حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ}. قال: البُسوقُ: الطولُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun {وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ} “ve yüksek hurma ağaçları” buyruğu hakkında şöyle dedi: 'el-Büsûk: Uzunluktur.'
وقولُه: {لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ}. يقولُ: لهذا النخلِ الباسقاتِ طَلْعٌ، وهو الكُفُرَّى ، {نَضِيدٌ}. يقولُ: منضودٌ بعضُه على بعضٍ متراكبٌ.
O'nun {لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ} “küme küme tomurcukları olan” buyruğu hakkında şöyle der: Bu yüksek hurma ağaçlarının tomurcuğu vardır ki o küfürrâdır (hurma çiçeği kılıfı) . {نَضِيدٌ} “küme küme/üst üste dizilmiş” buyruğu ise: Birbiri üzerine dizilmiş, üst üste binmiş demektir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ}. قال: يقولُ: بعضُه على
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] anlattı: { لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ } “üst üste dizilmiş tomurcukları olan”. Dedi ki: [Yani] bir kısmı [diğer] kısmının üzerinde...
بعضٍ .
[dizilmiş]' dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {نَضِيدٌ}. قال: المنضَّدُ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in {نَضِيدٌ} “küme küme/üst üste dizilmiş” buyruğu hakkında: 'Üst üste dizilmiş olan' dediğini [anlattı].
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ}. يقولُ: بعضُه على بعضٍ .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ} “küme küme tomurcukları olan” ayeti hakkında: 'Birbiri üzerine [dizilmiş]' dediğini anlattı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ}: نُضِّدَ بعضُه على بعضٍ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun {لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ} “küme küme tomurcukları olan” buyruğu hakkında: 'Birbiri üzerine dizilmiştir ' dediğini anlattı.
وقولُه: {رِزْقًا لِلْعِبَادِ}. يقولُ: أنبَتْنا بهذا الماءِ الذي أنزَلْناه من السماءِ هذه الجناتِ والحبَّ والنخلَ قوتًا للعبادِ بعضُها وغذاءً، وبعضُها فاكهةً ومتاعًا.
O'nun {رِزْقًا لِلْعِبَادِ} “kullara rızık olarak” buyruğu hakkında şöyle der: Gökten indirdiğimiz bu suyla, kullara bir kısmı gıda ve besin, bir kısmı da meyve ve geçimlik olsun diye bu bahçeleri, ekinleri ve hurma ağaçlarını bitirdik.
وقولُه: {وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأحيَيْنا بهذا الماءِ الذي أنزَلْناه من السماءِ بلدةً ميتًا قد أجدَبت وقحَطت، فلا زرعَ فيها ولا نبتَ.
O'nun {وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا} “ve onunla ölü bir beldeye can verdik” buyruğu hakkında Zikri Yüce Olan şöyle buyurur: Gökten indirdiğimiz bu suyla, kuraklaşmış, kıtlığa uğramış, içinde ne ekin ne de bitki kalmış ölü bir beldeyi dirilttik.
وقولُه: {كَذَلِكَ الْخُرُوجُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: كما أنبَتْنا بهذا الماءِ هذه الأرضَ الميتةَ، فأحيَيْناها به فأخرَجْنا نباتَها وزرعَها، كذلك نُخرِجُكم يومَ القيامةِ أحياءً من قبورِكم من بعدِ بِلاكم فيها، بما نُنَزِّلُ عليها من الماءِ.
O'nun {كَذَلِكَ الْخُرُوجُ} “İşte [kabirlerden] çıkış da böyledir” buyruğu hakkında Zikri Yüce Olan şöyle buyurur: Bu su ile bu ölü toprağı nasıl bitirip onunla dirilttiysek ve onun bitkisini, ekinini çıkardıysak; aynı şekilde üzerinize indireceğimiz su vesilesiyle, kabirlerinizde çürümenizin ardından kıyamet günü sizleri de diri olarak [kabirlerinizden] çıkaracağız.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَأَصْحَابُ الرَّسِّ وَثَمُودُ (١٢) وَعَادٌ وَفِرْعَوْنُ وَإِخْوَانُ لُوطٍ (١٣) وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ وَقَوْمُ تُبَّعٍ كُلٌّ كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِيدِ (١٤)}.
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَأَصْحَابُ الرَّسِّ وَثَمُودُ (١٢) وَعَادٌ وَفِرْعَوْنُ وَإِخْوَانُ لُوطٍ (١٣) وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ وَقَوْمُ تُبَّعٍ كُلٌّ كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِيدِ (١٤)} “Onlardan önce Nûh kavmi, Ress halkı ve Semûd da yalanlamıştı; Âd, Firavun ve Lût'un kardeşleri [kavmi] de; Eyke halkı ve Tübba‘ kavmi de. Hepsi elçileri yalanladı ve böylece tehdidim [onların aleyhine] gerçekleşti.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: كذَّبت قبلَ هؤلاء المشرِكين الذين كذَّبوا محمدًا من قومِه - قومُ نوحٍ وأصحابُ الرَّسِّ [وثمودُ وعادٌ وفرعونُ وإخوانُ لوطٍ وأصحابُ الأيكةِ. وهم قومُ شعيبٍ] .
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri Yüce Olan şöyle buyurur: Muhammed'i yalanlayan kendi kavminden olan bu müşriklerden önce; Nûh kavmi, Ress halkı [Semûd, Âd, Firavun, Lût'un kardeşleri ve Eyke halkı da yalanlamıştı. Onlar Şuayb'ın kavmidir] .
وقد مضى ذكرُنا قبلُ أمرَ أصحابِ الرسِّ، وأنهم قومٌ رسُّوا نبيَّهم في بئرٍ .
Ress halkının durumu ve onların peygamberlerini bir kuyuya gömen bir kavim oldukları hususu daha önce zikrimizde geçmişti .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن أبي بُكَيْرٍ ، عن عكرِمةَ بذلك .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ebû Bükeyr'den , o da İkrime'den bu şekilde anlattı .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَأَصْحَابُ الرَّسِّ}: والرسُّ بئرٌ قُتِل فيها صاحبُ يس .
Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun {وَأَصْحَابُ الرَّسِّ} “ve Ress halkı” buyruğu hakkında şöyle dediğini duydum: Ress, içinde Yâsîn sahibinin (Habîb en-Neccâr'ın) öldürüldüğü bir kuyudur .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَأَصْحَابُ الرَّسِّ}. قال: بئرٌ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in {وَأَصْحَابُ الرَّسِّ} “ve Ress halkı” buyruğu hakkında: 'Bir kuyudur' dediğini [anlattı] .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرنا عمرُو بنُ الحارثِ، عن سعيدِ بن أبي هلالٍ، عن عمرِو بنِ عبدِ اللَّهِ، عن قتادةَ أنه قال: إن أصحابَ الأيكةِ - والأيكةُ: الشجرُ الملتَفُّ - وأصحابَ الرسِّ كانتا أمَّتين، فبعَث اللَّهِ إليهما نبيًّا
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Amr b. el-Hâris, Saîd b. Ebî Hilâl'den, o Amr b. Abdillâh'tan, o da Katâde'den [naklen] haber verdi; o şöyle demiştir: "Şüphesiz Eyke halkı -eyke (الأيكة): birbirine sarmaş dolaş olmuş sık ağaçlıktır- ile Ress halkı iki ümmet idi. Allah bu ikisine tek bir peygamber..."
واحدًا؛ شعيبًا، وعذَّبهما اللَّهُ بعذابين .
gönderdi; o da Şuayb'dır. Allah her ikisini de iki ayrı azapla cezalandırdı .
{وَقَوْمُ تُبَّعٍ}: وكان قومُ تُبَّعٍ أهلَ أوثانٍ يَعْبُدونها، فيما حدَّثنا به ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ .
{وَقَوْمُ تُبَّعٍ} “ve Tübba' kavmi”: Bize İbn Humeyd'in anlattığı, onun: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı dediği rivayete göre Tübba' kavmi, tapındıkları putların ehli idiler.
وكان من خبرِه وخبرِ قومِه، ما حدَّثنا به مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيدُ، قال: أخبَرنا عمرانُ بنُ حُدَيرٍ، عن أبي مِجْلَزٍ، عن ابنِ عباسٍ، أنه سأَل عبدَ اللَّهِ بنَ سلامٍ عن تُبَّعٍ ما كان؟ فقال: إن تُبَّعًا كان رجلًا من العربِ، وإنه ظهَر على الناسِ، فاختار فِتيةً من الأحبارِ فاستبطَنهم واستدخَلهم، حتى أخَذ منهم وتابَعهم، وإن قومَه استَنكَروا ذلك وقالوا: قد ترَك دينَكم وتابَع الفِتيةَ. فلما فشا ذلك قال للفتيةِ، [فقال الفتيةُ]: بينَنا وبينَهم النارُ؛ تَحرِقُ الكاذبَ، ويَنْجو منها الصادقُ. ففعَلوا، فعلَّق الفتيةُ مصاحفَهم في أعناقِهم ثم غدَوا إلى النارِ، فلما ذهَبوا أن يَدْخُلوها سفَعت النارُ وجوهَهم، فنكَصوا عنها، فقال لهم: لتَدْخُلُنَّها. فلما دخَلوها أفرَجت عنهم حتى قطَعوها، وأنه قال لقومِه: ادخُلوها. فلما ذهَبوا يَدْخُلونها سفَعت النارُ وجوهَهم، فنكَصوا عنها، فقال لهم تُبَّعٌ: لتَدْخُلُنَّها. فلما
Onun ve kavminin haberiyle ilgili olarak; bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Hudeyr, Ebû Miclez'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] haber verdi: O, Abdullah b. Selâm'a Tübba'ın kim olduğunu sordu. O da şöyle dedi: "Tübba', Araplardan bir adamdı. İnsanlara üstün geldi (hâkim oldu). Bunun üzerine [Yahudi] bilginlerinden (ahbâr) birtakım gençleri seçti; onları kendine sırdaş ve yakın edindi; nihayet onlardan [ilmi/dini] aldı ve onlara tâbi oldu. Kavmi ise bu durumu yadırgadı ve: 'O, sizin dininizi terk etti ve gençlere tâbi oldu' dediler. Bu durum yayılınca gençlere [bunu] söyledi. [Gençler de dediler ki]: 'Bizimle onlar arasında ateş [hakem olsun]; yalancı olanı yakar, doğru olan ise ondan kurtulur.' Böyle yaptılar. Gençler mushaflarını boyunlarına astılar, sonra ateşe doğru gittiler. İçine girmeye yeltendiklerinde ateş onların yüzlerini yaladı; bunun üzerine geri çekildiler. [Tübba'] onlara: 'Ona mutlaka gireceksiniz!' dedi. İçine girdiklerinde [ateş] onlar için açıldı ve nihayet onu [bir uçtan bir uca] geçtiler. O da kavmine: 'Girin içine!' dedi. Onlar girmeye yeltendiklerinde ateş yüzlerini yaladı; bunun üzerine geri çekildiler. Tübba' onlara: 'Ona mutlaka gireceksiniz!' dedi. Onlar...
دخَلوها أفرَجت عنهم، حتى إذا توسَّطوها أحاطت بهم فأحرَقتهم، فأسلَم تُبَّعٌ، وكان رجلًا صالحًا .
