Binûn

"Hucurât" Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: وإن طائفتان من أهلِ الإيمانِ اقْتَتلوا، فأصْلِحوا أيُّها المؤمنون بينَهما، بالدعاءِ إلى حكمِ كتابِ اللَّهِ، والرِّضا بما فيه لهما وعليهما، وذلك هو الإصلاحُ بينَهما بالعدلِ. {فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى}. يقول: فإن أبَت إحدَى هاتين الطائفتين الإجابةَ إلى حكمِ كتابِ اللَّهِ [لها وعليها] ، وتعدَّت ما جعَل اللَّهُ عدلًا بينَ خَلْقِه، وأجابت الأُخْرى منهما، {فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي}. يقولُ: فقاتِلوا التي تتعدَّى ، وتأبَى الإجابةَ إلى حكمِ كتابِ اللَّهِ، [{حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ}. يقولُ: حتى ترجِعَ إلى حكمِ اللَّهِ] الذي حكَم في كتابِه بينَ خلقِه، {فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ}. يقولُ: فإن رجَعت الباغيةُ بعدَ قتالِكم إيَّاهم إلى الرِّضا بحكمِ اللَّهِ في كتابِه، فأصْلِحوا بينَها وبينَ الطائفةِ الأخرى التي قاتَلَتْها {بِالْعَدْلِ}: يعني بالإنصافِ بينَهما، وذلك حكمُ اللَّهِ في كتابِه الذي جعَله عدلًا بينَ خَلْقِه.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İman ehlinden iki grup birbiriyle savaşırlarsa, ey müminler, Allah'ın Kitabı'nın hükmüne davet ederek ve onun kendi lehlerine veya aleyhlerine getirdiği hükme rıza göstermelerini sağlayarak aralarını düzeltin; işte onların arasını adaletle düzeltmek budur. {فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى} “Şayet biri ötekine haksızca saldırırsa...” buyruğu ise; şayet bu iki gruptan biri Allah'ın Kitabı'nın [kendi lehine ve aleyhine olan] hükmüne icabet etmekten kaçınır, Allah'ın yarattıkları arasında adalet kıldığı sınırları aşar, diğeri ise icabet ederse, {فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي} “...saldıran tarafla... savaşın...” buyurmaktadır; yani haddi aşan ve Allah'ın Kitabı'nın hükmüne icabet etmekten kaçınan tarafla savaşın [{حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ} “...Allah'ın buyruğuna dönünceye kadar...” buyurur ki; yani Allah'ın Kitabı'nda kulları arasında verdiği hükme dönünceye kadar] [savaşın]. {فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ} “Eğer dönerse aralarını adaletle düzeltin...” buyruğu ise; şayet haksızlık eden grup, sizin onlarla savaşmanızın ardından Allah'ın Kitabı'ndaki hükmüne rıza göstermeye dönerse, onunla onunla savaşan diğer grubun arasını {بِالْعَدْلِ} “...adaletle...” yani aralarında hakkaniyetle düzeltin demektir ki bu, Allah'ın Kitabı'nda kulları arasında adalet olarak belirlediği hükümdür.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan [naklen] anlattı:

قولَه: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ}: فإن اللَّهَ سبحانه أمَر النبيَّ ﷺ والمؤمنين إذا اقْتَتَلَت طائفتانِ من المؤمنين أن يَدْعُوَهم إلى حكمِ اللَّهِ، ويُنصِفَ بعضَهم مِن بعضٍ، فإن أجابوا حكَم فيهم بكتابِ اللَّهِ، حتى يُنصِفَ المظلومَ من الظالمِ، فمَن أبى مِنهم أن يجيبَ فهو باغٍ، وحَقٌّ على إمامِ المؤمنين أن يجاهدَهم ويقاتِلَهم حتى يَفيئوا إلى أمرِ اللَّهِ، ويُقرُّوا بحكمِ اللَّهِ .

O'nun: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin. Şayet biri ötekine haksızca saldırırsa, saldıran tarafla Allah'ın buyruğuna dönünceye kadar savaşın...” buyruğu hakkında [şöyle dediğini] anlattı: Yüce Allah, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere, müminlerden iki grup birbiriyle savaştığında onları Allah'ın hükmüne çağırmalarını ve birbirleri arasında hakkı yerine koymalarını emretmiştir. Eğer icabet ederlerse mazlumun hakkını zalimden alıncaya kadar aralarında Allah'ın Kitabı ile hükmeder. Onlardan kim icabet etmekten kaçınırsa o bâğîdir (haksız saldırgandır). Müminlerin idarecisine düşen hak ise, Allah'ın emrine dönünceye ve Allah'ın hükmünü ikrar edinceye kadar onlara karşı cihat etmek ve onlarla savaşmaktır .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا} إلى آخرِ الآيةِ. قال: هذا أمْرٌ [أمَر اللَّهُ] به الوُلاةَ كهيئةِ ما تكونُ العصبيةُ بينَ الناسِ، وأمَرهم أن يُصْلِحوا بينَهما، فإِن أَبَوْا قَاتَلَ الفئةَ الباغيةَ حتى ترجعَ إلى أمرِ اللَّهِ، فإذا رجَعوا أصْلَحوا بينَهما، وأخبَروهم أن المؤمنين إخوةٌ؛ {فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ}. قال: ولا يقاتلُ الفئةَ الباغيةَ إِلَّا الولاةُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa...” ayetinden ayetin sonuna kadar olan kısmı hakkında şöyle dedi: Bu, insanlar arasında kavmiyetçilik taassubundan kaynaklanan durumlarda [Allah'ın] yöneticilere [emrettiği] bir emirdir ; Allah onlara bu iki grubun arasını düzeltmelerini emretmiştir. Eğer [sulhten] kaçınırlarsa, yönetici Allah'ın emrine dönünceye kadar saldıran grupla savaşır. [Allah'ın emrine] döndüklerinde ise aralarını düzeltirler ve müminlerin kardeş olduğunu onlara bildirirler; {فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ} “...iki kardeşinizin arasını düzeltin...” [buyruğu böyledir]. [İbn Zeyd] dedi ki: Saldıran grupla ancak yöneticiler savaşır.

وذُكِر أن هذه الآية نزلَت في طائفتين من الأوسِ والخزرجِ اقْتَتلا في بعضِ ما تَنازَعا فيه، مما سأذكُرُه إِن شاءَ اللَّهُ تعالى.

Bu ayetin, Evs ve Hazrec'den iki grup hakkında indiği zikredilmiştir; Allah Teâlâ dilerse ileride zikredeceğim üzere, aralarında çekiştikleri birtakım meseleler sebebiyle savaşmışlardı .

