وَلَيْلَةٍ ذَاتِ نَدًى سَرَيْتُ
Çiy düşen nice gecede yürüdüm,
ولَمْ يَلِتْنِي عَنْ سُرَاها لَيْتُ
Beni o gece yürüyüşünden “keşke” sözü alıkoyup [bir şey] eksiltmedi.
والصوابُ من القراءةِ عندَنا في ذلك ما عليه قرَأةُ المدينةِ والكوفةِ: {لَا يَلِتْكُمْ}. بغيرِ ألفٍ ولا همزٍ ، على لغةِ مَن قال: لاتَ يَلِيتُ. لعِلَّتَين: إحْدَاهما: إجماعُ الحُجَّةِ من القرَأةِ عليها. والثانيةُ: أنها في المصحفِ بغيرِ ألفٍ، ولا تسقطُ الهمزةُ في مثلِ هذا الموضعِ؛ لأنها ساكنةٌ، والهمزةُ إذا سكَنت ثَبَتت، كما يقالُ: تأمُرون وتأكُلون. وإنما تسقطُ إذا سكَن ما قَبْلَها، ولا يُحْمَلُ حرفٌ في القرآنِ أتَى بلغةٍ على آخَرَ جاء بلغةٍ خلافِها إذا كانت اللغتان معروفتين من كلام العرب. وقد ذكَرنا أن ألَتَ ولاتَ لغتانِ معروفتان مِن كلامِهم.
Bize göre bu hususta kıraatin doğru olanı, Medine ve Kûfe kurrâsının benimsediği: “lâte / yelîtu” (لاتَ يَلِيتُ) diyenlerin lehçesi üzere elifsiz ve hemzesiz olarak {لَا يَلِتْكُمْ} “...eksiltmez...” [kıraatidir]. Bu iki illetten ötürüdür: Birincisi: Huccet ehli kurrânın bunun üzerinde icmâ etmesidir. İkincisi: Mushaf’ta elifsiz olmasıdır; bu gibi bir yerde hemze düşmez, çünkü o sakindir ve hemze sakin olduğunda sabit kalır, nitekim “te’murûne” (تأمُرون) ve “te’külûne” (تأكُلون) denir. Hemze ancak kendisinden önceki sakin olduğunda düşer; Kur’an’da bir lehçeyle gelen bir kelime, iki lehçe de Arapların kelamında bilinen [lehçelerden] olduğu takdirde, ona muhalif başka bir lehçeyle gelene hamledilmez. Biz “elete” (ألَتَ) ve “lâte”nin (لاتَ) onların kelamında bilinen iki lehçe olduğunu zikretmiştik.
وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن اللَّهَ ذو عَفْوٍ أَيُّها الأعرابُ لمن أطاعَه وتاب إليه مِن سالفِ ذنوبِه، فأطِيعوه وانْتَهُوا إلى أمرِه ونَهْيِه يَغْفرْ لكم ذنوبَكم، رحيمٌ بخَلقِه التائبين إليه أن يعاقِبَهم بعدَ توبتهم مِن ذنوبِهم على ما قد تابوا منه، فتُوبوا إليه يَرْحَمْكُم.
O’nun: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “...Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey bedevîler! Şüphesiz Allah, kendisine itaat eden ve geçmiş günahlarından O’na tövbe eden kimseye karşı çok bağışlayıcıdır; öyleyse O’na itaat edin, emrine ve yasağına riayet edin ki günahlarınızı bağışlasın. O, kendisine tövbe eden kullarına karşı, günahlarından tövbe ettikten sonra tövbe ettikleri şeylerden ötürü kendilerine azap etmeme hususunda çok merhametlidir; öyleyse O’na tövbe edin ki size merhamet etsin.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}: غفورٌ للذنوبِ الكثيرةِ، أو الكبيرةِ - شكَّ يزيدُ - رحيمٌ بعبادِه.
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [nakille] {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “...Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [ayeti hakkında şöyle dediğini] bildirdi: Çok günahları -veya büyük günahları; [ravilerden] Yezîd şüphe etmiştir- çok bağışlayandır, kullarına karşı çok merhamet edendir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (١٥)}.