içine girdiklerinde [ateş] onlara yol açtı; nihayet tam ortasına geldiklerinde onları kuşatıp yaktı. Tübba' ise Müslüman oldu; o salih bir adamdı .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن أبي مالكِ بنِ ثعلبةَ بنِ أبي مالكٍ القُرَظيِّ، قال: سمِعتُ إبراهيمَ بنَ محمدِ بنِ طلحةَ بنِ عبيدِ اللَّهِ يُحدِّثُ أن تُبَّعًا لما دنا من اليمنِ ليَدْخُلَها، حالت حِمْيَرُ دينِه وبينَ ذلك، وقالوا: لا تَدْخُلْها علينا وقد فارَقتَ دينَنا. فدعاهم إلى دينِه وقال: إنه خيرٌ من دينِكم. قالوا: فحاكِمْنا إلى النارِ. قال: نعَمْ. قال: وكانت باليمنِ - فيما يَزْعُمُ أهلُ اليمنِ - نارٌ تَحْكُمُ فيما بينَهم فيما يَخْتَلِفون فيه؛ تَأْكُلُ الظالمَ ولا تَضُرُّ المظلومَ، فلما قالوا ذلك لتُبَّعٍ، قال: أنصَفتُم. فخرَج قومُه بأوثانِهم وما يتقرَّبون به في دينِهم. قال: وخرَج الحَبْران بمصاحفِهما في أعناقِهما مُتَقلِّدَيها، حتى قعَدوا للنارِ عندَ مخرجِها التي تَخْرُجُ منه، فخرَجت النارُ إليهم، فلما أقبَلت نحوَهم حادُوا عنها وهابوها، فذَمَرهم مَن حضَرهم من الناسِ، وأمَروهم بالصبرِ لها، فصبَروا حتى غشِيتْهم، فأكَلت الأوثانَ وما قرَّبوا معها ومن حمَل ذلك من رجالِ حِميَرَ، وخرَج الحبرانِ بمصاحفِهما في أعناقِهما، تَعْرَقُ جباهُهما، لم تضرَّهما، فأَصْفَقَت حِمْيَرُ عندَ ذلك على دينِه. فمن هنالك وعن ذلك كان أصلُ اليهوديةِ باليمنِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Ebû Mâlik b. Sa'lebe b. Ebî Mâlik el-Kurazî'den anlattı; o şöyle dedi: İbrâhîm b. Muhammed b. Talha b. Ubeydillâh'ın şöyle anlattığını duydum: Tübba', girmek üzere Yemen'e yaklaştığında Himyer [halkı], onun diniyle arasına girip engel oldu ve: "Bizim dinimizi terk etmişken yanımıza giremezsin" dediler. Bunun üzerine [Tübba'] onları kendi dinine davet etti ve: "Şüphesiz o, sizin dininizden daha hayırlıdır" dedi. Onlar: "O halde bizimle ateşin huzurunda muhakeme ol!" dediler. O da: "Olur" dedi. [Râvi] dedi ki: Yemen halkının iddiasına göre Yemen'de, ihtilafa düştükleri konularda aralarında hüküm veren bir ateş vardı; zalimi yutar, mazluma ise zarar vermezdi. Onlar bunu Tübba'a söyleyince o: "İnsaflı davrandınız" dedi. Bunun üzerine kavmi putlarıyla ve dinlerinde yakınlaşma vesilesi kıldıkları şeylerle ortaya çıktı. [Râvi] dedi ki: İki [Yahudi] din bilgini de boyunlarına asılı mushaflarıyla çıktılar; nihayet ateşin çıkacağı yerin yanında [beklemek üzere] oturdular. Ateş onlara doğru çıktı. Kendilerine doğru yönelince ondan kaçındılar ve korktular. Orada hazır bulunan insanlar onları gayrete getirip yüreklendirdi ve ona karşı sabretmelerini emretti. Onlar da [ateş] kendilerini bürüyüp kaplayıncaya kadar sabrettiler. Ateş putları, putlarla birlikte sundukları kurbanlıkları/adakları ve bunları taşıyan Himyerli adamları yuttu (yakıp kül etti). İki din bilgini ise boyunlarında mushaflarıyla, alınları terlemiş olarak çıktılar; [ateş] onlara hiçbir zarar vermedi. Bunun üzerine Himyer [halkı] hep birlikte onun dini üzerinde birleşti. İşte Yemen'deki Yahudiliğin aslı ve kaynağı bundan ileri gelmiştir.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ عن بعضِ أصحابِه: إن الحَبْرَيْنِ ومَن خرَج معهما من حِمْيَرَ إنما اتَّبعوا النارَ لِيَرُدُّوها، وقالوا: من ردَّها فهو أولى بالحقِّ. فدنا منهم رجالٌ من حِمْيَرِ بأوثانِهم لِيَرُدُّوها، فدنَت منهم لتَأْكُلَهم، فحادوا فلم يَسْتَطيعوا ردَّها، ودنا منها الحَبرانِ بعدَ ذلك، وجعَلا يَتْلُوَانِ التوراةَ وتَنْكِصُ، حتى ردَّاها إلى مخرجِها الذي خرَجت منه، فأَصْفَقَت عندَ ذلك حِمْيَرُ على دينِهما، وكان رئامُ بيتًا لهم يُعَظِّمونه، ويَنْحَرون عندَه، ويُكَلَّمون منه، إذ كانوا على شركِهم، فقال الحبرانِ لتُبَّعٍ: إنما هو شيطانٌ يَفْتِنُهم ويَلْعَبُ بهم، فخَلِّ بينَنا وبينَه. قال: فشأنَكما به. فاستخرَجا منه - فيما يَزْعُمُ أهلُ اليمنِ - كلبًا أسودَ، فذبحاه، ثم هدَما ذلك البيتَ، فبقاياه اليومَ باليمنِ كما ذُكِر لي .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da bazı arkadaşlarından anlattı: İki Yahudi bilgini ve onlarla birlikte çıkan Himyerliler, ateşi geri püskürtmek için onu takip ettiler ve: 'Onu kim geri püskürtürse hakka daha layık olan odur' dediler. Himyer'den bazı adamlar putlarıyla birlikte onu geri püskürtmek için yanaştılar; ateş onları yemek/yakmak için yaklaştı, bunun üzerine kaçındılar ve onu geri püskürtmeye güç yetiremediler. Ondan sonra iki bilgin ona yaklaştı ve Tevrat okumaya başladılar; ateş de geri çekilmeye başladı, nihayet onu çıktığı yarığa kadar geri püskürttüler. Bunun üzerine Himyer [halkı] onların dini üzerinde ittifak etti . Onların şirk üzere oldukları dönemde tazim ettikleri, yanında kurban kestikleri ve içinden kendilerine seslenilen Riâm adında bir evleri/tapınakları vardı. İki bilgin Tübba'a: 'O ancak onları fitneye düşüren ve onlarla oynayan bir şeytandır; bizimle onun arasını serbest bırak' dediler. O da: 'Ne yapacaksanız yapın' dedi. Yemen ehlinin iddiasına göre, oradan siyah bir köpek çıkarıp kestiler, sonra o evi yıktılar; bana anlatıldığına göre onun kalıntıları bugün Yemen'dedir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ لَهِيعةَ، عن عمرِو بنِ جابرٍ الحضرميِّ، حدَّثه قال: سمِعتُ سهلَ بنَ سعدٍ الساعديَّ، يُحدِّثُ عن النبيِّ ﷺ أنه قال: "لا تَلْعَنوا تُبَّعًا، فإنه قد كان أَسْلَمَ" .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Lehîa, Amr b. Câbir el-Hadramî'den rivayetle anlattı; o dedi ki: Sehl b. Sa'd es-Sâidî'yi Nebî ﷺ'den şöyle rivayet ederken duydum: "Tübba'a lanet etmeyiniz; zira o Müslüman olmuştu."
