حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بنِ بَزيعٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ المفَضَّلِ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ إسحاقَ، عن العلاءِ بن عبدِ الرحمنِ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ بنحوِه.
Bize Muhammed b. Abdillâh b. Bezî‘ anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. İshak, Alâ b. Abdirrahman’dan, o babasından, o Ebû Hüreyre’den, o da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’den bunun benzerini anlattı.
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: سمِعتُ العلاءَ يحدِّثُ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ، قال: "هل تدرون ما "الغِيابَةُ؟ ". قال: قالوا: اللَّهُ ورسولُه أعلمُ. قال: "ذكرُك أخاكَ بما ليس فيه".
Bize İbnü’l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be anlattı, dedi ki: Alâ’nın babasından, onun Ebû Hüreyre’den, onun da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’den şöyle buyurduğunu rivayet ederken işittim: «هل تدرون ما
قال: أرأيتَ إن كان في أخي ما أقولُ له؟ قال: "إن كان فيه ما تقولُ فقدِ اغْتَبتَه، وإن لم يكُنْ فيه ما تقولُ فقد بَهَتَّه" .
[Râvi] dedi ki: 'Kardeşimde söylediğim şey varsa ne dersin?' [Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)] buyurdu ki: "Eğer onda söylediğin şey varsa onun gıybetini yapmış olursun; eğer onda söylediğin şey yoksa ona iftira etmiş olursun" .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا سعيدُ بنُ الربيعِ، قال: ثنا شعبةُ، عن العباسِ، عن رجلٍ سمع ابنَ عمرَ يقولُ: إذا ذكَرتَ الرجلَ بما فيه فقد اغْتَبْتَه، وإذا ذكَرتَه بما ليس فيه فقد بَهَتَّه. وقال شعبةُ مَرَّةً أُخْرَى: وإذا ذكَرتَه بما ليس فيه، فهي فِرْيةٌ . قال أبو موسى: هو عباسٌ الجُرَيريُّ.
Bize İbnü’l-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. er-Rebî‘ anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Abbâs’tan, o İbn Ömer’in şöyle dediğini işiten bir adamdan anlattı: Kişiyi onda olan bir şeyle anarsan onun gıybetini yapmış olursun; onda olmayan bir şeyle anarsan ona iftira etmiş olursun. Şu‘be başka bir defasında da: 'Onda olmayan bir şeyle anarsan bu bir iftiradır ' dedi. Ebû Mûsâ: 'O, Abbâs el-Cüreyrî’dir' dedi.
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا ابنُ أبي عديٍّ، عن شعبةَ، عن سليمانَ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ مُرَّةَ، عن مسروقٍ، قال: إذا ذكَرتَ الرجلَ بأسْوإِ ما فيه فقد اغْتَبْتَه، وإذا ذكَرتَه بما ليس فيه فقد بَهَتَّه .
Bize İbnü’l-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adî, Şu‘be’den, o Süleyman’dan, o Abdullah b. Mürre’den, o da Mesrûk’tan anlattı, dedi ki: Kişiyi onda bulunan en kötü şeyle anarsan onun gıybetini yapmış olursun; onda bulunmayan bir şeyle anarsan ona iftira etmiş olursun .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، قال: إذا قلتَ في الرجلِ أسوأَ ما فيه فقد اغتَبْتَه، وإذا قلتَ ما ليس فيه فقد بَهَتَّه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A‘meş’ten, o Ebû’d-Duhâ’dan, o da Mesrûk’tan anlattı, dedi ki: Kişi hakkında onda bulunan en kötü şeyi söylersen onun gıybetini yapmış olursun; onda bulunmayan şeyi söylersen ona iftira etmiş olursun.
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا عمرُ بنُ عبيدٍ، عن الأعمشِ، عن أبي الضُّحَى، عن مسروقٍ، قال: الغِيبةُ أن تقولَ للرجلِ أسوأَ ما تعلَمُ فيه، والبهتانُ أن تقولَ ما ليس فيه.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Ubeyd, el-A‘meş’ten, o Ebû’d-Duhâ’dan, o da Mesrûk’tan anlattı, dedi ki: Gıybet, kişiye onda bildiğin en kötü şeyi söylemendir; bühtan (iftira) ise onda bulunmayan şeyi söylemendir.
حدَّثنا يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن كثيرِ بن الحارثِ، عن القاسمِ مولى معاويةَ، قال: سمِعتُ ابنَ أمِّ عبدٍ يقولُ: ما الْتَقَم أحدٌ لُقمَةً شرًّا مِن اغتيابِ مؤمنٍ ؛ إن قال فيه ما يعلَمُ فقد اغْتابَه، وإن قال فيه ما لا يعلمُ فقد بَهَتَه .
Bana Yûnus b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Kesîr b. el-Hâris’ten, o Muâviye’nin azatlısı el-Kâsım’dan haber verdi, dedi ki: İbn Ümmü Abd’in şöyle dediğini işittim: Hiç kimse bir müminin gıybetini yapmaktan daha şerli bir lokma yutmamıştır ; şayet onun hakkında bildiğini söylerse onun gıybetini yapmış olur, şayet onun hakkında bilmediğini söylerse ona iftira etmiş olur .
حدَّثنا أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن مسلمٍ، عن مسروقٍ، قال: إذا ذكَرتَ الرجلَ بما فيه فقد اغتَبْتَه، وإذا ذكَرتَه بما ليس فيه فذلك البُهتانُ.
Bize Ebû’s-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A‘meş’ten, o Müslim’den, o da Mesrûk’tan anlattı, dedi ki: Kişiyi onda olan şeyle anarsan onun gıybetini yapmış olursun; onda olmayan şeyle anarsan işte bu bühtandır (iftiradır).
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ، قال: سمِعتُ يونسَ، عن الحسنِ، أنَّه قال في الغِيبةِ: أن تذكُرَ من أخِيكَ ما تعلَمُ فيه من مساوئِ أعمالِه، فإذا ذكَرْتَه بما ليس فيه فذلك البُهتانُ .
Bize İbn Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu‘temir anlattı, dedi ki: Yûnus’un Hasan’dan naklettiğini işittim; o gıybet hakkında şöyle demiştir: Kardeşinin kötü amellerinden onda bildiğin şeyleri anmandır; şayet onu kendisinde olmayan bir şeyle anarsan işte bu bühtandır .