ذكرُ مَن قال ذلك والروايةِ به

Bunu söyleyenlerin ve bu husustaki rivayetin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا مُعتمرُ بنُ سليمانَ، عن أبيه، عن

Bana Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu‘temir b. Süleymân, babasından, [o da]

أنسٍ، قال: قيل للنبيِّ ﷺ: لو أتَيتَ عبدَ اللَّهِ بنَ أُبيٍّ ابنَ سلولَ. قال: فانطلَق إليه وركِب حمارًا، وانطلَق المسلمون، وهي أرضٌ سَبِخةٌ، فلما أتاه رسولُ اللَّهِ ﷺ قال: إليك عنِّي، فواللَّهِ لقد آذاني نَتْنُ حِمارِكَ. فقال رجلٌ من الأنصارِ: واللَّهِ لحمارُ رسولِ اللَّهِ ﷺ أطيبُ ريحًا مِنك. قال: فغَضِب لعبدِ اللَّهِ بنِ أُبيٍّ رجلٌ مِن قومِه. قال: فغَضِب لكلِّ واحدٍ منهما أصحابُه، قال: فكان بينَهم ضَرْبٌ بالجَريدِ والأيدي والنِّعالِ، فبلَغَنا أنه نزَلت فيهم: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا} .

o da Enes'ten [naklen] anlattı; [Enes] dedi ki: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: "Abdullah b. Übey b. Selûl'ün yanına gitsen ya!" denildi. [Enes] dedi ki: Bunun üzerine [Resûlullah] ona doğru yola çıktı ve bir eşeğe bindi; Müslümanlar da yola koyuldular, orası çorak (tuzlu) bir araziydi. Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına vardığında [Abdullah]: "Benden uzak dur! Vallahi eşeğinin pis kokusu beni rahatsız etti!" dedi. Ensâr'dan bir adam: "Vallahi Allah'ın Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem eşeği , senden daha güzel kokuludur!" dedi. [Enes] dedi ki: Abdullah b. Übey'in kavminden bir adam ona arka çıkarak öfkelendi. [Enes] dedi ki: Bunun üzerine ikisinden her birinin taraftarları da öfkelendi. [Enes] dedi ki: Aralarında hurma dalları, eller ve takunyalarla vuruşma oldu. Bize ulaştığına göre onlar hakkında: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin...” ayeti indi .

حدَّثني أبو حَصِينٍ عبدُ اللَّهِ بنُ أحمدَ بنِ يونسَ، قال: ثنا عَبْثرٌ، قال: ثنا حُصَينٌ، عن أبي مالكٍ في قولِه: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا}. قال: رجلانِ اقْتَتلا، فغَضِب لذا قومُه، ولذا قومُه، فاجْتَمَعوا حتى اضَّرَبوا بالنِّعالِ، حتى كاد يكونُ بينَهم قتالٌ، فأنزَل اللَّهُ هذه الآيةَ .

Bana Ebû Hasîn Abdullah b. Ahmed b. Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Abser anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Ebû Mâlik'ten O'nun: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: İki adam kavga etti, bunun üzerine birinin kavmi ona, diğerinin kavmi de diğerine arka çıkarak öfkelendi; toplanıp birbirlerine takunyalarla vurdular, öyle ki neredeyse aralarında [silahlı] bir savaş çıkacaktı. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi .

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا هشيمٌ، عن حُصَينٍ، عن أبي مالكٍ في قولِه: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا}. قال: كان بينَهم قتالٌ بغيرِ سلاحٍ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Husayn'dan, o da Ebû Mâlik'ten O'nun: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Aralarında silahsız bir kavga olmuştu.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا حُصَينٌ، عن أبي مالكٍ في قولِه: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا}. قال: كانا حيَّيْن من أحياءِ الأنصارِ، كان بينَهما تنازعٌ بغيرِ سلاحٍ.

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Ebû Mâlik’ten O’nun: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin...” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: Bunlar Ensâr kabilelerinden iki kabile idi; aralarında silahsız bir kavga olmuştu.

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا}. قال: كان قتالُهم بالنِّعالِ والعِصِيِّ، فأمرَهم أن يُصْلِحوا بينَهم .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Onların kavgası takunyalar ve sopalarla idi; Allah da onların arasını düzeltmelerini emretti .

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، قال: ثنا المُباركُ بنُ فَضَالةَ، عن الحسنِ: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا}. قال: كانت تكونُ الخصومةُ بينَ الحَيَّين، فيَدعُونهم إلى الحُكمِ، فيأبَوْن أن يُجِيبوا، فأنزَل اللَّهُ: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ}. يقولُ: ادْفَعوهم إلى الحُكمِ. فكان قتالُهم الدَّفعَ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân anlattı, dedi ki: Bize el-Mübârek b. Fedâle, Hasan'dan O'nun: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: İki kabile arasında husumet olurdu da onları hakeme çağırırlardı, onlar ise icabet etmekten kaçınırlardı. Bunun üzerine Allah: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin. Şayet biri ötekine haksızca saldırırsa, saldıran tarafla Allah'ın buyruğuna dönünceye kadar savaşın...” ayetini indirdi. [Hasan] der ki: Onları hakemin hükmüne zorlayın [demektir]. Onların savaşması ise zorlayıp defetmekten ibaretti .

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن السديِّ: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا}. قال: كانت امرأةٌ من الأنصارِ يُقال لها: أمُّ زيدٍ. تحتَ رجلٍ، فكان بينَها وبينَ زوجِها شيءٌ، فرَقَّاها إلى عِلِّيَّةٍ ، فقال لهم : احْفَظوا. فبلَغ ذلك قومَها فجاءوا، وجاء قومُه، فاقْتَتلوا بالأيدي والنِّعال، فبلَغ ذلك النبيَّ ﷺ، فجاء ليُصلِحَ بينَهم، فنزل القرآنُ: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى}. قال: تَبْغِي: لا تَرْضَى بصلحِ رسولِ اللَّهِ ﷺ، أو بقضاءِ رسولِ اللَّهِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o es-Süddî'den O'nun: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Ensâr'dan Ümmü Zeyd denilen bir kadın bir adamla evliydi. Kadın ile kocası arasında bir mesele çıktı; adam kadını yukarıdaki bir odaya çıkardı ve [kendi ailesine] : "Onu gözetim altında tutun (ailesinden kimseyi yanına sokmayın)!" dedi. Bu durum kadının kavmine ulaştı ve onlar geldiler; adamın kavmi de geldi, birbirleriyle eller ve takunyalarla vuruştular. Bu durum Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ulaştı ve aralarını düzeltmek için geldi. Bunun üzerine Kur'an nazil oldu: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin. Şayet biri ötekine haksızca saldırırsa...”. [Süddî] dedi ki: Saldırması (tebğî), Allah Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem sulhüne veya Allah Resûlü'nün hükmüne rıza göstermemesidir .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [rivayet etti]:

قولَه: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا}. قال: الأوسُ والخزرجُ اقْتَتلوا بالعِصِيِّ بينَهم .

O'nun: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa...” buyruğu hakkında şöyle dediğini [anlattı]: Evs ve Hazrec kendi aralarında sopalarla vuruşmuşlardı .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ}. الآية، ذُكِر لنا أنها أنزِلت في رجلين من الأنصارِ كانت بينَهما مُدَارأَةٌ في حقٍّ بينَهما، فقال أحدُهما للآخرِ: لآخذَنَّ عَنْوَةً، لكثرةِ عشيرتِه، وأن الآخرَ دعاه ليُحاكِمَه إلى نبيِّ اللَّهِ ﷺ فأبى أن يتَّبِعَه، فلم يَزَلِ الأمرُ حتى تَدافَعوا، وحتى تناولَ بعضُهم بعضًا بالأيدي والنِّعالِ، ولم يكُنْ قتالٌ بالسيوفِ، فأمرَ اللَّهُ أن تُقاتَلَ حتى تَفِيءَ إلى كتابِ اللَّهِ وإلى حكمِ نبيِّه ﷺ، وليست كما تأوَّلها أهلُ الشُّبهات، وأهلُ البدعِ، وأهلُ الفِرَى على اللَّهِ وعلى كتابِه، أنه المؤمنُ يحِلُّ لك قتلُه، فواللَّهِ لقد عظَّم اللَّهُ حُرْمَةَ المؤمنِ حتى نهاك أن تظُنَّ بأخيك إلَّا خيرًا، فقال: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ} الآية .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin. Şayet biri ötekine haksızca saldırırsa, saldıran tarafla Allah'ın buyruğuna dönünceye kadar savaşın...” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Bize zikredildiğine göre bu ayet, aralarındaki bir hak hususunda anlaşmazlığa düşüp çekişen Ensâr'dan iki adam hakkında inmiştir. Onlardan biri aşiretinin çokluğuna güvenerek diğerine: "Bunu zorla alacağım " demiş, diğeri ise onu Allah'ın Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda muhakeme olmaya çağırmış, fakat o buna uymaktan kaçınmıştı. Olay tırmanmaya devam etti; nihayet birbirlerini itip kaktılar, birbirlerine eller ve takunyalarla giriştiler; kılıçlarla yapılmış bir savaş yoktu. Allah da Allah'ın Kitabı'na ve Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem hükmüne dönünceye kadar [saldırgan tarafla] savaşılmasını emretti. Bu ayet, şüphe ehlinin, bidat ehlinin ve Allah'a ve Kitabı'na iftira edenlerin 'mümin kişinin öldürülmesi sana helaldir' şeklinde tevil ettikleri gibi değildir. Vallahi Allah müminin dokunulmazlığını o kadar yüceltmiştir ki, kardeşin hakkında hayırdan başka bir zanda bulunmanı bile yasaklamış ve şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ} “Müminler ancak kardeştirler...” ayeti .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنِ، أن قومًا من المسلمين كان بينَهم تنازعٌ، حتى اضْطَرَبوا بالنِّعالِ والأيدي، فأنزَل اللَّهُ فيهم: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا}. قال قتادةُ: كان رجلان