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني ابنُ لَهِيعَةَ، عن الحارثِ بنِ يزيدُ، أن شعيبَ بنَ زرعةَ المَعافِرِيَّ حدَّثه، قال: سمِعتُ عبدَ اللَّهِ بنَ عمرِو بنِ العاصِ وقال له رجلٌ: إِن حِمْيَرَ تَزْعُمُ أَن تُبَّعًا منهم. فقال: نعَمْ والذي نفسي بيدِه، وإنه في العربِ كالأنفِ بينَ العينينِ، وقد كان منهم سبعون مَلِكًا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana İbn Lehîa, el-Hâris b. Yezîd'den haber verdi; Şuayb b. Zür'a el-Meâfirî ona şöyle anlatmış: Abdullah b. Amr b. el-Âs'ı dinledim; bir adam ona: "Himyer kabilesi, Tübba'ın kendilerinden olduğunu ileri sürüyor" dedi. Bunun üzerine o şöyle dedi: "Evet, canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki [öyledir]; o, Araplar arasında iki gözün arasındaki burun gibidir ve onlardan yetmiş hükümdar çıkmıştır."
وقولُه: {كُلٌّ كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِيدِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: كلُّ هؤلاء الذين ذكَرْناهم كذَّبوا رسلَ اللَّهِ الذين أرسَلهم، {فَحَقَّ وَعِيدِ}. يقولُ: فوجَب لهم الوعيدُ الذي أوْعَدْناهم على كفرِهم باللَّهِ، وحلَّ بهم العذابُ والنِّقمةُ. وإنما وصَف ربُّنا جلَّ ثناؤُه ما وصَف في هذه الآيةِ من إحلالِه عقوبتَه بهؤلاء المكذِّبين الرسلَ؛ ترهيبًا منه بذلك مشرِكي قريشٍ، وإعلامًا منه لهم أنهم إن لم يُنِيبوا من تكذيبِهم رسولَه محمدًا ﷺ، أنه مُحِلٌّ بهم من العذابِ مثلَ الذي أحلَّ بهم.
O'nun {كُلٌّ كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِيدِ} “Hepsi peygamberleri yalanladı da tehdidim gerçekleşti!” buyruğu hakkında Zikri Yüce Olan şöyle buyurur: Zikrettiğimiz bu toplulukların her biri, Allah'ın gönderdiği peygamberleri yalanladılar. {فَحَقَّ وَعِيدِ} “tehdidim gerçekleşti!” buyruğu ise: Allah'ı inkâr etmeleri sebebiyle kendilerini uyardığımız tehdit üzerlerine vacip/hak oldu, azap ve intikam onların başına geldi demektir. Şanı Yüce olan Rabbimiz bu ayette, peygamberleri yalanlayan bu kimselerin başına cezasını indirmesini; Kureyş müşriklerini bununla korkutmak ve elçisi Muhammed ﷺ'i yalanlamaktan vazgeçip [O'na] dönmezlerse, onların başına indirdiği azabın bir benzerini kendilerinin de başına indireceğini onlara bildirmek amacıyla vasfetmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فَحَقَّ وَعِيدِ}. قال: ما أُهْلِكوا به، تخويفًا لهؤلاء .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in {فَحَقَّ وَعِيدِ} “tehdidim gerçekleşti!” buyruğu hakkında: 'Bunları korkutmak için helak edildikleri şey [gerçekleşti]' dediğini [anlattı] .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ (١٥) وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ (١٦)}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğunun teviline dair söz: {أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ (١٥) وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ (١٦)} “İlk yaratmada acze mi düştük ki [yeniden yaratamayalım]? Doğrusu onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler. Andolsun insanı biz yarattık ve nefsinin ona ne fısıldadığını biliriz; çünkü biz ona şah damarından daha yakınız.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: وهذا تقريعٌ من اللَّهِ جلَّ ثناؤُه مشرِكي قريشٍ الذين قالوا: {أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا ذَلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ} [ق: ٣]. يقولُ لهم جلَّ ثناؤُه: أفعَيِينا بابتداعِ الخلقِ الأولِ الذي خلَقْناه ولم يَكُنْ شيئًا، فنَعْيَى بإعادتِهم خلقًا جديدًا بعدَ بِلاهم في الترابِ، وبعدَ فنائِهم؟ يقولُ: ليس يُعْيِينا ذلك، بل نحن عليه
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Bu, övgüsü yüce olan Allah'ın, {أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا ذَلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ} “Öldüğümüz ve bir toprak olduğumuz zaman mı [yeniden dirileceğiz]? Bu, akıldan uzak bir dönüştür!” [Kâf Suresi: 3] diyen Kureyş müşriklerini bir azarlamasıdır. Övgüsü yüce olan [Allah] onlara şöyle buyurur: Henüz hiçbir şey değilken var ettiğimiz ilk yaratışta acze mi düştük ki, toprakta çürüyüp yok olmalarının ardından onları yeni bir yaratılışla tekrar diriltmekten aciz kalalım? [Allah] buyuruyor ki: Bu bizi acze düşürmez, bilakis biz buna
قادِرون.
güç yetirenleriz, der.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ}. يقولُ: لم يُعْيِنا الخلقُ الأولُ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun {أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ} “İlk yaratmada acze mi düştük?” buyruğu hakkında: 'İlk yaratma bizi aciz bırakmadı' dediğini anlattı .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ}. يقولُ: أَفَعَيِيَ علينا حينَ أَنشَأْناكم خلقًا جديدًا، فتَمْتَروا بالبعثِ ؟
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in {أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ} “İlk yaratmada acze mi düştük?” buyruğu hakkında şöyle dediğini [anlattı]: 'Sizi yeni bir yaratılışla var ettiğimizde bize güç mü geldi ki yeniden dirilme konusunda şüpheye düşüyorsunuz ?'
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن أبي ميسرةَ: {أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ}. قال: إنا خلَقْناكم.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Atâ b. es-Sâib'den, o da Ebû Meysere'den {أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ} “İlk yaratmada acze mi düştük?” ayeti hakkında: 'Biz sizi yarattık' dediğini anlattı.
وقولُه: {بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ما يَشُكُّ هؤلاء المشرِكون المكذِّبون بالبعثِ أنَّا لم نَعْيَ بالخلقِ الأولِ، ولكنهم في شكٍّ من قدرتِنا على أن نَخْلُقَهم خلقًا جديدًا بعدَ فنائِهم وبِلاهم في قبورِهم.
O'nun {بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ} “Doğrusu onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler” buyruğu hakkında Zikri Yüce Olan şöyle buyurur: Yeniden dirilmeyi yalanlayan bu müşrikler, ilk yaratılışta acze düşmediğimizden şüphe etmemektedirler; fakat onlar, kabirlerinde yok olup çürüdükten sonra kendilerini yeni bir yaratılışla yaratmaya olan kudretimizden şüphe içindedirler.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] anlattı:
قولَه: {بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ}. يقولُ: في شكٍّ من البعثِ .