Yüce [Allah]’ın: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (١٥)} “Müminler ancak Allah’a ve Resûlüne iman eden, sonra şüpheye düşmeyen, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenlerdir. İşte onlar, doğru olanların ta kendileridir” buyruğunun tevili hakkında:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه للأعرابِ الذين قالوا: آمنَّا. ولم يدخُلِ الإيمانُ في قلوبِهم: إنما المؤمنون، أيُّها القومُ، الذين صدَّقوا اللَّهَ ورسولَه، {ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا}. يقولُ: ثم لم يشكُّوا في وحدانيةِ اللَّهِ، ولا نبوَّةِ نبيِّه ﷺ، وألزَم نفسَه طاعةَ اللَّهِ وطاعةَ رسولِه، والعملَ بما وجَب عليه من فرائضِ اللَّهِ، بغيرِ شكٍّ منه في وجوبِ ذلك عليه، {وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. يقولُ: وجاهَدوا المشركين بإنْفاقِ أموالِهم وبذْلِ مُهَجِهم في جهادِهم، على ما أمَرَه اللَّهُ به من جهادِهم، وذلك سبيلُه، لتكونَ كلمةُ اللَّهِ العُلْيا وكلمةُ الذين كفَروا السُّفْلَى.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah], 'İman ettik' diyen fakat iman kalplerine girmemiş olan bedevîlere [şöyle] buyurmaktadır: Ey topluluk! Müminler ancak Allah’ı ve Resûlünü tasdik eden kimselerdir; {ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا} “...sonra şüpheye düşmeyen...”, yani sonra Allah’ın birliğinde ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem’in peygamberliğinde şüphe etmeyen, Allah’a ve Resûlüne itaati ve Allah’ın farzlarından kendisine vacip olanlarla amel etmeyi, bunların kendisine vacip olduğu hususunda hiçbir şüphe duymaksızın nefsine gerekli kılan, {وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “...Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenlerdir”; yani Allah’ın kelimesi en yüce, inkâr edenlerin kelimesi ise en alçak olsun diye, Allah’ın kendilerine emrettiği şekilde onların cihadında mallarını harcayarak ve canlarını feda ederek müşriklerle cihad edenlerdir ki O’nun yolu işte budur.
وقولُه: {أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هؤلاء الذين يفعَلون ذلك هم الصادقون في قولِهم: إنا مؤمنون. لا مَن دخَل في الملةِ خوفَ السَّيفِ، ليَحْقِنُ دَمَه ومالَه.
O’nun: {أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ} “...İşte onlar, doğru olanların ta kendileridir” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: İşte bunları yapanlar, 'Biz müminleriz' sözlerinde doğru olanlardır; kılıç korkusuyla, canını ve malını korumak için dine girenler değil.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ}. قال: صدَّقوا إيمانَهم بأعمالِهم.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, [Allah Teâlâ’nın]: {أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ} “İşte onlar, sadıkların (özü sözü doğru olanların) ta kendileridir” buyruğu hakkında şöyle dedi: Onlar amelleriyle imanlarını doğrulamışlardır.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٦)}.
Yüce [Allah]’ın: {قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٦)} “De ki: 'Dininizi Allah’a mı öğretiyorsunuz? Oysa Allah göklerde olanı da yerde olanı da bilir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir'” buyruğunun tevili hakkında:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {قُلْ} يا محمدُ لهؤلاءِ الأعرابِ القائلين: آمنَّا. ولمَّا يدخلِ الإيمانُ في قلوبِهم: {أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ} أيُّها القومُ، {بِدِينِكُمْ}. يعني: بطاعتِكم ربَّكم، {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: واللَّهُ الذي تُعَلِّمونه أنكم مؤمنون، عَلَّامُ جمِيعِ ما في السماواتِ السبعِ والأرَضِينَ السبعِ، لا يَخْفى عليه شيءٌ منه فكيف تُعلِّمونه بدينِكم والذي أنتم عليه من الإيمانِ، وهو لا تخفَى عليه خافيةٌ في سماءٍ ولا أرضٍ، فيخفى عليه ما أنتم عليه من الدينِ؟ {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}. يقولُ: واللَّهُ بكلِّ ما كان، وما هو كائنٌ، وما يكونُ - ذو علمٍ. وإنما هذا تقدُّمٌ من اللَّهِ إلى هؤلاء الأعرابِ بالنَّهْيِ عن أن يكذِّبوا ويقولوا غيرَ الذي هم عليه في دينِهم. يقولُ: اللَّهُ محيطٌ بكلِّ شيءٍ، عالمٌ به، فاحْذَروا أن تقولوا خلافَ ما يعلمُ مِن ضمائرِ صدورِكم، فَتَنالَكم عقوبتُه، فإنَّه لا يَخْفَى عليه شيءٌ.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e [şöyle] buyurmaktadır: Ey Muhammed! 'İman ettik' diyen fakat iman henüz kalplerine girmemiş olan o bedevîlere {قُلْ} “De ki:” Ey topluluk! {أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ} “...Allah’a mı öğretiyorsunuz?” {بِدِينِكُمْ} “...Dininizi...”; yani Rabbinize olan itaatinizi? {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} “...Oysa Allah göklerde olanı da yerde olanı da bilir...”. Şöyle buyuruyor: Kendisine mümin olduğunuzu öğretmeye kalkıştığınız Allah, yedi gökte ve yedi yerde olanların tamamını bilendir, O’na bunlardan hiçbir şey gizli kalmaz; gökte ve yerde hiçbir gizli şey O’na gizli kalmazken, nasıl olur da dininiz ve üzerinde bulunduğunuz imanı O’na öğretmeye kalkışırsınız da sizin din bakımından üzerinde bulunduğunuz durum O’na gizli kalır? {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “...Allah her şeyi hakkıyla bilendir”. Şöyle buyuruyor: Allah olmuş, olmakta olan ve olacak her şeyi hakkıyla bilendir. Bu ancak, Allah’ın bu bedevîlere yalan söylemelerini ve dinleri hususunda üzerinde bulundukları durumdan başkasını iddia etmelerini nehyeden bir uyarısıdır. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah her şeyi kuşatandır, onu bilendir; öyleyse göğüslerinizin derinliklerinde gizlediğiniz şeylerden O’nun bildiğinin aksini söylemekten sakının ki O’nun cezası size ulaşmasın; zira hiçbir şey O’na gizli kalmaz.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلْإِيمَانِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٧)}.
Yüce [Allah]’ın: {يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلْإِيمَانِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٧)} “Müslüman oldular diye seni minnet altında bırakmak istiyorlar. De ki: 'Müslüman olmanızla beni minnet altında bırakmayın! Aksine eğer doğru kimselerseniz, sizi imana ilettiği için asıl Allah sizi minnet altında bırakır'” buyruğunun tevili hakkında:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: يَمُنُّ عليك هؤلاء الأعرابُ يا محمدُ أنْ أسلَموا، قلْ لهم: {لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلْإِيمَانِ}. يقولُ: بل اللَّهُ يَمُنُّ عليكم أيُّها القومُ أَنْ وفَّقَكم للإيمانِ به وبرسولِه، {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. يقولُ: إن كنتم صادقين في قولِكم: آمنَّا.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e [şöyle] buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu bedevîler Müslüman oldular diye seni minnet altında bırakmak istiyorlar. Onlara de ki: {لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلْإِيمَانِ} “Müslüman olmanızla beni minnet altında bırakmayın! Aksine sizi imana ilettiği için asıl Allah sizi minnet altında bırakır”. [Yani Allah] buyuruyor ki: Ey kavim! Aksine Kendisine ve Resûlüne iman etmeye sizi muvaffak kıldığı için Allah sizi minnet altında bırakır; {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “...eğer doğru kimselerseniz”. [Yani] 'İman ettik' sözünüzde eğer doğru kimselerseniz.
فإن اللَّهَ هو الذي يَمُنُّ عليكم بأن هدَاكم له، فلا تَمُنُّوا عليَّ بإسلامِكم.
Zira sizi ona hidayet ettiği için üzerinizde asıl minnet sahibi olan Allah’tır; dolayısıyla Müslüman olmanızla beni minnet altında bırakmayın.
وذُكِر أن هؤلاء الأعرابَ مِن بني أسدٍ، امْتَنُّوا على رسولِ اللَّهِ ﷺ، فقالوا: آمنَّا من غيرِ قتالٍ، ولم نقاتِلْك كما قاتَلك غيرُنا. فأَنزَلَ اللَّهُ فيهم هذه الآياتِ.
Bu bedevîlerin Benî Esed’den oldukları, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e minnet ederek: 'Savaşmaksızın iman ettik, başkalarının seninle savaştığı gibi seninle savaşmadık' dedikleri ve Allah’ın da onlar hakkında bu ayetleri indirdiği zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ في هذه الآيةِ: {يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا}: أهم بنو أسدٍ؟ قال: قد قيل ذلك.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû Bişr’den, o da Saîd b. Cübeyr’den {يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا} “Müslüman oldular diye seni minnet altında bırakmak istiyorlar...” ayeti hakkında: 'Onlar Benî Esed midir?' [diye sorduğunda] onun: 'Böyle denilmiştir' dediğini anlattı.
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا سهلُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، قال: قلتُ لسعيدِ بنِ جبيرٍ: {يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا}: أهم بنو أسدٍ؟ قال: يزعُمون ذلك.
Bize İbnü’l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Sehl b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû Bişr’den anlattı; dedi ki: Saîd b. Cübeyr’e: {يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا} “Müslüman oldular diye seni minnet altında bırakmak istiyorlar...” [ayeti hakkında]: 'Onlar Benî Esed midir?' dedim. O: 'Böyle iddia ediyorlar' dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن حبيبِ بنِ أبي عَمْرةَ، قال: كان بشرُ بنُ غالبٍ ولَبيدُ بنُ عُطارَدٍ، [أو بشرُ بنُ عُطَارِدٍ، ولَبيدُ بنُ غالبٍ] ، عندَ الحَجاجِ جالسَين، فقال بشرُ بنُ غالبٍ للبيدِ بن عُطَاردٍ: نزَلت في قومِك من بني تميمٍ: {إِنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ}. فذكَرتُ ذلك لسعيدِ بنِ جُبيرٍ، فقال [له: أمَا] إنه لو عَلِم بآخرِ الآيةِ أجابَه؛ {يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا}، قالوا: أسْلَمْنا ولم نُقاتِلْك. بنو أسدٍ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o da Habîb b. Ebî Amre’den anlattı; dedi ki: Bişr b. Gâlib ile Lebîd b. Utârid [veya Bişr b. Utârid ile Lebîd b. Gâlib] Haccâc’ın yanında oturuyorlardı. Bişr b. Gâlib, Lebîd b. Utârid’e: 'Senin kavmin olan Benî Temîm hakkında {إِنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ} “Hücrelerin arkasından sana seslenenler var ya...” [ayeti] indi' dedi. Ben bunu Saîd b. Cübeyr’e anlattım. Saîd [ona]: '[Baksana!] Eğer ayetin sonunu bilseydi ona cevap verirdi; {يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا} “Müslüman oldular diye seni minnet altında bırakmak istiyorlar...”; onlar: 'Müslüman olduk ve seninle savaşmadık' diyen Benî Esed’dir ' dedi.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {لَا تَمُنُّوا [عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ}. قال: مَنُّوا على النبي ﷺ، حيث جاءوه فقالوا]: إِنَّا أَسْلَمْنَا بِغَيْرِ قتالٍ، لم نُقاتِلْك كما قاتَلك بنو فلانٍ وبنو فلانٍ. فقال اللَّهُ لنبيِّه ﷺ: {قُلْ} لهم: {لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلْإِيمَانِ}.
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den [nakletti; Katâde]: {لَا تَمُنُّوا [عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ}. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelip şöyle diyerek] onu minnet altında bırakmak istediler: 'Biz savaşmaksızın Müslüman olduk, falan ve filan oğullarının seninle savaştığı gibi seninle savaşmadık.' Bunun üzerine Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem’e şöyle buyurdu: Onlara {قُلْ} “De ki:” {لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلْإِيمَانِ} “Müslüman olmanızla beni minnet altında bırakmayın. Bilakis, eğer samimi iseniz sizi imana ilettiği için Allah sizi minnet altında bırakır (size lütufta bulunmuştur).”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ}. قال: فهذه الآياتُ نزلت في الأعرابِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O’nun: {يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ} “Müslüman oldular diye seni minnet altında bırakmak istiyorlar. De ki: 'Müslüman olmanızla beni minnet altında bırakmayın...'” buyruğu hakkında şöyle dedi: İşte bu ayetler bedevîler hakkında inmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٨)}.