Bize İbn Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da el-Hasan'dan [naklen] anlattı ki: Müslümanlardan bir topluluk arasında bir çekişme meydana geldi, öyle ki ayakkabılarla ve ellerle birbirlerine vurdular. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin.” [ayetini] indirdi. Katâde dedi ki: İki adam vardı

بينَهما حقٌّ، فتَدَارَءا فيه، فقال أحدُهما: لآخذَنَّه عَنْوَةً. لكثرةِ عشيرتِه، وقال الآخرُ: بيني وبينَك رسولُ اللَّهِ ﷺ. فتنازَعا حتى كان بينَهما ضَرْبٌ بالنِّعالِ والأيدي .

aralarında bir hak meselesi vardı ve bu hususta çekiştiler . Biri aşiretinin çokluğuna güvenerek: "Bunu zorla alacağım" dedi. Diğeri ise: "Seninle benim aramda Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem [hakem] olsun" dedi. Çekişmeye devam ettiler, nihayet aralarında takunyalar ve ellerle vuruşma meydana geldi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: [وأخبَرني عبدُ اللَّهِ بنُ عيَّاشٍ، قال] : قال زيدٌ في قولِ اللَّهِ تعالى: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا}، وذلك الرجلان يَقتتلان من أهلِ الإسلام، أو النَّفَرُ والنَّفَرُ، أو القبيلُ والقبيلةُ، فأمَر اللَّهُ أئمةَ المسلمين أن يَقضُوا بينهم بالحقِّ الذي أنزَله في كتابِه؛ إما القِصاصُ والقَوَدُ، وإمَّا العقْلُ والعِيرُ، وإمَّا العَفْوُ، {فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى} بعدَ ذلك، كان المسلمون مع المظلومِ على الظالمِ حتى يفيءَ إلى حكمِ اللَّهِ، ويرضَى به.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: [Bana Abdullah b. Ayyâş da haber verdi, dedi ki] : Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin...” buyruğu hakkında şöyle dedi: Bu, İslâm ehlinden iki adamın birbiriyle savaşması veya iki grubun yahut iki kabilenin savaşması halidir. Allah, Müslümanların idarecilerine, Kitabı'nda indirdiği hak ile aralarında hükmetmelerini emretmiştir; bu da ya kısas/kavaddır ya diyet ve tazminattır ya da aftır. {فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى} “Şayet biri ötekine haksızca saldırırsa...” buyruğu gereğince, bundan sonra Müslümanlar, haksızlık eden kimse Allah'ın hükmüne dönüp ona rıza gösterinceye kadar zalime karşı mazlumun yanında yer alırlar.

حدَّثنا ابنُ البرقيِّ، قال: ثنا ابنُ أبي مريمَ، قال: أخبَرنا نافعُ بنُ يزيدَ، قال: أخبَرنا ابنُ جريجٍ، قال: ثنى ابنُ شهابٍ وغيرُه - يَزِيدُ في الحديثِ بعضُهم على بعضٍ، قال: جلَس رسولُ اللَّهِ ﷺ في مجلسٍ فيه عبدُ اللَّهِ بنُ رواحةَ وعبدُ اللَّهِ بنُ أُبيٍّ ابنُ سَلُولَ، فلمَّا ذهَب رسولُ اللَّهِ ﷺ، قال عبدُ اللَّهِ بنُ أُبيٍّ ابنُ سَلُولَ: لقد آذانا بولُ حمارِه، وسدَّ عنا الرَّوْحَ. وكان بينَه وبين ابنِ رواحةَ شيءٌ، حتى خرَجوا بالسلاحِ، فأتَى رسولُ اللَّهِ ﷺ فحجزَ بينَهم، فلذلك يقولُ عبدُ اللَّهِ بنُ

Bize İbnü'l-Berkî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Nâfi' b. Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Bana İbn Şihâb ve başkaları anlattı —biri diğerine hadiste [bazı lafızlar] ziyade ediyordu— dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, içinde Abdullah b. Revâha ile Abdullah b. Übey b. Selûl'ün de bulunduğu bir mecliste oturdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp gittiğinde Abdullah b. Übey b. Selûl: "Eşeğinin idrarı bize eziyet verdi ve esintimizi kesti" dedi. Onunla İbn Revâha arasında bir mesele vardı; nihayet silahlarla [karşı karşıya] çıktılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi ve aralarını ayırdı. İşte bundan dolayı Abdullah b.

أُبيٍّ :

Übey şöyle demiştir :

مَتى ما يَكُنْ مولاك خَصمُك جاهدًا … تُظَلَّمْ ويَصْرَعْك الذين تُصارِعُ

Efendin senin aleyhine var gücüyle hasım olduğunda, … haksızlığa uğrarsın ve güreştiğin kişiler seni yere serer!

قال: فأُنزِلت فيهم هذه الآيةُ: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا}.

[Râvi] dedi ki: İşte onlar hakkında şu ayet indirildi: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin...”.

وقولُه: {وَأَقْسِطُوا}. يقولُ تعالى ذكرُه: واعْدِلوا أيُّها المؤمنون في حُكمِكم بينَ مَن حَكَمْتُم بينَهم، بأن لا تَجاوَزوا في أحكامِكم حُكمَ اللَّهِ وحُكمَ رسولِه ﷺ، {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ} [من خلقِه] . يقولُ: إِن اللَّهَ يُحِبُّ العادلين في أحكامِهم، القائمين بينَ خلقِه بالقِسْطِ.

O'nun: {وَأَقْسِطُوا} “...ve adil davranın...” buyruğu ise; Yüce Allah şöyle demektedir: Ey müminler, aralarında hüküm verdiğiniz kimseler hakkında verdiğiniz hükümde, Allah'ın ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem hükmünü aşmayarak adaletli davranın. {إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ} “...Şüphesiz Allah adil davrananları sever.” [kullarından] buyruğu; Allah, hükümlerinde adaleti gözetenleri, kulları arasında adaletle hükmedenleri sever demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٠)}.

Yüce ve aziz olan Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair açıklama: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٠)} “Müminler ancak kardeştirler. Öyleyse iki kardeşinizin arasını düzeltin ve Allah'tan sakının ki size merhamet edilsin.”.

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لأهلِ الإيمانِ به: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ} في الدينِ، {فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ} إذا اقتَتلا، بأن تَحْمِلوهما على حُكمِ اللَّهِ وحُكمِ رسولِه.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Yüce Allah kendisine iman edenlere şöyle buyurmaktadır: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ} “Müminler ancak kardeştirler...” yani dinde kardeştirler; {فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ} “...Öyleyse iki kardeşinizin arasını düzeltin...” savaştıkları takdirde onları Allah'ın ve Resûlü'nün hükmüne yönlendirerek aralarını bulun.