حدَّثنا ابنُ أبي الشواربِ، قال: ثنا عبدُ الواحدِ بنُ زيادٍ، قال: ثنا سليمانُ الشيبانيُّ، قال: ثنا حسانُ بنُ المخارقِ، أن امرأةً دخَلت على عائشةَ، فلمَّا قامَت لتَخرُجَ أَشارَت عائشةُ بيدِها إلى النبيِّ ﷺ؛ إنها قصيرةٌ، فقال النبيُّ ﷺ: "اغْتَبْتِها".
Bize İbn Ebî’ş-Şevârib anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâhid b. Ziyâd anlattı, dedi ki: Bize Süleymân eş-Şeybânî anlattı, dedi ki: Bize Hassân b. el-Muhârık anlattı; bir kadın Âişe’nin yanına girdi. Kadın çıkmak üzere ayağa kalktığında Âişe, onun kısa boylu olduğunu [ima ederek] eliyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e işaret etti. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onun gıybetini yaptın» buyurdu.
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ، قال: لو مرَّ بك أقطَعُ فقلتَ: ذاك الأقطَعُ. كانت منك غِيبَةً. قال: وسمِعتُ معاويةَ بنَ قُرَّةَ يقولُ ذلك.
Bize İbnü’l-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû İshak’tan anlattı; o şöyle demiştir: Yanından eli/kolu kesik biri geçse de sen: 'Şu eli/kolu kesik' desen, bu senden bir gıybet olur. [Şu‘be] dedi ki: Muâviye b. Kurre’nin de böyle söylediğini işittim.
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: سمِعتُ معاويةَ بنَ قُرَّةَ يقولُ: لو مَرَّ بك رجلٌ أقطعُ، فقلتَ : إنه أقطعُ. كنتَ قد اغْتَبْتَه. قال: فذكَرتُ ذلك لأبي إسحاقَ الهَمْدانيِّ فقال: صدَق .
Bize İbnü’l-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be anlattı, dedi ki: Muâviye b. Kurre’nin şöyle dediğini işittim: Yanından eli/kolu kesik bir adam geçse de sen: 'O eli/kolu kesiktir' desen, onun gıybetini yapmış olursun. [Şu‘be] dedi ki: Bunu Ebû İshak el-Hemdânî’ye anlattım, o da: 'Doğru söylemiş' dedi.
حدَّثني جابرُ بنُ الكُردِيِّ، قال: ثنا ابنُ أبي أُوَيسٍ، قال: ثنى أخي أبو بكرٍ، عن حمادِ بن أبي حميدٍ، عن موسى بن وَرْدانَ، عن أبي هريرةَ، أن رجلًا قام مِن عندِ رسولِ اللَّهِ ﷺ، فرَأوا في قيامِه عَجْزًا، فقالوا: يا رسولَ اللَّهِ، ما أعْجزَ فلانًا؟! فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "أَكَلْتُم أخاكُم واغْتَبتُمُوه" .
Bana Câbir b. el-Kürdî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Üveys anlattı, dedi ki: Bana kardeşim Ebû Bekir, Hammâd b. Ebî Humeyd’den, o Mûsâ b. Verdân’dan, o da Ebû Hüreyre’den anlattı: Bir adam Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in yanından kalktı. [Oradakiler] kalkışında bir acziyet/ağırlık gördüler ve: 'Ey Allah’ın Resûlü, filanca ne kadar da aciz!' dediler. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Kardeşinizi yediniz ve onun gıybetini yaptınız" buyurdu.
[حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو موسى بنُ داودَ، قال: ثنا ابنُ لهيعةَ، عن عمرِو بنِ شعيبٍ، عن أبيه، عن جدِّه، عن النبيِّ ﷺ نحوَه].
[Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Mûsâ b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize İbn Lehîa, Amr b. Şuayb’dan, o babasından, o dedesinden, o da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’den benzerini anlattı.]
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا [حِبانُ بنُ عليٍّ العَنَزِيُّ] ، عن مُثَنَّى بنِ صبَّاحٍ، عن عمرِو بنِ شُعيبٍ، عن معاذِ بنِ جبلٍ، قال: كنا مع رسولِ اللَّهِ ﷺ، فذكَر القومُ رجلًا، فقالوا: ما يأكلُ إلا ما أُطعِم، وما يَرْحلُ إلا ما رُحِّل له، وما أَضْعَفَه! فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "اغْتَبتُم أخاكُم". قالوا: يا رسولَ اللَّهِ، وغِيبةٌ أن تُحدِّثَ بما فيه؟ قال: "بِحَسْبِكُم أن تُحدِّثوا عن أخِيكُم بما فيه" .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize [Hibbân b. Alî el-Anezî] , Müsennâ b. Sabbâh’tan, o Amr b. Şuayb’dan, o da Muâz b. Cebel’den anlattı, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraberdik. Topluluk bir adamdan bahsedip şöyle dediler: 'O ancak kendisine yedirilen şeyi yer, ancak biniti hazırlanıp eyerlenirse yola koyulur, o ne kadar da zayıf/aciz!' Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Kardeşinizin gıybetini yaptınız" buyurdu. Onlar: 'Ey Allah’ın Resûlü, onda olan şeyi anlatmak da mı gıybettir ?' dediler. O da: "Kardeşiniz hakkında onda olan şeyi anlatmanız size [günah olarak] yeter!" buyurdu.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا خالدُ بنُ مخلدٍ ، عن محمدِ بنِ جعفرٍ، عن العلاءِ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إذا ذكَرتَ أخاكَ بما يَكرَهُ، فإن كان فيه ما تقولُ فقد اغْتَبْتَه. وإن لم يَكُنْ فيه ما تقولُ فقد بَهَتَّه" .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Mahled , Muhammed b. Ca‘fer’den, o Alâ’dan, o babasından, o da Ebû Hüreyre’den anlattı, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Kardeşini hoşlanmadığı bir şeyle andığında, şayet onda söylediğin şey varsa onun gıybetini yapmış olursun. Eğer onda söylediğin şey yoksa ona iftira etmiş olursun" .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كنا نُحدِّثُ أن الغِيبةَ أن تَذكُرَ أخاكَ بما يَشِينُه، وتعيبَه بما فيه، وإن كذَبتَ عليه فذلك البُهْتانُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den anlattı, dedi ki: Biz, gıybetin kardeşini küçük düşürecek şeyle anman ve onda olan kusurla onu ayıplaman olduğunu, şayet ona yalan isnat edersen bunun da bühtan (iftira) olduğunu konuşurduk .