O'nun {بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ} “Doğrusu onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler” buyruğu hakkında: 'Yeniden dirilme hususunda şüphe içindedirler' dediğini anlattı .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن أبي ميسرةَ: {بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ}. قال: الكفارُ، {مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ}. قال: أن يُخلَقوا من بعدِ الموتِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Atâ b. es-Sâib'den, o da Ebû Meysere'den {بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ} “Doğrusu onlar şüphe içindedirler” ayeti hakkında: 'Kâfirler', {مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ} “yeni bir yaratılıştan” ayeti hakkında da: 'Ölümden sonra yaratılmaktan [şüphe içindedirler]' dediğini anlattı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ}: أي: شكٍّ، والخلقُ الجديدُ البعثُ بعدَ الموتِ، فصار الناسُ بينَ رجلين؛ مُصدِّقٍ ومُكذِّبٍ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun {بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ} “Doğrusu onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Yani şüphe içindedirler; yeni yaratılış ise ölümden sonraki diriliştir. Böylece insanlar tasdik eden ve yalanlayan olmak üzere iki kısma ayrıldılar.'
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ}. قال: البعثُ من بعدِ الموتِ .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den O'nun {فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ} “yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler” buyruğu hakkında: 'Ölümden sonraki diriliştir' dediğini anlattı .
وقولُه: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد خلَقْنا الإنسانَ ونعلمُ ما تُحدِّثُ به نفسُه، فلا تَخْفَى علينا سرائرُه وضمائرُ قلبِه، {وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ}. يقولُ: ونحنُ أقربُ إلى الإنسانِ من حبلِ العاتقِ، والوريدُ: عِرْقٌ بينَ [الحُلْقُومِ والعِلْباوَيْنِ] . والحبلُ: هو الوريدُ، فأُضِيفَ إلى نفسِه؛ لاختلافِ لفظِ اسمَيْهِ.
O'nun {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ} “Andolsun insanı biz yarattık ve nefsinin ona ne fısıldadığını biliriz” buyruğu hakkında Zikri Yüce Olan şöyle buyurur: Andolsun insanı biz yarattık ve nefsinin ona ne fısıldadığını/söylediğini biliriz; dolayısıyla onun gizli sırları ve kalbinin içindekiler bize gizli kalmaz . {وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ} “çünkü biz ona şah damarından daha yakınız” buyruğu hakkında ise şöyle der: Biz insana omuz damarından daha yakınız. el-Verîd: [Gırtlak ile boyun kasları/şah damarları] arasındaki bir damardır. el-Habl (ip/damar) ise verîdin (şah damarının) ta kendisidir; iki isminin lafzı farklı olduğu için kendisine izafe edilmiştir (isim tamlaması yapılmıştır).
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimiz [görüşün] benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {حَبْلِ الْوَرِيدِ}. قال: الذي يَكونُ في الحلْقِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {حَبْلِ الْوَرِيدِ} “şah damarı” hakkında şöyle dediğini aktardı: 'Boğazda bulunan [damar]dır' .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ}. يقولُ: عِرْقِ العُنُقِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun {وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ} “çünkü biz ona şah damarından daha yakınız” buyruğu hakkında: 'Boyun damarıdır' dediğini anlattı .
وقد اختلَف أهلُ العربيةِ في معنى قولِه: {وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ}؛ فقال بعضُهم: معناه: نحن أَمْلَكُ به وأَقْرَبُ إليه في المقدرةِ عليه.
Arap dili ehli O'nun {وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ} “çünkü biz ona şah damarından daha yakınız” buyruğunun anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı; 'Biz ona daha çok mâlikiz ve ona güç yetirme hususunda ona daha yakınız' demektir.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: {وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ} بالعلمِ بما تُوَسْوِسُ به نفسُه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı; {وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ} “çünkü biz ona şah damarından daha yakınız” yani nefsinin ona ne fısıldadığını bilme bakımından [daha yakınız] demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ (١٧) مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ (١٨)}.
Yüce [Allah]'ın {إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ (١٧) مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ (١٨)} “Sağında ve solunda oturmuş iki alıcı melek kaydederken; insan hiçbir söz söylemez ki yanında hazır bir gözetleyici bulunmasın” buyruğunun tevili hakkında:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ونحن أقربُ إلى الإنسانِ مِن وريدِ حلْقِه، حينَ يَتَلَقَّى المَلَكانِ - وهما المُتَلَقِّيانِ - عن اليَمِينِ، وعن الشِّمالِ قَعِيدٌ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri Yüce Olan şöyle buyurur: Biz insana, iki melek -ki onlar iki alıcı/kaydedici melektir- sağında ve solunda oturmuş olarak karşılayıp kaydettikleri vakit, boğazının şah damarından daha yakınız.
وقيل: عَنَى بالقعيدِ الرَّصَدَ.
Ka'îd (oturan) ile gözeten/pusuda bekleyen kimsenin kastedildiği de söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana [şu ravi de] anlattı:
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {قَعِيدٌ}. قال: رَصَدٌ .
el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun {قَعِيدٌ} “oturan” buyruğu hakkında: 'Gözetleyicidir' dediğini anlattı .
واختلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ توحيدِ {قَعِيدٌ}. وقد ذُكر مِن قبلُ المتلقِّيانِ؛ فقال بعضُ نحويِّي البصرةِ: {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ}. ولم يَقُلْ: عن اليمينِ قعيدٌ، وعن الشمالِ قعيدٌ. أي أحدُهما، ثم استَغْنى، كما قال: {يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا} [غافر: ٦٧]، و استغنى بالواحدِ عن الجميعِ، كما قال: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا} [النساء: ٤].
Arap dili ehli, daha önce tesniye olarak 'iki alıcı melek' zikredildiği halde {قَعِيدٌ} “oturan” kelimesinin tekil getirilme vechi hakkında ihtilaf etmiştir. Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ} “sağında ve solunda oturmuş” buyrulmuş; 'sağında oturan ve solunda oturan' denmemiştir. Yani ikisinden biri kastedilmiş, sonra [biriyle] yetinilmiştir; nitekim [Allah Teâlâ'nın]: {يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا} “sonra sizi bebek olarak çıkarır” [Mü'min: 67] buyurması gibi. Ve [Allah Teâlâ'nın]: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا} “Eğer ondan bir kısmını gönül hoşluğuyla size verirlerse” [Nisâ: 4] buyurmasında olduğu gibi çoğul yerine tekil ile yetinilmiştir.
