ekin gibidirler ki filizini çıkarmış, sonra onu güçlendirmiş, artık kalınlaşmış ve gövdesi üzerinde dikilmiştir...” [ayeti hakkında şöyle] dedi: [Bu], dağınık olarak [ekilen buğday tanesi gibidir] ; her bir tane tek bir filiz bitirir, sonra her biri filizlenir; nihayet kalınlaşıp gövdesi üzerinde dikilir. Dedi ki: [Dahhâk] şöyle der: Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabı az idi, sonra çoğaldılar, sonra da Allah kâfirleri kendileriyle öfkelendirsin diye kalınlaşıp güçlendiler .
وقولُه: {يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يعجبُ هذا الزرعُ الذي اسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى على سوقه، في تمامه وحُسنِ نباتُه، وبلُوغه وانتهائِه، الذين زَرَعوه؛ {لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ}. يقولُ: فكذلك مَثَلُ محمدٍ ﷺ وأصحابُه، واجتماعِ عددِهم، حتى كَثُروا ونَمَوا، وغَلُظ أمرُهم، كهذا
O'nun: {يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ} “...ekicilerin hoşuna gider ki kâfirleri onlarla öfkelendirsin” kavline gelince; Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kalınlaşıp gövdesi üzerinde dikilen bu ekin; kemali, bitişinin güzelliği, olgunlaşıp son hâline ermesi bakımından onu ekenlerin hoşuna gider. {لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ} “...kâfirleri onlarla öfkelendirsin” [ifadesine gelince;] şöyle buyurmaktadır: İşte Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının misali ile çoğalıp büyüyünceye ve durumları güçleninceye kadar sayıca bir araya gelmeleri de tıpkı bu
الزرعِ الذي وصف جلَّ ثناؤُه صفته، ثم قال: {لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ}. فدلَّ ذلك على متروكٍ من الكلامِ، وهو أن الله تعالى فعل ذلك بمحمدٍ ﷺ وأصحابِه ليَغيظَ بهم الكفارَ.
şânı yüce olan [Allah]'ın niteliğini tavsif ettiği ekin gibidir; çoğalıp büyüdüler ve işleri güçlendi. Sonra: {لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ} “...kâfirleri onlarla öfkelendirsin” buyurmuştur. Bu da kelâmda hazfedilmiş (düşürülmüş) bir ifadenin bulunduğuna delalet eder; o da Allah Teâlâ'nın Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabına bunu, onlar sebebiyle kâfirleri öfkelendirmek için yapmış olduğudur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ}. يقولُ اللهُ: مَثَلُهم كمثلِ زرعٍ أَخْرَج شَطْأَهُ فَآزَرَه، فاسْتَغلظَ، فاستوى على سوقه، حتى بلَغ أحسنَ النباتِ، يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ من كثرتِه وحُسْنِ نباتِه .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ} “...kâfirleri onlarla öfkelendirsin” [kavli hakkında] Allah şöyle buyurmaktadır: Onların misali; filizini çıkarmış, sonra onu güçlendirmiş, artık kalınlaşmış ve gövdesi üzerinde dikilmiş, nihayet en güzel bitki hâline gelmiş, çokluğu ve güzel bitişi sebebiyle ekincileri hayran bırakan bir ekinin misali gibidir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ}. قال: يعجب الزُّرَّاعَ حُسنُه، {لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ}: بالمؤمنين، لكثرتِهم، فهذا مَثَلُهم في الإنجيلِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ} “Ekincilerin hoşuna gider” kavli hakkında şöyle dedi: Güzelliği ekincileri hayran bırakır. {لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ} “...kâfirleri onlarla öfkelendirsin” [kavli hakkında ise]: Çoklukları sebebiyle müminlerle [kâfirleri öfkelendirsin]; işte bu onların İncil'deki vasfıdır.
وقولُه: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وعَدَ الله الذين صدَّقوا الله ورسولَه، {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. يقولُ: وعَمِلوا بما أمرهم اللهُ به من فرائضِه التي أوجَبها عليهم.
O'nun: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا} “Allah, onlardan iman edip salih ameller işleyenlere bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vadetmiştir” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik eden kimselere Allah vadetmiştir. {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “...ve salih ameller işleyenlere...”; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kendilerine farz kıldığı ve üzerlerine vacip kıldığı emirleriyle amel edenlere...
وقولُه: {مِنْهُمْ}. يعنى: من الشَّطْءِ الذي أخرَجه الزرعُ؛ وهم الدَّاخلون في الإسلامِ بعد الزرعِ الذي وصَف ربنا ﵎ صفَتَه.
O'nun: {مِنْهُمْ} “onlardan” kavline gelince; ekinin çıkardığı filizden olanları kastetmektedir. Onlar da Rabbimiz Tebâreke ve Teâlâ'nın vasfını nitelediği ekinden sonra İslâm'a giren kimselerdir.
والهاءُ والميمُ في قولِه: {مِنْهُمْ} عائدةٌ على معنى الشَّطْءِ لا على لفظِه،
O'nun: {مِنْهُمْ} “onlardan” kavlindeki "he" ve "mîm" [zamiri], lafzına değil şat' (filiz) kelimesinin manasına racidir;
ولذلك جُمِع فقيل: {مِنْهُمْ}. ولم يُقَلْ: منه. وإنما جُمِع الشَّطءُ لأنه أُريد به مَن يدخلُ في دينِ محمدٍ ﷺ إلى يومِ القيامةِ بعدَ الجماعةِ الذين وصَف اللَّهُ صفتَهم بقولِه: {وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا}.
bu sebeple çoğul yapılarak: {مِنْهُمْ} “onlardan” denilmiş, "minhu" (ondan) denilmemiştir. Şat' (filiz) kelimesinin çoğul kabul edilmesinin sebebi, Allah'ın: {وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا} “Onunla beraber olanlar da kâfirlere karşı çetindirler, kendi aralarında merhametlidirler; onları rükû edenler, secde edenler olarak görürsün” kavliyle vasıflarını nitelediği cemaatten sonra kıyamet gününe kadar Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in dinine girecek kimselerin kastedilmiş olmasıdır.
وقولُه: {مَغْفِرَةً}. يعني: عفوًا عمَّا مضَى من ذنوبِهم وسيِّئِ أعمالِهم، بحَسَنِها.
O'nun: {مَغْفِرَةً} “bir bağışlanma” kavline gelince; güzel amelleri vesilesiyle onların geçmiş günahlarını ve kötü amellerini affetmeyi kastetmektedir.
وقولُه: {وَأَجْرًا عَظِيمًا}. يعني: وثوابًا جزيلًا، وذلك الجنةُ.
O'nun: {وَأَجْرًا عَظِيمًا} “ve büyük bir mükâfat” kavline gelince; bol bir sevabı kastetmektedir ki o da cennettir.
آخرُ تفسير سورةِ "الفتحِ"
Fetih Suresi tefsirinin sonu.