ومعنى الأخَوين في هذا الموضعِ: كلُّ مُقْتَتِلين من أهلِ الإيمانِ. وبالتثنيةِ قرَأ ذلك قرَأةُ الأمصارِ، وذُكِر عن ابن سيرينَ أنه قرأَه: (بينَ إخوانِكم) بالنونِ، على مذهبِ الجمعِ، وذلك من جهةِ العربيةِ صحيحٌ، غير أنه خلافٌ لِمَا عليه قرَأةُ

Bu ayette geçen 'iki kardeş' (el-Ahaveyn) ifadesinin anlamı; iman ehlinden birbiriyle savaşan her iki taraftır. Şehirlerin kurrâsı bu kelimeyi tesniye (ikil) sîgasıyla okumuştur. İbn Sîrîn'den ise bunu çoğul yapısına uygun olarak nûn harfiyle (بينَ إخوانِكم) [kardeşlerinizin arasını] şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Bu okuyuş Arap dili açısından doğru olmakla birlikte, şehirlerin kurrâsının

الأمصارِ، فلا أُحبُّ القراءةَ بها.

benimsediği kıraate muhalif olduğu için ben bu kıraatle okunmasını tercih etmem.

{وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وخافوا اللَّهَ أَيُّها الناسُ بأداءِ فرائضِه عليكم، في الإصلاحِ بين المُقْتَتِلين من أهلِ الإيمانِ بالعدلِ، وفي غيرِ ذلك من فرائضِه، واجتنابِ معاصِيه؛ ليرحَمَكم ربُّكم، فيصفَحَ لكم عن سالفِ إجرامِكم إذا أنتم أطَعْتُموه، واتَّبعتم أمرَه ونهيَه، واتَّقَيتموه بطاعتِه.

{وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “...ve Allah'tan sakının ki size merhamet edilsin.” buyruğu ise; Yüce Allah şöyle demektedir: Ey insanlar, iman ehlinden birbiriyle savaşanların arasını adaletle düzeltmekte ve O'nun diğer farzlarında üzerinize düşen görevleri yerine getirerek ve O'na isyan etmekten kaçınarak Allah'tan korkup sakının ki, Rabbiniz size merhamet etsin; siz O'na itaat ettiğiniz, O'nun emrine ve yasağına uyduğunuz ve O'na itaatle O'ndan sakındığınız takdirde geçmiş günahlarınızı bağışlasın.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (١١)}.

Yüce ve aziz olan Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair açıklama: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (١١)} “Ey iman edenler! Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin; belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar. Kadınlar da diğer kadınlarla alay etmesin; belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar. Birbirinizi ayıplamayın ve birbirinize kötü lakaplar takmayın. İmandan sonra fasıklık ne kötü bir addır! Kim de tövbe etmezse işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” [el-Hucurât: 11].

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: يا أيُّها الذين صدَّقوا اللَّهَ ورسولَه، لا يهزَأْ قومٌ مؤمنون من قومٍ مؤمنين، {عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ}. يقولُ: لعلَّ المهزوءَ منهم خيرٌ من الهازئين، {وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ}. يقولُ: ولا يهزَأْ نساءٌ مؤمناتٌ من نساءٍ مؤمناتٍ، عسى المهزوءُ مِنهنَّ أن يكُنَّ خيرًا من الهازئاتِ.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik edenler! Mümin bir topluluk diğer bir mümin toplulukla alay edip eğlenmesin. {عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ} “...belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar...” buyurur ki; belki de kendileriyle alay edilenler, alay edenlerden daha hayırlıdır demektir. {وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ} “...Kadınlar da diğer kadınlarla [alay etmesin]...” buyurur ki; mümin kadınlar da mümin kadınlarla alay etmesin, belki de kendileriyle alay edilen kadınlar alay edenlerden daha hayırlıdır demektir.

واختَلَف أهلُ التأويلِ في السُّخريةِ التي نهَى اللَّهُ المؤمنين عنها في هذه الآية؛ فقال بعضُهم: هي سُخريةُ الغنيِّ مِن الفقيرِ، نُهِيَ أن يُسخرَ من الفقيرِ لِفَقْرِه.

Tefsir ehli (müfessirler), Allah'ın bu ayette müminlere yasakladığı alay etmenin mahiyeti hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bu, zenginin fakirle alay etmesidir; fakirliği sebebiyle fakir bir kimseyle alay edilmesi yasaklanmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

[حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ}. قال: لا يستهزئُ قومٌ بقومٍ؛ أَن يَسأَلَ رجلٌ فقيرٌ غنيًّا أو فقيرًا، وإن تَفضَّلَ رجلٌ عليه بشيءٍ فلا يستهزئْ به .

[Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ} “Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Bir topluluk başka bir toplulukla alay etmesin ; fakir bir adam bir zenginden veya bir fakirden bir şey istediğinde, şayet bir adam ona bir lütufta bulunursa onunla alay etmesin .

وقال آخرون: بل ذلك نَهيٌ مِن اللَّهِ مَن سَتَر عليه من أهلِ الإيمانِ، أن يسخَرَ ممن كُشِف في الدنيا سِترُه منهم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bu, iman ehlinden kusuru örtülmüş olan bir kimsenin, dünyada kusuru açığa çıkmış olan kimseyle alay etmesine yönelik Allah'tan gelen bir yasaktır.

ذكرُ مَن قال ذلك]

Bunu söyleyenlerin zikri:]

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ}: قال: ربما عُثِر على المرءِ عندَ خَطيئَتِه، {عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ}. فإن كان ظُهِر على عَثْرَتِه هذه، وسُتِرْتَ أنت على عَثْرَتِك، لعلَّ هذه التي ظَهَرت خيرٌ له في الآخرةِ عندَ اللَّهِ، وهذه التي سُتِرْتَ أنتَ عليها شرٌّ لك، ما يُدرِيكَ لَعلَّه [لا تُغفرُ] لك. قال: فنَهى [اللَّهُ الرجالَ] عن ذلك فقال: {لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ}. وقال في النساءِ مثلَ ذلك.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ} “Ey iman edenler! Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin; belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar. Kadınlar da diğer kadınlarla alay etmesin; belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar.” kavli hakkında şöyle dedi: "Bazen bir kimse bir günah işlerken yakalanabilir [kusuru açığa çıkabilir], {عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ} “...belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar.” Şayet onun bu kusuru açığa çıkmış, senin ise kusurun örtülmüşse; belki de açığa çıkan bu kusur ahirette Allah katında onun için daha hayırlıdır ve senin örtülen bu [kusurun] ise senin için bir şerdir. Nereden biliyorsun, belki de bu [kusur] senin için [bağışlanmayacaktır]." [İbn Zeyd] dedi ki: "Bunun üzerine [Allah, erkekleri] bundan nehyederek: {لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ} “...Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin; belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar...” buyurdu. Kadınlar hakkında da bunun benzerini buyurdu."

والصوابُ من القولِ في ذلك عندنا أن يُقالَ: إِن اللَّهَ عَمَّ بنَهيِه المؤمنينَ أن يسخَرَ بعضُهم من بعضٍ جميعَ معاني السُّخريةِ، فلا يحِلُّ لمؤمنٍ أن يسْخَرَ من مؤمنٍ لا لفقرِه، ولا لذنبٍ ركِبَه، ولا لغيرِ ذلك.

Bize göre bu hususta doğru olan görüş şudur: Şüphesiz Allah, müminlerin birbirleriyle alay etmesini yasaklarken alayın bütün çeşitlerini genel kılmıştır. Dolayısıyla bir müminin başka bir müminle ne fakirliği yüzünden ne işlediği bir günahtan ötürü ne de başka bir sebepten dolayı alay etmesi helal değildir.