وقولُه: {أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين به: أيُحِبُّ أحدُكم أيُّها القومُ أن يأكلَ لحمَ أخيه بعدَ مماتِه مَيْتًا، فإن لم تُحبُّوا ذلك وكَرِهْتُموه لأنَّ اللَّهَ حرَّم ذلك عليكم، فكذلك لا تُحبُّوا أن تَغْتابوه في حياتِه، فاكْرَهوا غِيبتَه حَيًّا كما كَرِهْتُم أكلَ لحمِه مَيْتًا؛ فإِنَّ اللَّهَ حَرَّم
Ve O'nun: { أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ } “Hanginiz ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır? Ondan tiksindiniz değil mi?” sözü. Zikri yüce olan [Allah], kendisine iman edenlere şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Sizden biri, öldükten sonra kardeşinin etini ölü olarak yemeyi sever mi? Şayet bunu sevmiyor ve Allah bunu size haram kıldığı için bundan tiksiniyorsanız, aynı şekilde hayattayken de onun gıybetini yapmayı sevmeyin. Ölü iken etini yemekten tiksindiğiniz gibi, diri iken de onun gıybetini yapmaktan tiksinin. Çünkü Allah, haram kılmıştır
غِيبَتَه حيًّا كما حرَّم أكلَ لحمِه مَيْتًا.
ölü iken etini yemeyi haram kıldığı gibi, diri iken de onun gıybetini yapmayı haram kılmıştır.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer bir açıklamayı tevil ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا}. قال: حرَّم اللَّهُ على المؤمنِ أن يغتابَ المؤمنَ بشيءٍ، كما حرَّم المَيْتةَ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o İbn Abbâs’tan O’nun: {وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا} “...Birbirinizin gıybetini yapmayın. Hanginiz ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır?...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah, leş yemeyi haram kıldığı gibi, müminin bir mümini herhangi bir şeyle gıybet etmesini de haram kılmıştır .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا}. قالوا: نكْرَهُ ذلك. قال: فكذلك فاتَّقوا اللَّهَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O’nun: {أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا} “...Hanginiz ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır?...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [İnsanlar:] 'Bunu çirkin görürüz/hoşlanmayız' dediler. [Mücâhid] dedi ki: 'İşte bunun gibi siz de Allah’tan sakının' .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ}. يقولُ: كما أنت كارهٌ لو وجَدتَ جِيفةً مُدَوَّدَةً أن تأكلَ منها، فكذلك فاكْرَه غِيبتَه وهو حيٌّ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den: {أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ} “...Hanginiz ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır? Ondan tiksindiniz değil mi?...” hakkında şöyle dediğini anlattı: Kurtlanmış bir leş bulduğunda ondan yemeyi nasıl çirkin görüyorsan, o hayattayken de gıybetini yapmayı öyle çirkin gör .
وقولُه: {وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: واتَّقوا اللَّهَ أيُّها الناسُ، فخَافوا عقوبتَه، بانتهائِكم عمَّا نهاكُم عنه؛ من ظنِّ أحدِكم بأخيهِ المؤمنِ
O’nun: {وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ} “...Allah’a karşı gelmekten sakının. Şüphesiz Allah tevbeleri çokça kabul edendir, çok merhametlidir.” buyruğuna gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Allah’a karşı gelmekten sakının; O’nun size yasakladığı şeylerden, [yani] birinizin mümin kardeşi hakkında
ظنَّ السُّوْءِ، وتَتَبُّعِ عَوْراتِه، والتَّجسُّسِ عما استتَر عنه من أمورِه ، واغْتيابِه بما يكْرهُه، تُريدُون شَينَه وعَيبَه ، وغيرِ ذلك من الأمورِ التي نَهاكم عنها ربُّكم، {إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ}. يقولُ: إِن اللَّهَ راجعٌ لعبده إلى ما يحبُّه، إذا [راجَع العبدُ ربَّه] إلى ما يحبُّه منه، رحيمٌ به أن يعاقِبَه على ذنبٍ أذْنَبَه بعدَ توبتِه منه.
kötü zanda bulunmasından, onun gizli hallerini araştırmaktan, işlerinden gizli kalan şeylerin peşine düşüp tecessüs etmekten, onu küçük düşürmeyi ve ayıplamayı isteyerek hoşlanmadığı şeylerle gıybetini yapmaktan ve Rabbinizin size yasakladığı diğer şeylerden [sakının]. {إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ} “...Şüphesiz Allah tevbeleri çokça kabul edendir, çok merhametlidir.” buyruğu ise; kul [Rabbine yönelip] O'nun kendisinden hoşnut olduğu şeylere döndüğünde, Allah da kuluna sevdiği şeylerle yönelir; tövbe ettikten sonra işlediği bir günahtan ötürü onu cezalandırmama hususunda ona çok merhametlidir demektir.
واختَلَفت القرَأةُ في قراءةِ قولِه: {لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا}؛ فقرَأتْه عامَّةُ قرَأةِ المدينةِ بالتَّثقيلِ: (مَيِّتًا). وقرَأتْه عامَّةُ قرَأةِ أهلِ الكوفةِ والبصرةِ: {مَيْتًا} بالتَّخفيفِ . وهما قراءتان عندنا معروفَتان متقارِبَتا المعنى، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Kıraat âlimleri O’nun: {لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا} “...kardeşinin ölü haldeki etini...” buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine kurrâsının geneli bunu şeddeli olarak (مَيِّتًا / meyyiten) okumuştur. Kûfe ve Basra ehli kurrâsının geneli ise bunu şeddesiz olarak {مَيْتًا} (meyten) okumuştur . Bu ikisi bize göre bilinen ve anlamları birbirine yakın iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (١٣)}.
Aziz ve Celil olan Allah’ın: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (١٣)} “Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ile bir dişiden yarattık ve birbirinizle tanışasınız diye sizi kavimlere ve kabilelere ayırdık. Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O’ndan en çok sakınanınızdır. Şüphesiz Allah her şeyi bilendir, her şeyden haberdardır.” buyruğunun tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: يأيُّها الناسُ إنا أنشأنا خَلْقَكُم من ماءِ ذَكَرٍ من الرجالِ، وماءِ أنثى من النساءِ.
Ebû Ca‘fer (rahimehullâh) der ki: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Biz sizin yaratılışınızı erkeklerden bir erkeğin suyu ile kadınlardan bir kadının suyundan var ettik.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimiz [görüşün] benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو هشامٍ، قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا عثمانُ بنُ الأسودِ، عن مجاهدٍ، قال: خلَق اللَّهُ الولدَ من ماءِ الرجلِ وماءِ المرأةِ، وقد قال ﵎: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى}.
Bize Ebû Hişâm anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. el-Esved, Mücâhid’den haber verdi; o şöyle demiştir: Allah çocuğu erkeğin suyu ile kadının suyundan yaratmıştır; nitekim O celle senâuhû: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى} “Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ile bir dişiden yarattık...” buyurmuştur.