وقال بعضُ نحويِّي الكوفةِ : {قَعِيدٌ}. يريدُ: قعودٌ عن اليمينِ وعن الشِّمالِ. فجعَل {قَعِيدٌ} جمعًا، كما يُجْعَلُ الرسولُ للقومِ وللاثنينِ؛ قال اللَّهُ ﷿: {إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ} [الشعراء: ١٦]. لموسى وأخيه. وقال الشاعرُ :
Kûfeli bazı nahivciler de şöyle demiştir : {قَعِيدٌ} “oturan” kelimesiyle sağda ve solda 'oturanlar' (kuûd) kastedilmektedir. Böylece {قَعِيدٌ} kelimesini, tıpkı 'resûl' kelimesinin bir topluluk veya iki kişi için kullanıldığı gibi çoğul kılmıştır. Nitekim Allah azze ve celle, Mûsâ ve kardeşi için şöyle buyurmuştur: {إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Biz âlemlerin Rabbinin elçisiyiz” [Şuarâ: 16]. Şair de şöyle demiştir :
أَلِكْنِي إليها وخَيرُ الرسو … لِ أَعلَمُهُمْ بِنواحِي الخبَرْ
Ulaştır mesajımı ona; elçilerin en hayırlısı, haberin inceliklerini en iyi bilendir
فجعَل "الرسولَ" للجمعِ، فهذا وجهٌ، وإن شئْتَ جَعَلتَ "القعيدَ" واحدًا، اكتفاءً به مِن صاحبِه، كما قال الشاعرُ:
Böylece [şair] "er-resûl" kelimesini çoğul için kullanmıştır. Bu [izahlardan] bir yöndür. Dilersen şairin şöyle dediği gibi, arkadaşına (ikincisine) bedel olarak onunla yetinip "el-ka‘îd" kelimesini tekil de kabul edebilirsin:
نحنُ بما عندَنا وأنتَ بما … عندَك راضٍ والرَّأْيُ مُخْتَلِفُ
Biz elimizdekiyle, sen de elindekiyle razıyız; oysa görüşler farklıdır
ومثلُه قولُ الفَرَزْدَقِ :
Ferezdek'in şu sözü de bunun gibidir :
إِنِّي ضَمِنتُ لمَنْ أَتَانِيَ مَا جَنَى … وأبَى فكان وكنتُ غيرَ غَدُورِ
Bana sığınanın suçunu üstlendim, o ise kabul etmedi; böylece o da ben de vefasız olmadık
ولم يَقُلْ: غَدُورَينِ.
[Burada tesniye olarak] 'gadûreyn' dememiştir.
وقولُه: {مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ما يَلْفِظُ الإنسانُ من قولٍ، فيَتَكَلَّمُ به، إلا عندَ ما يَلْفِظُ به من قولٍ ، {رَقِيبٌ عَتِيدٌ}. يعني: حافظٌ يَحْفَظُه، عَتِيدٌ مُعَدٌّ.
O'nun {مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ} “İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında hazır bir gözetleyici bulunmasın” buyruğu hakkında Zikri Yüce Olan şöyle buyurur: İnsan ağzından bir söz çıkarıp konuşmayagörsün, mutlaka söylediği o sözün yanında {رَقِيبٌ عَتِيدٌ} “hazır bir gözetleyici” bulunur. Yani onu koruyan/kaydeden bir koruyucu ve hazır kılınmış (atîd) bir bekleyici vardır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ}. قال: عن اليمينِ الذي يَكْتُبُ الحسناتِ، وعن الشمالِ الذي يَكْتُبُ السيئاتِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ} “sağında ve solunda oturmuş” ayeti hakkında: 'Sağındaki iyilikleri yazan, solundaki ise kötülükleri yazandır' dediğini anlattı .
حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ التَّيْمِيِّ في قولِه: {إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ}. قال: إن صاحبَ اليمينِ أميرٌ أو أمينٌ على صاحبِ الشِّمالِ، فإذا عمِل العبدُ سيئةً قال صاحبُ اليمينِ لصاحبِ الشمالِ: أَمْسِكْ؛ لعلَّه يَتُوبُ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o da İbrâhim et-Teymî'den {إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ} “İki alıcı melek, sağında ve solunda oturmuş kaydederken” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Sağdaki [melek], soldaki [melek] üzerinde bir âmir veya emindir (gözetleyicidir). Kul bir kötülük işlediğinde sağdaki melek, soldaki meleğe: «[Yazmaktan] vazgeç, belki tövbe eder» der.'
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، قال: ثنا عمرٌو، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ {إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ}. قال: مَلَكٌ عن يمينِه، وآخرُ عن شمالِه ، فأما الذي عن يمينِه فيَكْتُبُ الخيَر، وأما الذي عن شمالِه فيَكْتُبُ الشرَّ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm anlattı, dedi ki: Bize Amr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ} “Sağında ve solunda iki alıcı melek kaydederken” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Biri sağında diğeri solunda olan birer melektir. Sağındaki iyiliği, solundaki ise kötülüğü yazar.'
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ قال: مع كلِّ إنسانٍ ملكان؛ ملَكٌ عن يمينِه، وآخرُ عن يسارهِ ؛ فأما الذي عن يمينِه فيَكْتُبُ الخيرَ، وأما الذي عن يسارِه فيَكْتُبُ الشرَّ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den şöyle dediğini anlattı: 'Her insanla birlikte iki melek bulunur; bir melek sağında, diğeri ise solundadır . Sağındaki iyiliği yazar, solundaki ise kötülüğü yazar .'
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ} إِلَى {عَتِيدٌ}. قال: جعَل اللَّهُ على ابنِ آدمَ حافِظَين في الليلِ وحافِظَين في النهارِ، يَحْفَظان عليه عمله ويَكْتُبان أثرَه.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ} “Andolsun insanı biz yarattık ve nefsinin ona ne fısıldadığını biliriz” ayetinden {عَتِيدٌ} “hazır bir gözetleyici” [kısmına kadar olan] buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Allah, Âdemoğluna gece iki koruyucu melek, gündüz iki koruyucu melek vermiştir; onun amelini korurlar/gözetirler ve izlerini (yaptıklarını) yazarlar.'