وقولُه: {وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولا يَعِبْ بعضُكم بعضًا أَيُّها المؤمنون، ولا يطعَنْ بعضُكم على بعضٍ وقال: {وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ} فجعَل اللَّامزَ أخاه لامزَ نفسِه؛ لأن المؤمنين كرجلٍ واحدٍ، فيما يَلزمُ بعضُهم لبعضٍ؛ من تحسينِ أمرهِ، وطلَبِ صلاحِه، ومحبةِ الخيرِ.

O'nun: {وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ} “...Birbirinizi ayıplamayın...” buyruğu ise; Yüce Allah şöyle demektedir: Ey müminler! Birbirinizi ayıplamayın ve birbirinize dil uzatıp kusur aramayın. {وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ} “...Kendinizi ayıplamayın...” buyurarak din kardeşini ayıplayan kimseyi kendi nefsini ayıplamış gibi kılmıştır; zira müminler birbirlerinin durumunu güzelleştirmek, ıslahını istemek ve hayrı sevmek hususunda birbirlerine karşı olan yükümlülükleri bakımından tek bir adam gibidirler.

وكذلك رُوِي الخبرُ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ أنه قال: "إنما المؤمنون كالجسدِ الواحدِ، إذا اشتكى منه عُضوٌ تَداعى له سائرُ جسدِه بالحُمَّى والسَّهرِ" . وهذا نظيرُ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ}. [النساء: ٢٩]. بمعنى: ولا يقتلْ بعضُكم بعضًا.

Nitekim Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Müminler tek bir vücut gibidir; ondan bir uzuv şikâyet edecek olsa (rahatsızlansa), vücudun diğer uzuvları da humma ve uykusuzlukla ona icabet eder (acısını paylaşır)" . Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “Ey iman edenler! Karşılıklı rızaya dayanan ticaret olması hali müstesna, mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin ve kendinizi öldürmeyin.” [en-Nisâ: 29]. Yani: Birbirinizi öldürmeyin demektir.

وبنحوِ الذي قُلنا في معنى ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bunun anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana [ayrıca] anlattı:

الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوِله: {وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ}. قال: لا تَطْعُنُوا .

İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ} “...Birbirinizi ayıplamayın...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [Birbirinizi] ayıplayıp kusur aramayın .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ}. يقولُ: ولا يَطْعُنْ بعضُكم على بعضٍ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ} “...Birbirinizi ayıplamayın...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Birbirinizi ayıplamayın, birbirinize dil uzatmayın demektir.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ مثلَه .

Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den aynısını anlattı.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ}. يقولُ: لا يطعُنْ بعضُكم على بعضٍ .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan O’nun: {وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ} “...Birbirinizi ayıplamayın...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Birbirinizi ayıplayıp dil uzatmayın demektir.

وقولُه: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ}. يقولُ: ولا تَداعَوا بالألقابِ. والنَّبزُ واللَّقَبُ معنًى واحدٌ، يُجمَعُ النَّبزُ أَنبازًا، واللَّقَبُ ألقابًا.

O’nun: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ} “...Birbirinize [kötü] lakaplar takmayın...” buyruğu ise; birbirinizi [kötü] lakaplarla çağırmayın demektir. Nebz ve lakap aynı anlama gelir. Nebz kelimesinin çoğulu enbâz, lakap kelimesinin çoğulu ise elkābdır.

واختَلَف أهلُ التأويلِ في الألقابِ التي نَهى اللَّهُ عن التَّنابزِ بها في هذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: عُني بها الألقابُ التي يَكْرَهُ النبزَ بها الملقَّبُ. وقالوا: إنما نزَلَت هذه الآيةُ في قومٍ كانت لهم أسماءٌ في الجاهليةِ، فلمَّا أسلَموا نُهُوا أن يدعوَ بعضُهم بعضًا بما يكرَهُ من أسمائِه التي كان يُدعَى بها في الجاهليةِ.

Tefsir ehli (müfessirler), Allah’ın bu ayette kendisiyle lakap takışmayı yasakladığı lakaplar hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bununla, kendisine lakap takılan kimsenin o lakapla çağrılmaktan hoşlanmadığı lakaplar kastedilmiştir. Ve şöyle demişlerdir: Bu ayet, Cahiliye devrinde birtakım isimleri bulunan bir topluluk hakkında inmiştir; Müslüman olduklarında, birbirlerini Cahiliye devrinde çağrıldıkları ve hoşlanmadıkları isimleriyle çağırmaktan nehyedilmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا حميدُ بنُ مَسْعَدةَ، قال: ثنا بشرُ بنُ المُفضَّلِ، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ، قال: قال أبو جَبِيرةَ بنُ الضحاكِ: فينا نزَلت هذه الآيةُ؛ في بني سَلِمةَ، قدِم رسولُ اللَّهِ ﷺ المدينةَ وما مِنَّا رجلٌ إلَّا وله اسمان أو ثلاثةٌ، فكان إذا دعا الرجلَ بالاسمِ، قُلنا: يا رسولَ اللَّهِ، إنه يغضَبُ من هذا. فنزَلت هذه الآيةُ: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ}، الآيةُ كلُّها .

Bize Humeyd b. Mes‘ade anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir’den anlattı, dedi ki: Ebû Cübeyre b. ed-Dahhâk şöyle dedi: Bu ayet bizim hakkımızda, Benî Selime hakkında indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine’ye geldiğinde bizden iki veya üç ismi olmayan hiçbir adam yoktu. Bir adamı [bu] isimle çağırdığı zaman: Ey Allah’ın Resûlü, o bundan öfkelenir, derdik. Bunun üzerine: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ} “...Birbirinize [kötü] lakaplar takmayın...” ayetinin tamamı indi.

حدَّثني محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال : ثنا داودُ، عن عامرٍ، عن أبي جَبِيرةَ بنِ الضحاكِ، قال: كان أهلُ الجاهليةِ يُسمُّون الرجلَ بالأسماءِ، فدعا النبيُّ ﷺ رجلًا باسمٍ من تلك الأسماءِ، فقالوا: يا رسولَ اللَّهِ، إنه يغضَبُ من هذا. فأنزَل اللَّهُ: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ}.

Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir’den, o da Ebû Cübeyre b. ed-Dahhâk’tan anlattı, dedi ki: Câhiliye ehli bir adama [çeşitli] isimler verirlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir adamı bu isimlerden biriyle çağırdı. Onlar: Ey Allah’ın Resûlü, o bundan öfkelenir, dediler. Bunun üzerine Allah: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ} “...Birbirinize [kötü] lakaplar takmayın. İmandan sonra fâsıklık ne kötü bir isimdir...” ayetini indirdi.

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ، قال: ثنى أبو جَبِيرةَ بنُ الضحاكِ. فذكَر عن النبيِّ ﷺ نحوَه.

Bize İbnü’l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir’den anlattı, dedi ki: Bana Ebû Cübeyre b. ed-Dahhâk anlattı; ve Peygamber’den sallallâhu aleyhi ve sellem benzerini zikretti.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: ثنا داودُ، عن الشَّعبيِّ، قال: ثنى أبو جَبيرةَ بنُ الضحاكِ، قال: نزَلت في بني سَلِمةَ: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ}. قال: قَدِم رسولُ اللَّهِ ﷺ وليس مِنَّا رجلٌ إِلَّا وله اسمان أو ثلاثةٌ، فكان يدعو الرجلَ، [فتقولُ أُمَّةٌ]: إنه يغضَبُ من هذا. قال: فنزَلت: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ}. وقال مرَّةً: كان إذا دعا باسمٍ من هذا، قيل: يا رسولَ اللَّهِ، إنه يغضَبُ من هذا. فنزَلت الآيةُ.