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، قال: ثنا عثمانُ بنُ الأسودِ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى}. قال: ما خَلَقَ اللَّهُ الولدَ إِلَّا مِن نطفةِ الرجلِ والمرأةِ جميعًا؛ لأنَّ اللَّهَ يقولُ: {خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. el-Esved, Mücâhid’den O’nun: {إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى} “...Şüphesiz biz sizi bir erkek ile bir dişiden yarattık...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah çocuğu ancak hem erkeğin hem de kadının nutfesinden yaratmıştır; çünkü Allah: {خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى} “...Sizi bir erkek ile bir dişiden yarattık...” buyurmaktadır .
وقولُه: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا}. يقولُ: وجَعَلْناكم مُتناسبِين؛ فبعضُكم يناسِبُ بعضًا نسبًا بعيدًا، وبعضُكم يناسِبُ بعضًا نسبًا قريبًا، فالمتناسِبُ النَّسَبَ البعيدَ مَن نَاسَبَه أهلُ الشُّعوبِ، وذلك أنه إذا قيل للرَّجُلِ من العربِ: مِن أيِّ شَعْبٍ أنتَ؟ قال: أنا من مُضَرَ. أو : ربيعةَ. وأما أهلُ المناسبةِ القريبةِ فأهلُ القبائلِ؛ وهم كتميمٍ مِن مُضرَ، وبكرٍ من ربيعةَ، وأقربُ من (٥) القبائلِ الأفْخَاذُ؛ وهما كشيبانَ من بكرٍ، ودارمَ من تميمٍ، ونحوِ ذلك، ومن الشَّعْبِ قولُ ابنِ أَحمرَ الباهليِّ :
O’nun: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا} “...ve birbirinizle tanışasınız diye sizi kavimlere ve kabilelere ayırdık...” buyruğu ise; 'Biz sizi soylara ayrılmış kıldık; kiminiz kiminize uzak bir nesepten, kiminiz kiminize yakın bir nesepten bağlanır' demektir. Uzak nesep bağı olanlar , şuûb (büyük kavimler) ehlinden intisap edenlerdir . Şöyle ki , Araplardan bir adama: 'Hangi şa‘bdan (kavimden)sin?' dendiğinde: 'Ben Mudar’danım' veya 'Rabîa’danım' der. Yakın nesep bağı olanlar ise kabîle ehlidir; bunlar da Mudar’dan Temîm, Rabîa’dan Bekr gibidir. Kabilelerden daha yakın olanı ise efhâzdır (oymaklardır / sülalelerdir); bunlar da Bekr’den Şeybân, Temîm’den Dârim ve benzerleri gibidir. Şa‘b kelimesinin bu anlamda kullanılışına dair İbn Ahmer el-Bâhilî’nin şu beyti örnek gösterilebilir :
مِن شَعْبِ همدانَ أو سعدِ العَشِيرَةِ أو … خَوْلانَ أو مَذْحِجٍ هاجُوا له طَرَبا
Hemdân boyundan yahut Sa‘dü’l-Aşîre’den yahut... Havlân’dan veya Mezhic’den [olanlar] onda bir coşku uyandırdılar.
وبنحوِ الذي قُلنا في معنى قولِه: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ}. قال أهلُ التأويلِ.
O’nun: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ} “...ve sizi kavimlere ve kabilelere ayırdık...” buyruğunun anlamı hakkında söylediğimize benzer bir açıklamayı tevil ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عيَّاشٍ، قال: ثنا أبو حُصَينٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ}. قال: الشُّعوبُ الجُمَّاعُ، والقبائلُ البطونُ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ayyâş anlattı, dedi ki: Bize Ebû Husayn, Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ} “...ve sizi kavimlere ve kabilelere ayırdık...” hakkında şöyle dediğini anlattı: Şuûb, büyük topluluklar (kavimler); kabâil ise batnlardır (kabile kollarıdır).
حدَّثنا خلادُ بنُ أَسْلَمَ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عيّاشٍ، عن أبي حُصَينٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا}. قال: الشُّعوبُ الجُمَّاعُ - قال خلادٌ: قال أبو بكرٍ: القبائلُ العظامُ، مثلُ بني تميمٍ - والقبائلُ الأفخاذُ .
Bize Hallâd b. Eslem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ayyâş, Ebû Husayn’dan, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan O’nun: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا} “...ve birbirinizle tanışasınız diye sizi kavimlere ve kabilelere ayırdık...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Şuûb büyük topluluklardır —Hallâd dedi ki: Ebû Bekir: 'Benî Temîm gibi büyük kabilelerdir' dedi— kabâil ise efhâzdır (oymaklar / alt kollardır) .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابنُ عطيةَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي حُصَينٍ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ}. قال: الشُّعوبُ الجمهورُ، والقبائلُ الأفخاذُ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atiyye anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Husayn’dan, o da Saîd b. Cübeyr’den: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ} “...ve sizi kavimlere ve kabilelere ayırdık...” hakkında şöyle dediğini anlattı: Şuûb büyük kitlelerdir; kabâil ise efhâzdır (alt kollardır) .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {شُعُوبًا}. قال: النَّسَبُ البعيدُ، {وَقَبَائِلَ}: دونَ ذلك .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O’nun: {شُعُوبًا} “...kavimlere...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bu] uzak neseptir; {وَقَبَائِلَ} “...ve kabilelere...” ise bunun altındakidir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ}. قال: الشُّعوبُ النسبُ البعيدُ، والقبائلُ كقولِه: فلانٌ من بني فلانٍ. و: فلانٌ من بني فلانٍ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O’nun: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ} “...ve sizi kavimlere ve kabilelere ayırdık...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Şuûb uzak neseptir; kabâil ise kişinin: 'Filanca falan oğullarındandır' ve 'Filanca falan oğullarındandır' demesi gibidir.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا}. قال: هو النَّسَبُ البعيدُ، {وَقَبَائِلَ}: كما تسمَعُه، يقال: فلانٌ مِن بني فلانٍ .
Bize İbn Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا} “...ve sizi kavimlere...” hakkında şöyle dediğini anlattı: O, uzak neseptir; {وَقَبَائِلَ} “...ve kabilelere...” ise işittiğin gibi: 'Filanca, falan oğullarındandır' denilmesidir .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا}. قال: أمَّا الشعوبُ: فالنَّسَبُ البعيدُ.
Bana el-Hüseyin’den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz’ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk’ın O’nun: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا} “...ve sizi kavimlere...” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Şuûba gelince; o, uzak neseptir.