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ} حتى بلَغ: {عَتِيدٌ}. قال الحسنُ وقتادةُ: {مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ}. أي: ما يَتَكَلَّمُ به من شيءٍ إلا كُتِبَ عليه. وكان عكرِمةُ يقولُ: إنما ذلك في الخيرِ والشرِّ يُكْتَبان عليه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun {إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ} “Sağında ve solunda oturmuş iki alıcı melek kaydederken” ayetinden {عَتِيدٌ} “hazır bir gözetleyici” [kısmına] kadar olan buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Hasen ve Katâde, {مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ} “İnsan hiçbir söz söylemez ki” ayeti hakkında: 'Yani konuştuğu her şey mutlaka onun aleyhine yazılır' demişlerdir. İkrime ise şöyle derdi: 'Bu sadece aleyhine yazılan hayır ve şerdedir.'
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، قال: تلا الحسنُ: {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ}. قال: فقال: يا بنَ آدمَ، بُسِطت لك صحيفةٌ، ووُكِّل بك ملَكان كرِيمان؛ أحدُهما عن يمينِك، والآخَرُ عن شمالِك؛ فأما الذي عن يمينِك
Bize İbn Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den nakletti, dedi ki: Hasen {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ} “Sağında ve solunda oturmuş” [ayetini] okudu ve şöyle dedi: “Ey Âdemoğlu! Senin için bir sayfa (amel defteri) açıldı ve sana iki şerefli melek görevlendirildi; biri sağında, diğeri solundadır. Sağında olana gelince...
فيَحْفَظُ حسناتِك، وأما الذي عن شمالِك فيَحْفَظُ سيئاتِك، فاعْمَلْ ما شِئْتَ، أَقَلِلْ أو أَكْثِرْ، حتى إذا مِتَّ طُوِيتْ صحيفتُك، فجُعِلت في عُنقِك معك في قبرِك، حتى تَخْرُجَ يومَ القيامةِ. فعندَ ذلك يقولُ: {وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ} حتى بلَغ: {حَسِيبًا} [الإسراء: ١٣، ١٤]، عدَلَ واللَّهِ عليك مَن جعَلك حسيبَ نفسِك .
iyiliklerini korur (kaydeder), solundaki melek ise kötülüklerini kaydeder. Artık dilediğini yap; ister az yap ister çok! Nihayet öldüğün zaman amel defterin dürülür ve kabrinde seninle beraber boynuna asılır; ta ki kıyamet günü çıkıncaya kadar. İşte o zaman [Allah] şöyle buyurur: {وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ} “Her insanın amelini boynuna doladık...” [İsrâ: 13] ayetinden {حَسِيبًا} “hesap görücü olarak” [İsrâ: 14] [kısmına kadar]. Vallahi seni kendi nefsine hesap sorucu kılan [Rabbin], sana karşı pek adil davranmıştır .'
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ}. قال: كاتبُ الحسناتِ عن يمينِه، وكاتبُ السيئاتِ عن شمالِه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ} “sağında ve solunda oturmuş” ayeti hakkında: 'İyilikleri yazan sağında, kötülükleri yazan ise solundadır' dediğini anlattı .
قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، قال: بلَغَني أن كاتبَ الحسناتِ أميرٌ على كاتبِ السيئاتِ، فإذا أذنَب قال له: لا تَعْجَلْ؛ لعله يَسْتَغْفِرُ .
Dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan anlattı, dedi ki: Bana ulaştığına göre iyilikleri yazan melek, kötülükleri yazan meleğin âmiridir; [kul] günah işlediğinde ona: 'Acele etme, belki bağışlanma diler' der .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ}. قال: جعَل معه مَن يَكْتُبُ كلَّ ما لفَظ به، وهو معه رقيبٌ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun {مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ} “İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında hazır bir gözetleyici bulunmasın” buyruğu hakkında şöyle dedi: '[Allah] onun ağzından çıkan her şeyi yazan birini onunla beraber kılmıştır ve o [melek] onun yanında bir gözetleyicidir.'
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني عمرُو بنُ الحارثِ، عن هشامٍ الحِمْصِيِّ، أنه بلَغه أن الرجلَ إذا عمِل سيئةً قال كاتبُ اليمينِ لصاحبِ الشمالِ: اكتُبْ. فيقولُ: لا، بل أنت اكتُبْ. [ويَمْتَنِعان]، فينادِي منادٍ: يا صاحبَ الشمالِ، اكتُبْ ما ترَك صاحبُ اليمينِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Hişâm el-Hımsî'den haber verdi; ona ulaştığına göre, bir adam bir kötülük işlediğinde sağdaki kâtip [melek], soldaki arkadaşına: 'Yaz' der. O da: 'Hayır, bilakis sen yaz' der. [Ve çekinirler]; bunun üzerine bir münâdî (seslenici): 'Ey sol tarafın arkadaşı! Sağ tarafın arkadaşının bıraktığını sen yaz' diye seslenir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ (١٩) وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ذَلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ (٢٠)}.
Yüce [Allah]'ın {وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ (١٩) وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ذَلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ (٢٠)} “Ölüm sarhoşluğu gerçekten geldiğinde, 'İşte senin kaçıp durduğun şey budur!' denir. Ve Sûr'a üflenir; işte bu, tehdidin gerçekleşeceği gündür” buyruğunun tevili hakkında:
قال أبو جعفرٍ ﵀: وفي قولِه: {وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ} وجهان من التأويلِ؛ أحدُهما: وجاءت سكرةُ الموتِ - وهي شدَّتُه وغلبتُه على فهمِ الإنسانِ، كالسكرةِ من النومِ أو الشرابِ - بالحقِّ من أمرِ الآخرةِ، [فتَبيَّنه الإنسانُ حتى تَثَبَّته] وعرَفه. والثاني: وجاءت سكرةُ الموتِ بحقيقةِ الموتِ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: {وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ} “Ölüm sarhoşluğu gerçekle geldiğinde” buyruğunda tevil bakımından iki vecih vardır: Birincisi; ölüm sarhoşluğu -ki o, ölümün şiddeti ve uyku yahut içki sarhoşluğu gibi insanın idrakine galebe çalmasıdır- ahiret emrinden olan hak ile geldi [de insan onu iyice anlayıp kesinleştirdi] ve onu tanıdı, demektir. İkincisi ise; ölüm sarhoşluğu ölümün hakikati ile geldi, demektir.
وقد ذُكِر عن أبي بكرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ أنه كان يَقْرَأُ: (وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْحَقِّ بالْمَوْتِ) .
Ebû Bekir es-Sıddîk'ın radıyallâhu anh bu ayeti: (وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْحَقِّ بالْمَوْتِ) [Hakk'ın sarhoşluğu ölümle geldi] şeklinde okuduğu da zikredilmiştir .