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, eş-Şa‘bî’den anlattı, dedi ki: Bana Ebû Cübeyre b. ed-Dahhâk anlattı, dedi ki: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ} “Birbirinize kötü lakaplar takmayın” [ayeti] Benî Selime hakkında indi. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [Medine’ye] geldiğinde bizden iki veya üç ismi olmayan tek bir adam bile yoktu. [Allah Resûlü] bir adamı [bu isimlerden biriyle] çağırırdı da [bir topluluk]: 'O bundan öfkelenir' derdi. Dedi ki: Bunun üzerine {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ} “Birbirinize kötü lakaplar takmayın” [ayeti] indi. Bir keresinde de şöyle dedi: Bu isimlerden biriyle çağırdığı zaman: 'Ey Allah’ın Resûlü, o bundan öfkelenir' denilirdi. Bunun üzerine ayet indi.

وقال آخرون: بل ذلك قولُ الرجلِ المسلمِ للرجلِ المسلمِ: يا فاسقُ، يا زاني.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, Müslüman bir adamın diğer bir Müslüman adama: 'Ey fâsık! Ey zânî (zinakâr)!' demesidir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا هنادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن حُصَينٍ، قال: سألتُ عِكرِمةَ عن قولِ اللَّهِ ﷿: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ}. قال: هو قولُ الرجلِ للرجلِ: يا منافقُ، يا كافرُ .

Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Ebü’l-Ahvas, Husayn’dan anlattı, dedi ki: İkrime’ye Allah Azze ve Celle’nin: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ} “...Birbirinize [kötü] lakaplar takmayın...” buyruğu hakkında sordum. Şöyle dedi: Bu, bir adamın diğer adama: 'Ey münafık! Ey kâfir!' demesidir .

حدَّثنا يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا حُصَينٌ، عن عكرِمةَ في قولِه: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ}. قال: هو قولُ الرجلِ للرجلِ: يا فاسقُ، يا منافقُ.

Bize Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, İkrime’den O’nun: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ} “...Birbirinize [kötü] lakaplar takmayın...” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: Bu, bir adamın diğer adama: 'Ey fâsık! Ey münafık!' demesidir.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن حُصَينٍ، عن عكرِمةَ: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ}. قال: يا فاسقُ، يا كافرُ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Husayn’dan, o da İkrime’den: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ} “...Birbirinize [kötü] lakaplar takmayın...” hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bu,] 'Ey fâsık! Ey kâfir!' [demektir].

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن خُصَيفٍ، عن مجاهدٍ

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Huseyf’ten, o da Mücâhid’den anlattı.

و عكرِمةَ: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ}. قال: يقولُ الرجلُ للرجلِ: يا فاسقُ، يا كافرُ.

ve İkrime’den: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ} “...Birbirinize [kötü] lakaplar takmayın...” hakkında anlattı. Dedi ki: Bir adamın diğer bir adama: 'Ey fâsık! Ey kâfir!' demesidir.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ}. قال: [يُدْعَى الرجلُ] بالكفرِ وهو مسلمٌ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O’nun: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ} “...Birbirinize [kötü] lakaplar takmayın...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Müslüman olduğu halde [bir kimsenin] küfürle [çağrılmasıdır] .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ}. يقولُ : لا تقلْ لأخيكَ المسلمِ: ذاك فاسقٌ، ذاك منافقٌ. نهَى اللَّهُ المسلمين عن ذلك، وقدَّم فيه.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O’nun: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ} “...Birbirinize [kötü] lakaplar takmayın...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [Şöyle] der : Müslüman kardeşine: 'Şu fâsıktır, şu münafıktır' deme. Allah Müslümanları bundan nehyetmiş ve bu konuda önceden uyarıda bulunmuştur.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ}. يقولُ: [لا تقلْ لأخيك] المسلمِ: يا فاسقُ، يا منافقُ .

Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ} “...Birbirinize [kötü] lakaplar takmayın...” hakkında şöyle dediğini anlattı: [Müslüman kardeşine:] 'Ey fâsık! Ey münafık!' [deme] demektir.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ}. قال: تسميتُه بالأعمالِ السيئة بعدَ الإسلامِ؛ زانٍ، فاسقٍ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O’nun: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ} “...Birbirinize [kötü] lakaplar takmayın...” buyruğu hakkında şöyle dedi: [Bu,] İslâm’dan sonra onu kötü amelleriyle; 'zânî (zinakâr), fâsık' diye isimlendirmesidir .

وقال آخرون: بل ذلك تسميةُ الرجلِ الرجلَ بالكفرِ بعدَ الإسلامِ، وبالفسوقِ

Başkaları da şöyle demiştir: Bilakis bu, kişinin bir kimseyi İslâm’dan sonra küfürle ve fıskla

و الأعمالِ القبيحةِ بعدَ التوبةِ.

ve tövbe ettikten sonra çirkin amellerle isimlendirmesidir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ} الآية. قال: التنابزُ بالألقابِ: أن يكونَ الرجلُ عمِل السيئاتِ ثم تاب منها، وراجَعَ الحقَّ، فنَهى اللَّهُ أن يُعَيَّرَ بما سلَف من عمَلِه .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan: {وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ} “...Birbirinize [kötü] lakaplar takmayın. İmandan sonra fâsıklık ne kötü bir isimdir...” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Lakap takmak (tenâbüz); kişinin kötü ameller işlemesi, sonra bunlardan tövbe edip hakka dönmesi durumunda, Allah’ın onun geçmişteki ameliyle kınanmasını yasaklamasıdır .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، قال: قال الحسنُ: كان اليهوديُّ والنصرانيُّ يُسلِمُ، فيلقَّبُ؛ فيُقالُ له: يا يهوديُّ، يا نصرانيُّ. فنُهُوا عن ذلك .

Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den anlattı, dedi ki: Hasan şöyle dedi: Yahudi veya Hristiyan biri Müslüman olur, sonra kendisine lakap takılarak: 'Ey Yahudi! Ey Hristiyan!' denilirdi. Bunun üzerine onlar bundan nehyedildiler .

والذي هو أولى الأقوالِ في تأويلِ ذلك عندي بالصوابِ أن يُقالَ: إن اللَّهَ تعالى ذكرُه نَهَى المؤمنين أن يتَنابزوا بالألقابِ. والتنابزُ بالألقابِ: هو دعاءُ المرءِ صاحبَه بما يَكْرهُه من اسمٍ أو صفةٍ، وعمَّ اللَّهُ بنهيِه ذلك، ولم يَخْصُصْ به بعضَ الألقابِ دونَ بعضٍ، فغيرُ جائزٍ لأحدٍ من المسلمين أن يَنْبِزَ أخاه باسمٍ يَكْرهُه، أو صِفةٍ يَكْرهُها، وإذا كان ذلك كذلك، صحَّت الأقوالُ التي قالها أهلُ التأويلِ في ذلك، التي ذكَرْناها كلَّها، ولم يكنْ بعضُ ذلك أولى بالصوابِ من بعضٍ؛ لأن كلَّ ذلك مما قد نهَى اللَّهُ المسلمين أن ينبِزَ بعضُهم بعضًا به.

Bunun tevilinde bana göre doğruya en yakın olan görüş şöyledir: Şanı yüce Allah, müminlerin birbirlerine lakap takmalarını yasaklamıştır. Lakap takmak (et-tenâbüz bi'l-elkâb); kişinin din kardeşini hoşlanmadığı bir isim veya sıfatla çağırmasıdır. Allah bu yasağı genel kılmış, bazı lakapları diğerlerinden ayrı tutmamıştır. Dolayısıyla hiçbir Müslümanın, kardeşine hoşlanmadığı bir isim veya hoşlanmadığı bir sıfat takması caiz değildir. Durum böyle olunca, tevil ehlinin bu hususta ileri sürdüğü ve tamamını zikrettiğimiz görüşlerin hepsi sahihtir; bu görüşlerden biri doğru olmaya diğerinden daha evla değildir. Çünkü bunların tamamı, Allah'ın Müslümanların birbirlerine takmasını yasakladığı şeylerdendir.

وقولُه: {بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ومن فعَل ما نَهَيْنا عنه، وتقدَّم على مَعْصيتِنا بعدَ إيمانِه، فسَخِرَ من المؤمنين، ولَمز أخاه المؤمنَ، ونَبَزه بالألقابِ - فهو فاسقٌ، {بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ}. يقولُ: فلا تفعَلوا ذلك فتَستحِقُوا إن فعلتُموه أن تُسَمَّوا فُسَّاقًا، بئسَ الاسمُ الفسوقُ. وترَك ذِكْرَ ما وصَفْنا من الكلامِ؛ اكتفاءً بدلالةِ قولِه: {بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ}. عليه.

O’nun: {بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ} “...İmandan sonra fâsıklık ne kötü bir isimdir...” buyruğu ise; Yüce Allah şöyle demektedir: Kim yasakladığımız şeyi yapar ve imanından sonra Bize isyana cüret ederek müminlerle alay eder, mümin kardeşini ayıplar ve ona kötü lakaplar takarsa, o kimse fâsıktır. {بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ} “...İmandan sonra fâsıklık ne kötü bir isimdir...” buyruğu: Bunu yapmayın ki, yaptığınız takdirde fâsıklar olarak isimlendirilmeyi hak etmeyesiniz; fâsıklık ismi ne kötüdür, demektir. Ayetteki {بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ} “...Fâsıklık ne kötü bir isimdir...” ifadesinin delaletiyle yetinilerek açıkladığımız bu sözlerin zikri terk edilmiştir.

وكان ابنُ زيدٍ يقولُ في ذلك، ما حدَّثنا به يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ، وقرَأ: {بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ}. قال: بئس الاسمُ الفسوقُ حينَ تُسَمِّيه بالفسقِ بعدَ الإسلامِ، وهو على الإسلامِ. قال: وأهلُ هذا الرأيِ هم المعتزلةُ، قالوا: لا نُكَفِّرُه كما كَفَّرَه أهلُ الأهواءِ، ولا نقولُ له: مؤمنٌ، كما قالت الجماعةُ، ولكِنَّا نُسمِّيه باسمِه، إن كان سارقًا فهو سارقٌ، وإن كان خائنًا سَمَّوْه خائنًا، وإن كان زانيًا سَمَّوْه زانيًا. قال: فاعْتَزلوا الفريقين؛ أهل الأهواءِ وأهلَ الجماعةِ، فلا بقولِ هؤلاءِ قالوا، ولا بقولِ هؤلاءِ، فسُمُّوا بذلك المعتزلةَ.

İbn Zeyd bu hususta bize Yûnus b. Abdila‘lâ’nın anlattığı şu görüşü söylerdi; dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ} “...Fâsıklık ne kötü bir isimdir...” ayetini okuyup şöyle dedi: O İslâm üzere iken, İslâm’dan sonra onu fâsıklıkla isimlendirmen ne kötü bir isimdir! Ve dedi ki: Bu görüşün ehli Mu‘tezile’dir. Onlar: 'Heva ehlinin onu tekfir ettiği gibi biz onu tekfir etmeyiz; cemaatin (Ehl-i Sünnet) dediği gibi ona mümin de demeyiz. Ancak biz onu kendi ismiyle çağırırız; eğer hırsız ise o hırsızdır, hain ise hain derler, zânî ise zânî derler' dediler. Dedi ki: Böylece her iki gruptan; yani heva ehlinden ve cemaat ehlinden ayrıldılar (i‘tizâl ettiler). Ne bunların sözünü söylediler ne de şunların sözünü; bu sebeple onlara Mu‘tezile adı verildi.

فوجَّه ابنُ زيدٍ تأويلَ قولِه: {بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ}. إلى من دُعِي فاسِقًا، وهو تائبٌ من فِسْقِه، فبئسَ الاسمُ ذلك له مِن أسمائِه. وغيرٌ ذلك من التأويلِ أولى بالكلامِ، وذلك أن اللَّهَ تقدَّم بالنَّهْيِ عما تقدَّم بالنَّهْيِ عنه في أوَّلِ هذه الآيةِ، فالذي هو أولى أن يختمَها بالوعيدِ لمَن تقدَّم على نَهْيِه، أو بقبيحِ ركوبِه ما رَكِب مما نهَى عنه، لا بالخبرِ عن قُبحِ ما كان التائبُ أتاه قبلَ توبتِه، إذ كانت الآيةُ لم تُفْتَتَحْ

İbn Zeyd, O’nun: {بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ} “...Fâsıklık ne kötü bir isimdir...” buyruğunun tevilini, fâsıklığından tövbe etmiş olduğu halde kendisine fâsık denilen kimseye hamletmiştir; yani bu isim, onun isimleri arasında kendisi için ne kötü bir isimdir! Tevilden bundan başkası ise söze daha evladır (uygundur). Şöyle ki Allah, bu ayetin başında yasakladığı şeyleri önceden bildirip nehyetmiştir. Dolayısıyla evla olan, [ayeti] yasağına cüret eden kimseye yönelik bir tehditle yahut nehyettiği şeylerden irtikâp ettiği fiilin çirkinliğiyle bitirmektir; tövbe eden kimsenin tövbesinden önce işlediği fiilin çirkinliğini haber vermekle değil. Zira ayet,

بالخبرِ عن ركوبِه ما كان ركِب قبلَ التوبةِ من القبيحِ، فيُختمَ آخرُها بالوعيدِ عليه أو بالقبيحِ.

kişinin tövbeden önce işlediği çirkin fiilin haberiyle başlamamıştır ki sonu da buna yönelik bir tehditle veya çirkinlikle bitirilmiş olsun.

وقولُه: {وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: ومن لم يتُبْ من نَبْزِه أخاه بما نَهَى اللَّهُ [عنه؛ من] نَبْزِه بالألقابِ، أو لمزِه إيَّاه، أو بسخريتِه منه - فأولئك هم الذين ظلَموا أنفسَهم، [بما كسَّبوها] عقابَ اللَّهِ، بركوبِهم ما نَهاهم عنه.

O’nun: {وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “...Kim de tövbe etmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” buyruğu ise; Yüce Allah şöyle demektedir: Kim Allah’ın yasakladığı [şeylerden; yani] kardeşine lakap takmaktan, onu ayıplamaktan veya onunla alay etmekten tövbe etmezse, işte onlar Allah’ın yasakladığı şeyleri işleyerek [nefislerini] Allah’ın azabına maruz bırakmakla kendilerine zulmedenlerin ta kendileridir.

وكان ابنُ زيدٍ يقولُ في ذلك، ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ}. قال: ومن لم يتبْ من ذلك الفسوقِ، فأولئك هم الظَّالمون.

İbn Zeyd bu hususta bana Yûnus’un anlattığı şu görüşü söylerdi; dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “...Kim de tövbe etmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” buyruğu hakkında şöyle dedi: Kim bu fâsıklıktan tövbe etmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ (١٢)}.