وقال بعضُهم: الشعوبُ الأفخاذُ.
Bazıları da: 'Şuûb, efhâzdır (alt kollardır)' dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي حُصَينٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ}. قال: الشعوبُ الأفخاذُ، والقبائلُ القبائلُ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Husayn’dan, o Saîd b. Cübeyr’den: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ} “...ve sizi kavimlere ve kabilelere ayırdık...” hakkında şöyle dediğini anlattı: Şuûb efhâzdır (alt kollardır), kabâil ise kabâildir (kabilelerdir) .
وقال آخرون: الشعوبُ البطونُ، والقبائلُ الأفخاذُ.
Başkaları da şöyle dedi: Şuûb butûndur (ana kollardır), kabâil ise efhâzdır (alt kollardır).
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يحيى بنُ طلحةَ اليربوعيُّ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عياشٍ، عن أبي حُصَينٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ}. قال:
Bana Yahyâ b. Talha el-Yarbûî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ayyâş, Ebû Husayn'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [rivayetle nakletti]: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ} “Ve sizi şuûb (milletler/büyük kabileler) ve kabîleler kıldık” [ayeti hakkında] dedi ki:
الشعوبُ البطونُ، والقبائلُ الأفخاذُ الكبارُ.
Şuûb butûndur (ana kollardır), kabâil ise büyük efhâzdır (büyük alt kollardır).
وقال آخرون: الشُّعوبُ الأنسابُ.
Başkaları da: 'Şuûb neseplerdir' dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ}. قال: الشعوبُ الأنسابُ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan: {وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ} “...ve sizi kavimlere ve kabilelere ayırdık...” hakkında şöyle dediğini anlattı: Şuûb neseplerdir.
وقولُه: {لِتَعَارَفُوا}. يقولُ: ليعرفَ بعضُكم بعضًا في النَّسَبِ. يقولُ تعالى ذكرُه: إنما جعَلْنا هذه الشعوبَ والقبائلَ لكم أيُّها الناسُ؛ ليعرفَ بعضُكم بعضًا في قربِ القرابةِ منه وبعدِه، لا لِفَضيلةٍ لكم في ذلك، وقُربةٍ تقرِّبُكم إلى اللَّهِ، بل أكرمُكم عندَ اللَّهِ أتقاكم.
O’nun: {لِتَعَارَفُوا} “...birbirinizle tanışasınız diye...” buyruğu hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Soyda / nesepte birbirinizi bilesiniz diye. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey insanlar, bu şuûb ve kabâili sizin için sadece yakın ve uzak akrabalıkta birbirinizi tanımanız için kıldık; bunda sizin için bir üstünlük ve sizi Allah’a yaklaştıracak bir yakınlık olsun diye değil. Bilakis Allah katında en üstününüz, O’ndan en çok sakınanınızdır.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا}. قال: جعَلْنا هذا لِتَعارَفوا؛ فلانُ بنُ فلانٍ من كذا وكذا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den: {وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا} “...ve kabilelere ayırdık ki birbirinizle tanışasınız...” hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Filanca oğlu filanca, şuradan ve şuradandır' diye birbirinizi tanıyasınız diye bunu yaptık .
وقولُه: {إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن أكرمَكم أيُّها الناسُ عندَ رَبِّكم، أشدُّكُم اتِّقاءً له بأداءِ فرائضِه واجتنابِ معاصيهِ، لا أعظمُكم بيتًا، ولا أكثرُكم عَشِيرةً.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ} “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O’ndan en çok sakınanınızdır.” sözüne gelince; Zikri Yüce Olan şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Rabbinizin katında en üstün olanınız; O'nun farzlarını yerine getirip günahlarından kaçınarak O'ndan en çok sakınanınızdır; soyu en şerefli olanınız veya aşireti en çok olanınız değildir.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنى ابنُ لَهِيعَةَ، عن الحارثِ بن يزيدَ، عن عُلَيِّ بنِ رَبَاحٍ، عن عُقْبَةَ بن عامرٍ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال: "النَّاسُ لآدمَ وحوَّاءَ كطَفِّ الصَّاعِ لم يَملَئوهُ، إِنَّ اللَّهَ لا يسألُكم عن أحسابِكم ولا عن أنسابِكم يومَ القيامةِ، أكرمُكم عندَ اللَّهِ أتقاكم" .
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana İbn Lehîa, el-Hâris b. Yezîd’den, o Uley b. Rabâh’tan, o da Ukbe b. Âmir’den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İnsanlar Âdem ile Havvâ’dandır; dolduramadıkları ölçek tepeleme gibidirler. Şüphesiz Allah kıyamet günü size ne soylarınızı ne de neseplerinizi soracaktır; Allah katında en üstününüz, O’ndan en çok sakınanınızdır.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنى ابنُ لَهيعةَ، عن الحارثِ بنِ يزيدَ، عن عُلَيِّ بنِ رَباحٍ، عن عقبةَ بنِ عامرٍ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال: "إِنَّ مسابَّكم هذه ليستْ بمَسابٍّ على أحدٍ، وإنما أنتم ولَدُ آدمَ، طَفُّ الصَّاعِ لم تَملَئوه، ليس لأحدٍ على أحدٍ فضلٌ إلَّا بِدِينٍ أو عملٍ صالحٍ، حَسْبُ الرجلِ أن يكونَ فاحِشًا بَذِيًّا بخيلًا جَبانًا"
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana İbn Lehîa, el-Hâris b. Yezîd’den, o Uley b. Rabâh’tan, o da Ukbe b. Âmir’den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Bu ayıplamalarınız / soy ile övünüp yermeleriniz kimse için bir ayıplama sebebi değildir. Sizler sadece Âdem’in çocuklarısınız; dolduramadığınız ölçek tepeleme gibisiniz. Din veya salih amel dışında hiç kimsenin bir başkasına üstünlüğü yoktur. Kişiye ahlaksız, kaba/çirkin sözlü, cimri ve korkak olması kötülük olarak yeter.”
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن ابنِ جُرَيجٍ، قال: سمِعتُ عطاءً يقولُ: قال ابنُ عباسٍ: ثلاثُ آياتٍ جَحَدَهُنَّ الناسُ؛ الإذْنُ كلُّه، وقال: {إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ}. وقال الناسُ: أكرمُكم أعظمُكم بيتًا. وقال عطاءٌ: ونَسِيتُ الثالثةَ .