ذكرُ الروايةِ بذلك
Bu konudaki rivayetin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن واصلٍ، عن أبي وائلٍ، قال: لما كان أبو بكرٍ ﵁ يَقْضِي، قالت عائشةُ ﵂: هذا كما قال الشاعرُ :
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Vâsıl'dan, o da Ebû Vâil'den anlattı; dedi ki: Ebû Bekir radıyallâhu anh vefat etmek üzereyken Âişe radıyallâhu anhâ şöyle dedi: 'Bu, şairin dediği gibidir :
* إذا حشرَجَت يومًا وضاقَ بها الصدرُ *
* Bir gün can boğaza gelip hırıldadığında ve göğüs ona dar geldiğinde... *'
فقال أبو بكرٍ: [يا بُنَيَّةُ]، لا تَقُولي ذلك، ولكنه كما قال اللَّهُ ﷿:
Ebû Bekir: '[Kızcağızım!] Öyle söyleme; bilakis Azîz ve Celîl olan Allah'ın buyurduğu gibidir:' dedi.
(وَجَاءَتْ سَكْرَةُ [الْحَقِّ بِالْمَوْتِ] ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ).
(وَجَاءَتْ سَكْرَةُ [الْحَقِّ بِالْمَوْتِ] ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ) [Hakk'ın sarhoşluğu ölümle geldi; işte senin kaçıp durduğun şey budur].
وقد ذُكِر أن ذلك كذلك في قراءةِ ابنِ مسعودٍ ، ولقراءةِ مَن قرَأ ذلك كذلك وجهان من التأويلِ؛ أحدُهما: وجاءت سكرةُ اللَّهِ بالموتِ، فيَكونُ الحقُّ هو اللَّهَ تعالى ذكرُه. والثاني: أن تكونَ السكرةُ هي الموتُ، أُضِيفت إلى نفسِها، كما قيل: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} [الواقعة: ٩٥]. ويكونُ تأويلُ الكلامِ: وجاءت السكرةُ الحقُّ بالموتِ.
Bunun İbn Mes'ûd'un kıraatinde de bu şekilde olduğu zikredilmiştir . Bu ayeti böyle okuyanın kıraati için iki tevil vechi vardır: Birincisi; ölüm sebebiyle Allah'ın sarhoşluğu (şiddeti) geldi, demektir ki bu durumda 'el-Hak', Zikri Yüce Olan Allah'tır. İkincisi ise; sarhoşluğun bizzat ölüm olması ve -tıpkı {إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} “Şüphesiz bu, kesin gerçeğin (hakkü'l-yakîn) ta kendisidir” [Vâkıa: 95] denildiği gibi- kendisine izafe edilmiş olmasıdır. Bu takdirde sözün tevili: 'Gerçek sarhoşluk ölüm ile geldi' şeklinde olur.
وقولُه: {ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ}. يقولُ: هذه السكرةُ التي جاءتك أيُّها الإنسانُ بالحقِّ هو الشيءُ الذي كنتَ منه تَهْرُبُ، وعنه تَرُوغُ.
O'nun {ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ} “İşte senin kaçıp durduğun şey budur!” buyruğu hakkında şöyle der: Ey insan! Hak ile sana gelen bu sarhoşluk, senin kendisinden kaçtığın ve yan çizip uzaklaşmaya çalıştığın şeydir.
وقولُه: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ذَلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ}. قد تقدَّم بيانُنا عن معنى "الصُّورِ"، وكيفَ النَّفْخُ فيه، بذكرِ اختلافِ المختلفين، والذي هو أولى الأقوالِ عندَنا فيه بالصوابِ، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
O'nun {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ذَلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ} “Ve Sûr'a üflenir; işte bu, tehdidin gerçekleşeceği gündür” buyruğuna gelince; 'es-Sûr'un anlamı, ona üflenişin nasıl olacağı, bu konudaki farklı görüşlerin zikri ve bize göre doğruya en layık olan görüş hakkındaki açıklamamız daha önce geçmiş olup burada tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmamıştır .
وقولُه: {ذَلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ}. يقولُ: هذا اليومُ الذي يُنْفَخُ فيه [في الصورِ] هو يومُ الوعيدِ الذي وعَده اللَّهُ ﷿ الكفارَ أن يُعَذِّبَهم فيه.
O'nun {ذَلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ} “İşte bu, tehdidin gerçekleşeceği gündür” buyruğu hakkında şöyle der: Kendisinde [Sûr'a] üflenen bu gün, aziz ve celil olan Allah'ın kâfirlere kendilerini içinde azaplandıracağını tehdit ettiği tehdit (vaîd) günüdür.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ (٢١) لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ (٢٢)}.
Yüce [Allah]'ın {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ (٢١) لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ (٢٢)} “Her can, yanında bir sevk edici ve bir de şahit ile gelir. [Ona denir ki:] 'Andolsun sen bundan gaflet içindeydin. Şimdi senin perdeni kaldırdık; artık bugün gözün pek keskindir'” buyruğunun tevili hakkında:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: وجاءت يومَ يُنْفَخُ في الصُّورِ كلُّ نفسٍ ربَّها، معها سائقٌ يَسُوقُها إلى اللَّهِ، وشهيدٌ يَشْهَدُ عليها بما عمِلت في الدنيا من خيرٍ أو شرٍّ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri Yüce Olan şöyle buyurur: Sûr'a üflendiği gün her nefis, kendisini Allah'a sevk eden bir sürücü/sevk edici ve dünyada işlediği hayır yahut şerre dair aleyhine tanıklık eden bir şahitle birlikte Rabbinin huzuruna gelir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن إسماعيلَ بنِ أبي خالدٍ، عن يحيى بنِ رافعٍ مولًى لثقيفٍ، قال: سمِعتُ عثمانَ بنَ عفانَ ﵁ يَخْطُبُ، فقرَأ هذه الآيةَ: {سَائِقٌ وَشَهِيدٌ}. قال: سائقٌ يَسُوقُها إلى اللَّهِ، وشاهدٌ يَشْهَدُ عليها بما عمِلت .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, [o da] Sakîf'in azatlısı Yahyâ b. Râfi'den nakletti; o şöyle dedi: Osmân b. Affân radıyallâhu anh'ı hutbe verirken işittim; şu ayeti okudu: {سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} “Bir sevk edici ve bir de şahit”. [Ardından] şöyle dedi: "Sevk edici onu Allah'a sevk eder, şahit de işlediklerine dair onun aleyhine tanıklık eder."