Allah Azze ve Celle’nin: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ (١٢)} “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; çünkü bazı zanlar günahtır. Birbirinizin kusurunu araştırmayın (casusluk yapmayın), birbirinizin gıybetini yapmayın. Herhangi biriniz ölmüş kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz! Allah’tan korkup sakının. Şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul edendir, çok merhamet edendir. (12)” buyruğunun tevili hakkında görüş:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: يا أيُّها الذين صدَّقوا اللَّهَ ورسولَه، لا تقرَبوا كثيرًا من الظنِّ بالمؤمنين، وذلك أن تظُنُّوا بهم سوءًا، فإن الظانَّ غيرُ مُحِقٍّ. وقال جلَّ ثناؤُه: {اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ}. ولم يقُلْ: اجتنِبوا الظَّنَّ كلَّه. إذ كان قد أذِن للمؤمنين أن يظنَّ بعضُهم ببعضٍ الخيرَ، فقال: {لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا وَقَالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ} [النور: ١٢]. فأذِن اللَّهُ جلَّ ثناؤُه للمؤمنين أن يظنَّ بعضُهم ببعضٍ الخيرَ، وأن يقولوه، وإن لم

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Allah’ı ve Resûlü’nü tasdik edenler! Müminler hakkında zannın çoğuna yaklaşmayın; bu da onlar hakkında kötü zanda bulunmanızdır. Çünkü [kötü] zanda bulunan kimse haklı değildir. Şânı yüce olan [Allah]: {اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ} “Zannın çoğundan sakının” buyurmuş; “Zannın tamamından sakının” dememiştir. Zira O, müminlerin birbirleri hakkında hayır zannında bulunmalarına izin vermiş ve şöyle buyurmuştur: {لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا وَقَالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ} [en-Nûr: 12] “Onu işittiğiniz zaman, mümin erkekler ile mümin kadınların kendi haklarında hayır zannında bulunup: ‘Bu, apaçık bir iftiradır’ demeleri gerekmez miydi?”. Böylece şânı yüce olan Allah, müminlerin birbirleri hakkında hayır zannında bulunmalarına ve her ne kadar...

يكونوا مِن قيلِه فيهم على يقينٍ.

onlar hakkında söyledikleri şeyde kesin bir bilgiye (yakîne) sahip olmasalar dahi bunu dile getirmelerine izin vermiştir.

وبنحوِ الذي قُلنا في معنى ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bunun anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ}. يقولُ: نهَى اللَّهُ المؤمنَ أن يظُنَّ بالمؤمنِ شرًّا .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan O’nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ} “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah, müminin mümin hakkında kötü zanda bulunmasını yasaklamıştır .

وقولُه: {إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ}. يقولُ: إِنَّ ظنَّ المؤمنِ بالمؤمنِ الشرَّ لا الخيرَ إثمٌ؛ لأن اللَّهَ قد نَهاه عنه، ففعْلُ ما نَهَى اللَّهُ عنه إثمٌ.

O’nun: {إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ} “...Çünkü bazı zanlar günahtır...” buyruğu ise; müminin mümin hakkında hayır değil de kötü zanda bulunması günahtır; zira Allah onu bundan nehyetmiştir, Allah’ın nehyettiği şeyi yapmak ise günahtır, demektir.

وقولُه: {وَلَا تَجَسَّسُوا}. يقولُ: ولا يَتَتَبَّعْ بعضُكم عَوْرَةَ أخيه ، ولا يبحثْ عن سرائرِه، يبتغي بذلك الظُّهورَ على عيوبِه، ولكن اقْنَعوا بما ظهَر لكم من أمرِه، وبه فاحْمَدوا أو ذُمُّوا، [لا على ما لا تَعْلَمونه] من سرائرِه.

O’nun: {وَلَا تَجَسَّسُوا} “...Birbirinizin kusurunu araştırmayın...” buyruğu ise; hiçbiriniz kardeşinin gizli hallerini araştırmasın ve onun ayıplarına muttali olmayı isteyerek gizli sırlarını kurcalamasın; bilakis onun durumundan size aşikâr olanla yetinin ve ona göre övün veya yerin, gizli hallerinden [bilmediğiniz şeyler üzerine değil] , demektir.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَا تَجَسَّسُوا}. يقولُ: نَهَى اللَّهُ المؤمنَ أَن يَتَتبَّعَ عَوْرَاتِ

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan [naklen] O’nun: {وَلَا تَجَسَّسُوا} “...Birbirinizin kusurlarını araştırmayın...” kavli hakkında şöyle dediğini [anlattı]: Allah, müminin [diğer bir müminin] gizli hâllerini ve ayıplarını araştırmasını yasaklamıştır

المؤمنِ .

araştırmasını yasaklamıştır .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَا تَجَسَّسُوا}. قال: خُذُوا ما ظهرَ لكم ودَعُوا ما سَتَر اللَّهُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O’nun: {وَلَا تَجَسَّسُوا} “...Birbirinizin kusurunu araştırmayın...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Size aşikâr olanı alın, Allah’ın örttüğünü ise bırakın .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا}: هل تدرون ما التجسُّسُ أو التجسيسُ؟ هو أن تتبعَ، أو تبتغيَ غيبَ أخيك، لتطَّلعَ على سرِّهِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O’nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا} “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; çünkü bazı zanlar günahtır. Birbirinizin kusurunu araştırmayın...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Tecessüsün ne olduğunu bilir misiniz? O, sırrına muttali olmak için kardeşinin gizli hallerini araştırman veya arayıp taramandır .

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ: {وَلَا تَجَسَّسُوا}. قال: البحثُ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan: {وَلَا تَجَسَّسُوا} “...Birbirinizin kusurunu araştırmayın...” hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bu,] araştırıp soruşturmaktır.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوِله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا}. قال: حتى أنْظُرَ في ذلك وأسألَ عنه، حتى أعرِفَ حقٌّ هو أو باطلٌ؟ قال: فسمَّاه اللَّهُ تجسُّسًا. قال: يتجَسَّسُ كما يتجسَّسُ الكلابُ. وقرأ قولَ اللَّهِ: {وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا}.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ’nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا} “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; çünkü bazı zanlar günahtır. Birbirinizin kusurunu araştırmayın...” buyruğu hakkında şöyle dedi: [Kişinin,] «Bunda [bir durum var mı diye] bakayım ve soruşturayım da gerçek midir yoksa asılsız mıdır bileyim?» [demesidir]. Dedi ki: İşte Allah bunu tecessüs olarak isimlendirmiştir. Dedi ki: Köpeklerin [koklayarak iz] sürmesi gibi araştırıp soruşturur. Ve Allah’ın: {وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا} “...Birbirinizin kusurunu araştırmayın ve birbirinizin gıybetini yapmayın...” buyruğunu okudu.

وقولُه: {وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا}. يقولُ: ولا يقُلْ بعضُكم في بعضٍ بظَهْرِ الغيبِ، ما يكرَهُ المقولُ فيه ذلك أن [يقالَ له] في وَجْهِه.

O’nun: {وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا} “...Birbirinizin gıybetini yapmayın...” buyruğu ise; hiçbiriniz diğerinin arkasından, hakkında söylenen kimsenin yüzüne [söylenmesinden] hoşlanmayacağı bir şeyi söylemesin demektir.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك جاء الأثرُ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ، وقال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimize benzer bir rivayet Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’den nakledilmiş ve tevil ehli de [böyle] demiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك وذكرُ الأثرِ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ.

Bunu söyleyenlerin ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’den gelen rivayetin zikri:

حدَّثني يزيدُ بنُ مَخْلدٍ الواسطيُّ، قال: ثنا خالدُ بنُ عبدِ اللَّهِ الطحَّانُ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ إسحاقَ، عن العلاءِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، قال: سُئل رسولُ اللَّهِ ﷺ عن الغِيبةِ، فقال: "هو أن تقولَ لأخيك ما فيه، فإن كنتَ صادقًا فقد اغتَبتَه، وإن كنتَ كاذبًا فقد بَهَتَّه".

Bana Yezîd b. Mahled el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Abdillâh et-Tahhân, Abdurrahman b. İshak’tan, o Alâ b. Abdirrahman’dan, o babasından, o da Ebû Hüreyre’den anlattı, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’e gıybet hakkında soruldu; O da şöyle buyurdu: "Kardeşinde olanı onun hakkında söylemendir; şayet doğru söylüyorsan onun gıybetini yapmış olursun, şayet yalan söylüyorsan ona iftira etmiş olursun."