Bana Ya‘kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Cüreyc’den anlattı, dedi ki: Atâ’nın şöyle dediğini işittim: İbn Abbâs dedi ki: Üç ayet vardır ki insanlar onları göz ardı etti / inkâr etti: [Biri] tamamen izin [isteme ayetleri]; bir de O’nun: {إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ} “...Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O’ndan en çok sakınanınızdır...” buyruğudur. İnsanlar ise: 'En üstününüz, soyu en yüce olanınızdır' dediler. Atâ dedi ki: Üçüncüsünü ise unuttum .
وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن اللَّهَ أيُّها الناسُ ذو علمٍ
Ve O’nun: {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır” buyruğu. Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Şüphesiz Allah ilim sahibidir;
بأَتقَاكُم عندَ اللَّهِ، وأكْرمِكم عندَه، ذو خبرةٍ بكم وبمصالِحكم، وغيرِ ذلك من أمورِكم [وأمورِ غيركم من خلقِه، فاتَّقوه، فإنه] لا تَخْفَى عليه خافيةٌ.
Allah katında en çok sakınanınızı ve O’nun katında en üstün olanınızı [bilir]; sizinle, menfaatlerinizle, [yarattıklarından başkalarının işleriyle ve] diğer işlerinizle ilgili tam haberdardır. O hâlde O’ndan sakının; çünkü hiçbir gizli şey O’na gizli kalmaz.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: قَالَتِ {قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤)}.
Aziz ve Celil olan [Allah]’ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤)} “Bedevîler: 'İman ettik' dediler. De ki: 'Siz iman etmediniz; fakat «Teslim olduk / boyun eğdik» deyin. İman henüz kalplerinize girmedi. Eğer Allah’a ve Resûlüne itaat ederseniz, O sizin amellerinizden hiçbir şey eksiltmez. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: قالت الأعرابُ: صدَّقنا باللَّهِ ورسولِه، فنحنُ مؤمنون. قال اللَّهُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهم: لم تُؤمنوا، ولَسْتم مؤمنين، ولكن قولوا: أسلمنا.
Ebû Ca‘fer rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Bedevîler: 'Allah’ı ve Resûlünü tasdik ettik, bizler müminiz' dediler. Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e şöyle buyurdu: Ey Muhammed, onlara de ki: Siz iman etmediniz ve mümin de değilsiniz; fakat 'Teslim olduk' deyin.
وذُكر أن هذه الآيةَ نزَلت في أعرابِ بني أسدٍ.
Bu ayetin Benî Esed bedevîleri hakkında indiği zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوِله: {قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا}. قال: أعرابُ بني أسدِ بنِ خُزَيمةَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O’nun: {قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا} “Bedevîler: 'İman ettik' dediler...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [Onlar] Benî Esed b. Huzeyme bedevîleridir .
واختلَف أهلُ التأويلِ في السببِ الذي من أجلِه قيل للنبيِّ ﷺ: قلْ لهؤلاء الأعرابِ: [قولوا: أسلَمْنا]، ولا تقولوا: آمَنَّا. فقال بعضُهم: إنما أُمِر
Te'vil ehli (müfessirler), Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu bedevîlere: «[Şöyle] deyin: Teslim olduk / boyun eğdik» [ve] «İman ettik demeyin» denilmesinin sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bununla emredilmesi yalnızca
النبيُّ ﷺ بذلك؛ لأنّ القومَ كانوا صدَّقوا بألسنتِهم، ولم يصدِّقوا قولَهم بفعْلِهم، فقيل لهم: قولوا: أسْلَمنا؛ لأن الإسلامَ قولٌ، والإيمانَ قولٌ وعملٌ.
şu sebeple emredilmiştir: Topluluk dilleriyle tasdik etmiş, ancak sözlerini fiilleriyle doğrulamamışlardı. Bu yüzden onlara: 'Teslim olduk / boyun eğdik deyin' denildi. Çünkü İslam sözdür, iman ise söz ve ameldir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ: {قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا}. قال: إن الإسلامَ الكلمةُ، والإيمانَ العملُ .
Bize İbn Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da ez-Zührî’den: {قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا} “Bedevîler: 'İman ettik' dediler. De ki: 'Siz iman etmediniz; fakat «Teslim olduk» deyin...'” hakkında şöyle dediğini anlattı: İslam söz/kelimedir, iman ise ameldir .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، وأخبَرني الزهريُّ، عن عامرِ بن سعدِ بن أبي وقاصٍ، عن أبيه، قال: أعطَى النبيُّ ﷺ رجالًا، ولم يُعْطِ رجلًا منهم شيئًا، فقال سعدٌ: يا رسولَ اللَّهِ، أعطَيت فلانًا وفلانًا، ولم تُعْطِ فلانًا شيئًا، وهو مؤمنٌ. فقال النبيُّ ﷺ: "أَوْ مُسلِمٌ". حتَّى أعادَها سعدٌ ثلاثًا، والنبيُّ ﷺ يقولُ: "أوْ مُسلِمٌ". ثم قال النبيُّ ﷺ: "إِنِّي أُعطِي رجالًا، وأدَعُ مَن هو أحَبُّ إليَّ منهم لا أُعْطيه شيئًا؛ مخافَةَ أَنْ يُكَبُّوا في النَّارِ على وُجُوهِهِم" .
Bize İbn Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den anlattı ve bana ez-Zührî, Âmir b. Sa‘d b. Ebî Vakkâs’tan, o da babasından bildirdi ki babası şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bazı adamlara [ganimetten pay] verdi, içlerinden bir adama ise hiçbir şey vermedi. Bunun üzerine Sa‘d dedi ki: Ey Allah’ın Resûlü! Filancaya ve filancaya verdin de falancaya hiçbir şey vermedin; oysa o mümindir! Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Veya Müslüman mı?” buyurdu. Hatta Sa‘d bunu üç kez tekrarladı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [her defasında]: “Veya Müslüman mı?” buyurdu. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ben yüzüstü cehenneme atılmalarından korktuğum için bazı adamlara veririm, benim katımda onlardan daha sevimli olan kimseyi ise [bir şey vermeden] bırakırım.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا}. قال: لم يُصدِّقوا إيمانَهم بأعمالِهم، فردَّ اللَّهُ ذلك عليهم، {قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا}، وأخبَرهم أن المؤمنين
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, O’nun: {قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا} “Bedevîler: 'İman ettik' dediler. De ki: 'Siz iman etmediniz...'” buyruğu hakkında şöyle dedi: İmanlarını amelleriyle doğrulamadılar, bunun üzerine Allah bunu onların yüzüne vurdu: {قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا} “De ki: 'Siz iman etmediniz; fakat «Teslim olduk» deyin...'” ve onlara müminlerin...
{الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ}: صدَّقوا إيمانَهم بأعمالِهم، فمن قال منهم: أنا مؤمنٌ. فقد صدَق. قال: وأمَّا مَن انْتَحل الإيمانَ بالكلامِ ولم يعمَلْ فقد كذَب، وليس بصادقٍ.
{الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ} “Onlar Allah’a ve Resûlüne iman eden, sonra asla şüpheye düşmeyen, mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenlerdir. İşte sadıklar onlardır.” [ayetindeki kimseler olduğunu bildirdi]: İmanlarını amelleriyle doğruladılar; dolayısıyla onlardan kim: 'Ben müminim' derse doğru söylemiştir. Dedi ki: İmanı sadece sözde benimseyip amel etmeyen kimse ise yalan söylemiştir ve sadık değildir.
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيان، عن مُغيرةَ، عن إبراهيمَ: {وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا}. قال: هو الإسلامُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Muğîre’den, o da İbrâhîm’den: {وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا} “...fakat «Teslim olduk» deyin...” hakkında şöyle dediğini anlattı: O, İslam’dır .
وقال آخرون: إنما أمَر اللَّهُ ﷿ النبيَّ ﷺ بقيلِ ذلك لهم؛ لأنهم أرادوا أن يتَسمَّوا بأسماءِ المهاجرين قبلَ أن يهاجِروا، فأعْلَمَهم اللَّهُ أن لهم أسماءَ الأعرابِ، لا أسماءَ المهاجرين.
Başkaları da şöyle dedi: Aziz ve Celil olan Allah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e bunu onlara söylemesini emretti; çünkü onlar hicret etmeden önce muhacirlerin isimleriyle anılmak istemişlerdi. Allah da onlara muhacirlerin isimlerinin değil, bedevîlerin isimlerinin ait olduğunu bildirdi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا} الآية. وذلك أنهم أرادوا أن يتسَمَّوا باسم الهجرةِ، وألا يتسَمَّوا بأسمائِهم التي سمَّاهم اللَّهُ، وكان هذا في أوَّلِ الهجرةِ قبلَ أن تنزلَ المواريثُ لهم .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan O’nun: {قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا} “Bedevîler: 'İman ettik' dediler...” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, hicret ismiyle anılmak istemeleri ve Allah’ın kendilerine verdiği [bedevî] isimleriyle anılmak istememeleri sebebiyleydi. Bu durum , hicretin başında, miras ayetleri onlar hakkında inmeden önceydi .
وقال آخرون: قيل ذلك لهم؛ لأنهم مَنُّوا على رسولِ اللَّهِ ﷺ بإسلامِهم، فقال اللَّهُ لنبيِّه ﷺ: قلْ لهم: لم تُؤمِنوا، ولكن اسْتَسلَمتم خوفَ السِّباءِ والقَتْلِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu onlara, Müslüman olmalarını Allah’ın Resûlü’nün sallallâhu aleyhi ve sellem başına kaktıkları için söylendi. Bunun üzerine Allah, Peygamberi’ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Onlara de ki: 'Siz iman etmediniz; fakat esir düşme ve öldürülme korkusuyla teslim oldunuz (boyun eğdiniz).'
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا}: ولَعَمْرِي ما عمَّت هذه الآيةُ الأعرابَ، إن من الأعرابِ مَن يؤمنُ باللَّهِ واليومِ الآخرِ، ولكن إنما أُنزِلت في حيٍّ من أحياءِ الأعرابِ امْتَنُّوا بإسلامِهم على نبيِّ اللَّهِ ﷺ، فقالوا: أسْلَمنا، ولم نُقاتِلك كما قاتَلك بنو فلانٍ وبنو فلانٍ. فقال اللَّهُ: لا تقولوا: آمنَّا، {وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا} حتى بلَغ: {فِي قُلُوبِكُمْ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O’nun: {قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا} “Bedevîler: 'İman ettik' dediler. De ki: 'Siz iman etmediniz...'” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Ömrüme yemin olsun ki bu ayet bütün bedevîleri kapsamaz; bedevîlerden de Allah’a ve ahiret gününe iman edenler vardır. Fakat bu ayet, Müslüman olmalarını Allah’ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem’in başına kakan bedevî kabilelerinden bir kabile hakkında indi. Onlar: 'Biz teslim olduk/Müslüman olduk; filanoğulları ve falanoğullarının seninle savaştığı gibi seninle savaşmadık' dediler. Bunun üzerine Allah: 'İman ettik' demeyin, {وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا} “...fakat «Teslim olduk» deyin...” buyurdu ve {فِي قُلُوبِكُمْ} “...kalplerinize...” ifadesine kadar ulaştı .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا}. قال: لم تعمَّ هذه الآيةُ الأعرابَ، إن من الأعرابِ مَن يؤمنُ باللهِ واليومِ الآخرِ ويَتَّخِذُ ما ينفقُ قُرُباتٍ عندَ اللَّهِ، ولكنها طوائفُ من الأعرابِ .
Bize İbn Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den: {لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا} “...Siz iman etmediniz; fakat «Teslim olduk» deyin...” hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu ayet bütün bedevîleri kapsamaz; bedevîlerden Allah’a ve ahiret gününe iman eden ve harcadıklarını Allah katında yakınlıklara vesile kılan kimseler de vardır. Fakat bunlar bedevîlerden birtakım topluluklardır .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن رَباحِ بنِ أبي معروفٍ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ: {قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا}. قال: اسْتَسْلَمْنا لخوفِ السِّباءِ والقتلِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Rabâh b. Ebî Ma‘rûf’tan, o da Saîd b. Cübeyr’den: {قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا} “Bedevîler: 'İman ettik' dediler. De ki: 'Siz iman etmediniz; fakat «Teslim olduk» deyin...'” hakkında şöyle dediğini anlattı: Esir düşme ve öldürülme korkusuyla teslim olduk / boyun eğdik .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o bir adamdan, o da Mücâhid’den anlattı:
{قُولُوا أَسْلَمْنَا}. قال: اسْتَسْلَمْنا .
{قُولُوا أَسْلَمْنَا} “...«Teslim olduk» deyin...” hakkında şöyle dedi: Teslim olduk / boyun eğdik .
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ، وقرَأ قولَ اللَّهِ: {قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا}: اسْتَسْلَمْنا؛ دخَلْنَا فِي السِّلْمِ، وترَكْنا المحاربةَ والقتالَ بقولِهم: لا إلهَ إِلَّا اللَّهُ. وقال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "أُمِرتُ أَن أُقاتِلَ النَّاسَ حتى يقولوا لا إلهَ إِلَّا اللَّهُ، فإذا قالوا لا إلهَ إِلَّا اللَّهُ، عصَموا مني دماءَهم وأموالَهم إلَّا بحقِّها، وحسابُهم على اللَّهِ" .