Yüce Allah’ın: {إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٨)} “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyruğunun tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: إن اللَّهَ أيُّها الأعرابُ لا يَخْفَى عليه الصادقُ منكم من الكاذبِ، ومَن الداخلُ منكم في ملةِ الإسلامِ رغبةً فيه، ومَن الداخلُ فيه رَهْبَةً مِن رسولِنا محمدٍ ﷺ وجُندِه، فلا تعلِّمونا دينَكم وضمائرَ صدورِكم، فإن اللَّهَ يعلمُ ما تُكِنُّه ضمائرُ صدورِكم وتحدِّثون به أنفسَكُم، ويعلمُ ما غاب عنكم، فاسْتَسَرَّ في خبايا السماواتِ والأرضِ، لا يَخْفى عليه شيءٌ مِن ذلك، {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}. يقولُ: واللَّهُ ذو بَصَرٍ بأعمالِكم التي تَعملونها؛ أجَهْرًا تعمَلون أم سِرًّا، طاعةً تعمَلون أو معصيةً، وهو مجازيكم على جميعِ ذلك، إنْ خيرًا فخيرٌ، وإن شرًّا فشرٌّ وكُفُؤُه.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey bedevîler! İçinizden doğru söyleyen ile yalan söyleyen, İslam dinine gönülden isteyerek giren ile Elçimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ordusundan korktuğu için giren kimse Allah’a gizli kalmaz; öyleyse dininizi ve göğüslerinizin gizlediklerini bize öğretmeye kalkışmayın. Zira Allah, göğüslerinizin sakladığı ve içinizden geçirdiğiniz şeyleri bilir; sizden gizli kalan, göklerin ve yerin derinliklerinde saklanan şeyleri de bilir, bunlardan hiçbir şey O’na gizli kalmaz. {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “...Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir”; yani Allah yaptığınız amelleri hakkıyla görendir; onları ister açıkça ister gizlice yapın, ister itaat ister isyan olarak yapın [fark etmez]. O, bunların tamamının karşılığını size verecektir; hayır ise hayırla, şer ise şerle ve dengiyle karşılık verir.
و {أَنْ} في قولِه: {يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا} في موضعِ نصبٍ، بوقوعِ {يَمُنُّونَ} عليها. وذُكِر أن ذلك في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (يَمُنُّونَ عَلَيْكَ إسْلامَهُمْ)، وذلك دليلٌ على صحَّةِ ما قُلنا. ولو قيل: هي نصبٌ بمعنى: يَمُنُّون عليك لأن
[Allah’ın]: {يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا} “Müslüman oldular diye seni minnet altında bırakmak istiyorlar” buyruğundaki {أَنْ} edatı, {يَمُنُّونَ} fiilinin ona tesir etmesiyle (mefulü olması sebebiyle) nasb konumundadır. Bunun, Abdullah’ın [İbn Mes‘ûd] kıraatinde: (يَمُنُّونَ عَلَيْكَ إسْلامَهُمْ) “Müslümanlıklarını senin başına kakıyorlar” şeklinde olduğu zikredilmiştir; bu da söylediğimizin doğruluğuna bir delildir. Şayet: O, [Müslüman] oldukları için seni minnet altında bırakıyorlar anlamında nasb konumundadır, denilseydi çünkü
أسْلَموا. لكان وجْهًا يتَّجِهُ. وقال بعضُ أهلِ العربيةِ: هي في موضعِ خفضٍ، بمعنى: لأن أسْلموا.
seni minnet altında bırakıyorlar” anlamında nasb konumundadır, bu da makul bir vecih olurdu. Arap dili ulemasından bazıları da: O, “Müslüman oldukları için” anlamında cer (hafz) konumundadır, demiştir.
وأما {أَنْ} التي في قولِه: {بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ}؛ فإنها في موضعِ نصبٍ بسقوطِ الصِّلةِ. لأن معنى الكلامِ: بل اللَّهُ يَمُنُّ عليكم بأن هَدَاكم للإيمانِ.
O’nun: {بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ} “...Aksine... sizi... ilettiği için asıl Allah sizi minnet altında bırakır...” buyruğundaki {أَنْ} edatına gelince; o, sıla harfinin (harf-i cerrin) düşmesiyle nasb konumundadır. Çünkü sözün anlamı: 'Aksine Allah, sizi imana iletmesi sebebiyle sizi minnet altında bırakır' demektir.
آخرُ تفسيرِ سورةِ "الحجراتِ"
Hucurât Suresi tefsirinin sonu.