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah’ın: {قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا} “...De ki: 'Siz iman etmediniz; fakat «Teslim olduk» deyin...'” buyruğunu okudu ve şöyle dedi: [Yani] teslim olduk; 'Lâ ilâhe illallâh' sözleriyle barışa girdik ve muharebe ile savaşı bıraktık. Ve dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ben, insanlar 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar onlarla savaşmakla emrolundum. Onlar 'Lâ ilâhe illallâh' dediklerinde -İslam'ın hakkı hariç- kanlarını ve mallarını benden korumuş olurlar; hesapları ise Allah’a aittir.”
وأولى الأقوالِ بالصوابِ في تأويلِ ذلك القولُ الذي ذكَرْناه عن الزهريِّ، وهو أن اللَّهَ تقدَّم إلى هؤلاء الأعرابِ الذين دخَلوا في الملَّةِ إقرارًا منهم بالقولِ، ولم يُحقِّقوا قولَهم بعمَلِهم أن يقولوا بالإطلاقِ: آمنَّا. دونَ تقييدِ قولِهم ذلك بأن يقولوا: آمنَّا باللَّهِ ورسولِه. ولكن أمَرهم أن يقولوا القولَ الذي لا يُشْكِلُ على سامِعيهِ، والذي قائلُه فيه مُحِقٌّ، وهو أن يقولوا: أسْلَمنا. بمعنى: دخَلْنا في الملةِ، [وحقَنَّا الدماءَ] والأموالَ، بشهادةِ الحقِّ.
Bu ayetin tevilinde doğruya en yakın olan görüş, ez-Zührî’den naklettiğimiz görüştür: Bu, dine sözlü ikrarla giren ancak sözlerini amelleriyle gerçekleştirmeyen bu bedevîlere, Allah’ın 'Allah’a ve Resûlüne iman ettik' diye kayıtlamaksızın mutlak olarak 'İman ettik' demelerini yasaklamış olmasıdır. Aksine Allah onlara, işitenler için kapalılık taşımayan ve söyleyenin de onda haklı olduğu şu sözü söylemelerini emretmiştir: Hak şehadetiyle 'Teslim olduk / dine girdik [kanlarımızı] ve mallarımızı koruma altına aldık' anlamında 'İslam’a girdik / teslim olduk' demeleridir.
وقولُه: {وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولمَّا يدخلِ العلمُ بشرائعِ الإيمانِ وحقائقِ معانِيه في قلوبِكم.
O’nun: {وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ} “...İman henüz kalplerinize girmedi...” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: İmanın şeriatlerini ve anlamlarının hakikatlerini bilmek henüz kalplerinize girmedi.
وقولُه: {وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا}. يقولُ تعالى
O’nun: {وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا} “Eğer Allah’a ve Resûlüne itaat ederseniz, O sizin amellerinizden hiçbir şey eksiltmez” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki:
ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ لهؤلاء الأعرابِ القائلين: آمنَّا. ولمَّا يدخلِ الإيمانُ في قلوبِهم : إن تُطِيعوا اللَّهَ ورسولَه أيُّها القومُ، فتأتَمِروا لأمْرِه وأمرِ رسولِه، وتعمَلوا بما فرَض عليكم، وتنتَهوا عمَّا نهاكم عنه {لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا}. يقولُ: لا يَظْلِمْكم من أجورِ أعمالِكم شيئًا، ولا يَنْقُصْكم من ثوابِها شيئًا
Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e [şöyle] buyurmaktadır: 'İman ettik' diyen fakat iman henüz kalplerine girmemiş olan o bedevîlere de ki: Ey topluluk! Eğer Allah’a ve Resûlüne itaat eder, O’nun ve Resûlünün emrine boyun eğer, size farz kıldığı şeylerle amel eder ve sizi yasakladığı şeylerden kaçınırsanız, {لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا} “...O sizin amellerinizden hiçbir şey eksiltmez...”; yani amellerinizin ecirlerinden size hiçbir haksızlık yapmaz ve onların sevabından hiçbir şey eksiltmez.
وبنحوِ الذي قُلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bunun tevili hususunda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَا يَلِتْكُمْ}: لا يَنقُصْكم .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O’nun: {لَا يَلِتْكُمْ} “...[amellerinizden] eksiltmez...” buyruğu hakkında: 'Sizden eksiltmez' dediğini anlattı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا}. يقولُ: لن يظلِمَكم من أعمالِكم شيئًا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O’nun: {لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا} “...O sizin amellerinizden hiçbir şey eksiltmez...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Amellerinizden size asla haksızlık etmez .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ}. قال: إن تُصَدِّقوا إيمانَكم بأعمالِكم يَقْبَلْ ذلك منكم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Eğer Allah’a ve Resûlüne itaat ederseniz...” [buyruğu] hakkında şöyle dedi: İmanınızı amellerinizle doğrularsanız, bunu sizden kabul eder.
وقرَأت قرَأةُ الأمصارِ: {لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا}. بغيرِ همزٍ ولا ألفٍ، سِوَى أبي عمرٍو، فإنَّه قرَأ ذلك: (لا يأْلِتْكُمْ). بألفٍ، اعتبارًا منه في ذلك بقولِه: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} [الطور: ٢١]. فمن قال: ألَت. قال: يَأْلَتُ.
Şehirlerin kıraat âlimleri {لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا} “...O sizin amellerinizden hiçbir şey eksiltmez...” [kısmını] hemzesiz ve elifsiz olarak okumuşlardır. Ebû Amr müstesnadır; zira o, bu [ifadeyi] {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “...onların amellerinden hiçbir şey eksiltmedik...” [et-Tûr: 21] buyruğunu esas alarak elifle (hemzeyle): (لا يأْلِتْكُمْ) şeklinde okumuştur. Kim [geçmiş zaman için] “elete” (أَلَتَ) derse, [geniş/gelecek zaman için] “ye'letü” (يَأْلَتُ) der.
وأمّا الآخرون فإنهم جعَلوا ذلك من لاتَ يَلِيتُ، كما قال رُؤْبةُ بنُ العجَّاجِ :
Diğerleri ise bunu, Rü’be b. el-Accâc’ın dediği gibi “lâte / yelîtu” (لاتَ يَلِيتُ) fiilinden saymışlardır: