حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن إسماعيلَ، عن أبي عيسى، قال: سمِعتُ عثمانَ بنَ عفانَ يخطُبُ، فقرَأ هذه الآيةَ: {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ}. قال: السائقُ يَسوقُها إلى أمرِ اللَّهِ، والشهيدُ يَشْهَدُ عليها بما عمِلت.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, İsmâil'den, [o da] Ebû Îsâ'dan nakletti; o şöyle dedi: Osmân b. Affân'ı hutbe verirken işittim; şu ayeti okudu: {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} “Her can, yanında bir sevk edici ve bir de şahit ile gelir”. [Ardından] şöyle dedi: "Sevk edici onu Allah'ın emrine sevk eder, şahit de işlediklerine dair onun aleyhine tanıklık eder."
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, [o da]
أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ}. قال: السائقُ من الملائكةِ، والشهيدُ شاهدٌ عليه من نفسِه .
babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} “Her can, yanında bir sevk edici ve bir de şahit ile gelir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: "Sevk edici meleklerdendir, şahit ise kendi nefsinden aleyhine bir tanıktır."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا [مِهرانُ، عن سفيانَ] ، عن خُصَيْفٍ، عن مجاهدٍ: {سَائِقٌ وَشَهِيدٌ}: سائقٌ يسوقُها إلى أمرِ اللَّهِ، وشاهدٌ يَشْهَدُ عليها بما عمِلت .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize [Mihrân, Süfyân'dan] , [o da] Husayf'tan, [o da] Mücâhid'den nakletti: {سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} “Bir sevk edici ve bir de şahit” [ifadesi hakkında şöyle dedi]: "Sevk edici onu Allah'ın emrine sevk eder, şahit de işlediklerine dair onun aleyhine tanıklık eder."
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {سَائِقٌ وَشَهِيدٌ}. قال: الملكان؛ كاتبٌ وشهيدٌ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Allah'ın: {سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} “Bir sevk edici ve bir de şahit” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: "İki melektir; [biri] yazıcı, [diğeri] şahittir."
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ}: سائقٌ يَسُوقُها إلى ربِّها، وشاهدٌ يَشْهَدُ عليها بعملِها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} “Her can, yanında bir sevk edici ve bir de şahit ile gelir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: "Sevk edici onu Rabbine sevk eder, şahit de yaptığı amellere dair aleyhine tanıklık eder."
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا سليمانُ بنُ حربٍ، قال: أخبَرنا أبو هلالٍ، قال: ثنا قتادةَ في قولِه: {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ}. قال: سائقٌ يسوقُها إلى حسابِها، وشهيدٌ يشهدُ عليها بما عمِلت.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süleymân b. Harb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl haber verdi, dedi ki: Bize Katâde O'nun: {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} “Her can, yanında bir sevk edici ve bir de şahit ile gelir” buyruğu hakkında [şöyle] nakletti: "Sevk edici onu hesabına sevk eder, şahit de işlediklerine dair onun aleyhine tanıklık eder."
حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنِ: {مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ}. قال: سائقٌ يَسُوقُها، وشاهدٌ يَشْهَدُ عليها بعملِها .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, [o da] el-Hasan'dan nakletti: {مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} “Yanında bir sevk edici ve bir de şahit ile” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "Sevk edici onu sevk eder, şahit de yaptığı amellere dair onun aleyhine tanıklık eder."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ: {سَائِقٌ وَشَهِيدٌ}. قال: سائقٌ يَسُوقُها، وشاهدٌ يَشْهَدُ عليها بعملِها.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca'fer'den, [o da] er-Rebî' b. Enes'ten nakletti: {سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} “Bir sevk edici ve bir de şahit” [ifadesi hakkında] şöyle dedi: "Sevk edici onu sevk eder, şahit de yaptığı amellere dair onun aleyhine tanıklık eder."
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ}. السائقُ من الملائكةِ، والشاهدُ من أنفسِهم؛ الأيدي والأرجلُ، والملائكةُ أيضًا شهداءُ عليهم .
Hüseyin'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} “Her can, yanında bir sevk edici ve bir de şahit ile gelir” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: "Sevk edici meleklerdendir. Şahit ise bizzat kendilerindendir; eller ve ayaklardır. Melekler de ayrıca onların aleyhine şahitlerdir."
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {سَائِقٌ وَشَهِيدٌ}. قال: مَلَكٌ وُكِّل به يُحْصِي عليه عملَه، ومَلَكٌ يَسُوقُه إلى محشرِه حتى يُوَافِيَ مَحْشَرَه يومَ القيامةِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} “Bir sevk edici ve bir de şahit” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Kendisine görevlendirilmiş, amellerini aleyhine sayıp kaydeden bir melek ve kıyamet günü toplanma yerine varıncaya kadar onu toplanma yerine sevk eden bir melektir."
واختلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بهذه الآياتِ؛ فقال بعضُهم: عُنِي بها النبيُّ ﷺ. وقال بعضُهم: عُنِي أهلُ الشركِ. وقال بعضُهم: عُنِي بها كلُّ أحدٍ.
Tevil ehli bu ayetlerle kimin kastedildiği konusunda ihtilaf etmiştir; bazısı: 'Bununla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmiştir' demiştir. Bazısı: 'Şirk ehli kastedilmiştir' demiştir. Bazısı ise: 'Bununla herkes kastedilmiştir' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنى يعقوبُ بنُ عبدِ الرحمنِ الزهريُّ، قال: سألتُ زيدَ بنَ أسلمَ عن قولِ اللَّهِ: {وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ} [ق: ١٩] الآية، إلى قولِه: {مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ}. فقلتُ له: من يُرَادُ بهذا؟ فقال:
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Ya'kūb b. Abdirrahmân ez-Zührî anlattı, dedi ki: Zeyd b. Eslem'e Allah'ın: {وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ} [Kāf: 19] “Ölüm sarhoşluğu [gerçekten] gelmiştir” ayetinden {مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} “[Her can] yanında bir sevk edici ve bir de şahit ile [gelir]” buyruğuna kadar [olan kısmı] sordum. Ona: "Bununla kim kastediliyor?" dedim. O da şöyle dedi:
رسولُ اللَّهِ ﷺ فقلتُ له: رسولُ اللَّهِ؟ فقال: وما تُنْكِرُ؟ قال اللَّهُ ﷿: {أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى (٦) وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى} [الضحى: ٦، ٧]. قال: ثم سألتُ صالحَ بنَ كيسانَ عنها، فقال لي: هل سأَلتَ عنها أحدًا؟ فقلت: نعَمْ، قد سألتُ زيدَ بنَ أسلمَ. فقال: ما قال لك؟ فقلتُ: بل تُخْبِرُني ما تقولُ. فقال: [لأُخْبِرَنَّك برأيي الذي] عليه رأيي، فأخبِرْني ما قال لك. قلتُ: قال: يُرَادُ بهذا رسولُ اللَّهِ ﷺ. فقال: وما علمُ زيدٍ؟! واللَّهِ ما سنٌّ عاليةٌ، ولا لسانٌ فصيحٌ، ولا معرفةٌ بكلامِ العربِ، إنما يُرَادُ بهذا الكافرُ. ثم قال: اقرَأْ ما بعدَها يَدُلُّك على ذلك. قال: ثم سأَلتُ حسينَ بنَ عبدِ اللَّهِ بنِ عُبَيدِ اللَّهِ بنِ عباسٍ، فقال لي مثلَ ما قال صالحٌ؛ هل سأَلت أحدًا؟ فأخبِرْني به. قلتُ: إني قد سأَلتُ زيدَ بنَ أسلمَ، وصالحَ بنَ كيسانَ. فقال: ما قالا لك؟ قلتُ: بل تُخْبِرُني بقولِك. قال لأُخْبِرَنَّك بقولي. فأَخبرتُه بالذي قالا لي، فقال: أُخالِفُهما جميعًا؛ يريدُ بهذا البرَّ والفاجرَ، قال اللَّهُ ﷿: {وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ}، {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ}. قال: فانكشَف الغطاءُ عن البرِّ والفاجرِ، فرأَى كلٌّ ما يَصِيرُ إليه .
"Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem" dedi. Ben ona: "Allah'ın Resûlü mü?" dedim. O da: "Neden yadırgıyorsun ki? Allah azze ve celle: {أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى (٦) وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى} [Duhâ: 6, 7] “O seni bir yetim bulup barındırmadı mı? Seni yolunu kaybetmiş bulup doğru yola iletmedi mi?” buyurmuştur" dedi. [Ya'kūb] dedi ki: Sonra bu [ayetler] hakkında Sâlih b. Keysân'a sordum; bana: " Bu konuda birine sordun mu?" dedi. Ben de: "Evet, Zeyd b. Eslem'e sordum" dedim. O: "Sana ne dedi?" diye sordu. Ben: "Önce sen ne dediğini bana haber ver" dedim. O: "[Kendi görüşüm] ne ise onu sana mutlaka bildireceğim, sen bana onun ne dediğini haber ver" dedi. Ben: "Bununla Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem kastediliyor, dedi" dedim. Bunun üzerine [Sâlih]: "Zeyd'in ilmi de neymiş?! Vallahi ne ileri bir yaşı ne fasih bir dili ne de Arapların kelamına dair bilgisi var; bununla yalnızca kâfir kastedilmektedir!" dedi. Sonra da: "Ondan sonrasını oku, sana bunu gösterir" dedi. [Ya'kūb] dedi ki: Daha sonra Hüseyin b. Abdillâh b. Ubeydillâh b. Abbâs'a sordum; o da bana Sâlih'in dediği gibi: "Birine sordun mu? Bana haber ver" dedi. Ben: "Zeyd b. Eslem ile Sâlih b. Keysân'a sordum" dedim. "Sana ne dediler?" dedi. Ben: "Önce sen kendi sözünü bana bildir" dedim. O da: "Sözümü sana mutlaka bildireceğim" dedi. Ben de ikisinin bana ne söylediğini ona haber verdim. Bunun üzerine şöyle dedi: "Ben ikisine de muhalefet ediyorum; [Allah] bununla iyiyi de kötüyü de kastetmektedir. Allah azze ve celle: {وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ} “Ölüm sarhoşluğu gerçekten geldi; işte senin kaçıp durduğun şey budur!”, {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ} “Şimdi senin perdeni kaldırdık; artık bugün gözün pek keskindir” buyurmuştur. Böylece perde hem iyinin hem de kötünün üzerinden kalkmış, herkes varacağı yeri görmüştür."
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرَنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ}: يعني
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın Allah'ın: {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} “Her nefis, yanında bir sevk edici ve bir de şahit ile gelir” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Yani
المشرِكين .
Müşrikleri.
وأولى الأقوالِ عندي في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: عُنِي بذلك البَرُّ والفاجرُ. لأن اللَّهَ ﷿ أَتْبَع هذه الآياتِ قولَه: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ}. والإنسانُ في هذا الموضعِ بمعنى الناسِ كلِّهم، غيرَ مخصوصٍ منهم بعضٌ دونَ بعضٍ. فمعلومٌ إن كان ذلك كذلك أن معنى قولِه: {وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ}: وجاءتك أيُّها الإنسانُ سكرةُ الموتِ بالحقِّ، {ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ}. وإذا كان ذلك كذلك، كانت بينةً صحةُ ما قلنا.
Bu hususta bana göre doğruya en layık olan görüş; bununla iyinin ve kötünün kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşüdür. Çünkü Allah azze ve celle bu ayetleri, {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ} “Andolsun insanı biz yarattık ve nefsinin ona ne fısıldadığını biliriz” buyruğunun peşinden getirmiştir. Buradaki 'insan' kelimesi, bir kısmı diğerinden ayırt edilmeksizin bütün insanlar anlamındadır. Durum böyle olunca, O'nun {وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ} “Ölüm sarhoşluğu gerçekten geldi” buyruğunun anlamının: 'Ey insan! Hak ile sana ölüm sarhoşluğu geldi, {ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ} “işte senin kaçıp durduğun şey budur!”' şeklinde olduğu malumdur. Durum böyle olunca, söylediğimiz şeyin doğruluğu apaçık ortaya çıkmaktadır.
وقولُه: {لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: يُقالُ له : لقد كنتَ في غفلةٍ [في الدنيا] من هذا الذي عايَنت اليومَ أَيُّها الإنسانُ من الأهوالِ والشدائدِ، {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ}. يقولُ: فجلَّينا ذلك لك، وأظهَرْناه لعينَيْك حتى رأَيتَه وعايَنتَه، فزالَت الغفلةُ عنك.
O'nun {لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا} “Andolsun sen bundan gaflet içindeydin” buyruğu hakkında Zikri Yüce Olan şöyle der: Ona şöyle denir: 'Ey insan! Bugün bizzat gördüğün bu korkunç ve şiddetli durumlardan [dünyada iken] gaflet içindeydin. {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ} “Şimdi senin perdeni kaldırdık”.' Şöyle buyurur: Onu sana apaçık kıldık ve gözlerinin önüne serdik, nihayet onu gördün ve bizzat müşahede ettin; böylece gaflet üzerinden kalktı.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ وإن اختلَفوا في المقولِ ذلك له؛ فقال بعضُهم: المقولُ ذلك له الكافرُ.
Kendisine bu söz söylenen kimse hakkında ihtilaf etmiş olsalar da tevil ehli bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir; bazısı: 'Kendisine bu söz söylenen kimse kâfirdir' demiştir.
وقال آخرون: هو نبيُّ اللَّهِ ﷺ.
Diğerleri ise: 'O, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'dir' demiştir.
وقال آخرون: هو جميعُ الخلقِ من الجنِّ والإنسِ.
Diğerleri ise: 'O, cinlerden ve insanlardan tüm yaratılmışlardır' demiştir.
ذكرُ مَن قال: هو الكافرُ
Bunun kâfir olduğunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ}: فذلك الكافرُ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ} “Andolsun sen bundan gaflet içindeydin. Şimdi senin perdeni kaldırdık” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: "İşte o, kâfirdir."
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى؛ وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ}. قال: للكافرِ، يومَ القيامةِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den O'nun: {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ} “Şimdi senin perdeni kaldırdık” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: "Kıyamet günü kâfire [hitaptır]."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ: {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ}. قال: في الكافرِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan nakletti: {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ} “Şimdi senin perdeni kaldırdık” [buyruğu hakkında]: "Kâfir hakkındadır" dedi.
ذكرُ مَن قال: هو نبيُّ اللَّهِ ﷺ
Bunun Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا}. قال: هذا رسولُ اللَّهِ ﷺ، قال: لقد كنتَ في غفلة من هذا الأمرِ يا محمدُ، كنتَ مع القومِ في جاهليَّتِهم، {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا} “Andolsun sen bundan gaflet içindeydin” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Bu, Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Şöyle buyurmuştur: 'Ey Muhammed! Sen bu meseleden gaflet içindeydin, cahiliyelerinde o kavimle beraberdin. {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ} “Şimdi senin perdeni kaldırdık; artık bugün gözün pek keskindir”'."
قال أبو جعفرٍ ﵀: وعلى هذا التأويلِ الذي قاله ابنُ زِيدٍ، يجبُ أن يكونَ هذا الكلامُ خطابًا من اللَّهِ ولرسولِه ﷺ؛ أنه كان في غفلةٍ في الجاهليةِ من هذا الدينِ الذي بعَثه به، فكشَف عنه غطاءَه الذي كان عليه في الجاهليةِ، فنفَذ بصرُه بالإيمانِ وتبيَّنه، حتى تقرَّر ذلك عندَه، فصار حادَّ البصرِ به.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah ona rahmet eylesin- der ki: İbn Zeyd'in dile getirdiği bu yoruma göre, bu sözün Allah'tan Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitap olması gerekir; [anlamı şudur:] O, cahiliye döneminde kendisiyle gönderildiği bu dinden habersizdi/gaflet içindeydi; derken Allah, cahiliye döneminde üzerinde bulunan perdesini kaldırdı, böylece basireti iman ile derinleşip hakikati apaçık kavradı, nihayet bu durum kendisinde yerleşti ve onun hakkında keskin bir basiret sahibi oldu.
ذكرُ مَن قال: هو جميعُ الخلقِ من الجنِّ والإنسِ
Bunun cin ve insanlardan oluşan bütün yaratılmışlar olduğunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنى يعقوبُ بنُ عبدِ الرحمنِ الزهريُّ، قال: سأَلتُ عن ذلك الحسينَ بنَ عبدِ اللَّهِ بنِ عبيدِ اللَّهِ بنِ عباسٍ، فقال: يُريدُ به البرَّ والفاجرَ. {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ}. قال: انكشَف الغطاءُ عن البرِّ والفاجرِ، فرأَى كلٌّ ما يَصِيرُ إليه
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Ya'kūb b. Abdirrahmân ez-Zührî anlattı, dedi ki: Bunu Hüseyin b. Abdillâh b. Ubeydillâh b. Abbâs'a sordum; şöyle dedi: "Bununla iyiyi de kötüyü de kastetmektedir. {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ} “Şimdi senin perdeni kaldırdık; artık bugün gözün pek keskindir”. Perde hem iyinin hem de kötünün üzerinden kalkmış, herkes varacağı yeri görmüştür."
وبنحوِ الذي قلْنا في معنى قولِه: {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ}. قال أهلُ التأويلِ.
O'nun {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ} “Şimdi senin perdeni kaldırdık” buyruğunun anlamı hakkında tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ}. قال: الحياةُ بعدَ الموتِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ} “Şimdi senin perdeni kaldırdık” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: "[Kastedilen] ölümden sonraki hayattır."
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ}. قال: عايَن الآخرةَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ} “Andolsun sen bundan gaflet içindeydin. Şimdi senin perdeni kaldırdık” buyruğu hakkında: "Ahireti bizzat gördü" dediğini nakletti.
وقولُه: {فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ}. يقولُ: فأنت اليومَ نافذُ البصرِ، عالمٌ بما كنتَ عنه في الدنيا في غفلةٍ. وهو من قولِهم: فلانٌ بصيرٌ بهذا الأمرِ. إذا كان ذا علمٍ به، و: له بهذا الأمرِ بصرٌ. أي علمٌ.
O'nun {فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ} “Artık bugün gözün pek keskindir” buyruğu hakkında şöyle der: Artık bugün senin görüşün/basiretin pek keskindir; dünyada gaflet içinde olduğun şeyi bilmektesin. Bu, bir kimse o konuda bilgi sahibi olduğunda söylenen: 'Falan kimse bu işte basiret sahibidir (bunu iyi bilir)' ve 'Onun bu işte basireti vardır', yani bilgisi vardır sözünden gelmektedir.
وقد رُوِي عن الضحاكِ أنه قال: معنى ذلك: {فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ}: كلسانِ الميزانِ.
Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bunun, yani {فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ} “Artık bugün gözün pek keskindir” [ayetinin] anlamı: Terazinin dili gibidir.
وأحسَبُه أراد بذلك أن معرِفَته وعلمَه بما أسلَف في الدنيا شاهدُ عدلٍ عليه، فشبَّه بصرَه بذلك بلسانِ الميزانِ، الذي يُعدلُ به الحقُّ في الوزنِ، ويُعرَفُ مبلغُه الواجبُ لأهلِه، عما زاد على ذلك أو نقَص، فكذلك علمُ مَن وافى القيامةَ بما اكتسَب في الدنيا، شاهدُ عدلٍ عليه كلسانِ الميزانِ.
Öyle sanıyorum ki o, bununla [insanın] dünyada önceden işlediklerine dair marifet ve bilgisinin kendi aleyhine adil bir şahit olduğunu kastetmiştir. Dolayısıyla onun basiretini, tartıda hakkın kendisiyle dengeye kavuştuğu ve hak sahiplerine gereken miktarın fazlasıyla ya da eksiğiyle kendisiyle bilindiği terazinin diline benzetmiştir. İşte kıyamete gelen kimsenin dünyada kazandığı amellere dair bilgisi de terazi dili gibi kendi aleyhine adil bir şahittir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ (٢٣) أَلْقِيَا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ (٢٤) مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ مُرِيبٍ (٢٥)}.
Yüce [Allah]'ın {وَقَالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ (٢٣) أَلْقِيَا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ (٢٤) مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ مُرِيبٍ (٢٥)} “Yoldaşı der ki: 'İşte yanımdaki hazır!' [Allah buyurur:] 'Atın cehenneme her inatçı kâfiri! Hayra engel olan, azgın, şüpheciyi!'” buyruğunun tevili hakkında:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: وقال قرينُ هذا الإنسانِ الذي جاء ربَّه يومَ القيامةِ معه سائقٌ وشهيدٌ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri Yüce Olan şöyle buyurur: Kıyamet günü yanında bir sevk edici ve bir şahitle Rabbine gelen bu insanın yoldaşı (beraberindeki melek) der ki:
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَقَالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ}: الملَكُ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَقَالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ} “Yoldaşı der ki: 'İşte yanımdaki hazır!'” [ifadesindeki yoldaş]: Melektir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَقَالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ} إلى آخرِ الآيةِ. قال: هذا سائقُه الذي وكِّل به، وقرَأ: {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun ayetin sonuna kadar olan {وَقَالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ} “Yoldaşı der ki: 'İşte yanımdaki hazır!'” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Bu, kendisiyle görevlendirilen sevk edicisidir." Ve {وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِيدٌ} “Her can, yanında bir sevk edici ve bir de şahit ile gelir” ayetini okudu.
وقولُه: {هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه مُخبِرًا عن قيلِ قَرينِ هذا الإنسانِ عندَ موافاتِه ربَّه به: ربِّ هذا ما لديَّ عتيدٌ. يقولُ: هذا الذي هو عندِي مُعَدٌّ محفوظٌ.
O'nun: {هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ} “İşte yanımdaki hazır!” buyruğu hakkında Zikri Yüce Olan, bu insanın yoldaşının (karîninin), onu Rabbinin huzuruna getirdiğinde söylediği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: 'Rabbim! İşte yanımdaki hazır!' [Yani] şöyle demektedir: 'Bu, benim yanımdaki hazırlanmış ve muhafaza edilmiş olandır.'
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ}. قال: والعتيدُ الذي قد أخَذه، وجاء به السائقُ والحافظُ معه جميعًا.
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ} “İşte yanımdaki hazır!” buyruğu hakkında şöyle dedi: "'Atîd' (hazır olan); onu teslim alan ve sevk edici ile koruyucu meleğin hep birlikte beraberinde getirdiği kimsedir."
وقولُه: {أَلْقِيَا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ}. فيه متروكٌ استُغنِي بدلالةِ الظاهرِ عليه منه، وهو: يُقالُ: ألقِيا في جهنمَ. و قال تعالى ذكرُه: أَلْقِيا. فأخرَج الأمرَ للقرينِ - وهو بلفظِ واحدٍ - مُخرَجَ خطابِ الاثنين. وفي ذلك وجهان من التأويلِ؛ أحدُهما: أن يَكونَ القرينُ بمعنى الاثنين، كالرسولِ والاسمِ الذي يكونُ بلفظِ الواحدِ في الواحد والتثنيةِ والجمعِ، فردَّ قولَه: {أَلْقِيَا فِي جَهَنَّمَ}. إلى المعنى.
O'nun {أَلْقِيَا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ} “[Allah buyurur:] 'Atın [ikiniz] cehenneme her inatçı kâfiri!'” buyruğunda, cümlenin açık delaleti sebebiyle hazfedilmiş [bir ifade] vardır ki o da: '[Onlara] cehenneme atın denilir' [anlamıdır]. Ve Zikri Yüce Olan: "أَلْقِيَا" (atın [ikiniz]) buyurarak -tekil lafızla ifade edilmiş olan- karîne (yoldaşa) yönelik emri tesniye (ikil) hitabı şeklinde çıkarmıştır. Bunda tevil açısından iki vecih vardır: Birincisi; karîn kelimesinin, tıpkı "resûl" gibi ve tekil, tesniye ile çoğul için tekil lafzıyla kullanılan isimler gibi ikil anlamında olmasıdır; bu durumda O'nun: {أَلْقِيَا فِي جَهَنَّمَ} “Atın cehenneme” buyruğu manaya raci kılınmıştır.
والثاني: أن يكونَ كما كان بعضُ أهلِ العربيةِ يقولُ ؛ وهو أن العربَ تَأْمُرُ الواحدَ والجماعةَ بما تَأْمُرُ به الاثنين، فتَقولُ للرجلِ: ويلَك ارحَلَاها وازْجُراها. وذكَر أنه سمِعها من العربِ، قال: وأنشَدني بعضُهم :
İkincisi ise: Bazı Arap dili âlimlerinin söylediği gibi olmasıdır ; o da şudur ki, Araplar iki kişiye emrettikleri lafızla tek kişiye ve topluluğa da emrederler. Nitekim bir adama: "Yazıklar olsun sana, ikiniz [deveyi] yola çıkarın ve sürün (ارحَلَاها وازْجُراها)" derler. O, bunu Araplardan işittiğini zikretmiş ve şöyle demiştir: Bazıları bana şu beyti inşad etti :
فقلتُ لصاحِبي لا تَحْبِسانا … بِنَزْعِ أُصولِهِ واجتزَّ شِيحا
"Arkadaşıma dedim ki: Köklerini sökmekle ikiniz bizi alıkoymayın da yavşan otunu biçiver!"
قال: وأَنشَدني أبو ثَرْوانَ:
Dedi ki: Ebû Servân da bana şu beyti inşad etti:
فإن تَزْجُرَاني يابنَ عفانَ أَنْزَجِرْ … وَإِنْ تَدَعَاني أَحْمِ عِرْضًا مُمَنَّعا
"Ey İbn Affân! İkiniz beni menederseniz vazgeçerim / Ama beni bırakırsanız, korunmuş bir haysiyeti savunurum."
قال: ونرى أن ذلك منهم أن الرجلَ أدنى أعوانِه في إبلِه وغنمِه اثنان،
Dedi ki: Kanaatimizce onların böyle [hitap etmelerinin] sebebi, kişinin develerini ve koyunlarını gütmede en az yardımcısının iki kişi olmasıdır;
وكذلك الرُّفْقةُ أدنى ما تكونُ ثلاثةً، فجرى كلامُ الواحدِ على صاحِبَيْه . وقال: ألا ترَى الشعراءَ أكثرَ شيءٍ قِيلًا: يا صاحِبَيَّ، يا خَليلَيَّ. وقال امرُؤ القيسِ :
Aynı şekilde bir yol arkadaşlığı kafilesi en az üç kişi olur. Dolayısıyla tek kişinin sözü iki arkadaşına yönelik cereyan etmiştir . Ve şöyle dedi: Görmez misin ki şairlerin en çok söylediği söz: 'Ey iki arkadaşım!', 'Ey iki dostum!' şeklindedir. İmrüülkays da şöyle demiştir :
خَلِيلَيَّ مُرَّا بي على أمِّ جُنْدَبِ … نُقَضِّ لُباناتِ الفؤادِ المعذَّبِ
"Ey iki dostum! Beni Ümmü Cündeb'e uğratın da / O azap çeken kalbin hacetlerini giderelim."
ثم قال:
Sonra şöyle dedi:
ألم [تَرَ أني] كُلَّما جئتُ طارِقًا … وجَدتُ بها طِيبًا وإن لم تَطَيَّبِ
"Görmedin mi ki ben ne zaman geceleyin çıkagelseydim / Güzel koku sürünmemiş olsa bile onda hoş bir koku bulurdum."
فرجَع إلى الواحدِ، وأوّلُ الكلامِ اثنان. قال: وأنشَدني بعضُهم :
Böylece [şair] tekile dönmüştür, oysa sözün başı iki kişiyeydi. Dedi ki: Bazıları bana şu beyti inşad etti :
خَلِيلَيَّ قُومَا في عَطالةَ فانظُرَا … أنارًا ترَى مِن [نحوِ بابَيْنِ] أَمْ بَرْقا
"Ey iki dostum! Atâle'de ayağa kalkın da bakın; / İki kapı tarafından görünen bir ateş midir yoksa şimşek mi?"
وبعضُهم يَرْوِي: أنارًا نَرَى؟
Bazıları da: "Gördüğümüz bir ateş midir? (أنارًا نَرَى)" şeklinde rivayet etmiştir.
{كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ}. يعني: كلَّ جاحدٍ وحدانيةَ اللَّهِ، {عَنِيدٍ}: وهو العاندُ عن الحقِّ وسبيلِ الهدى.
{كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ} “her inatçı kâfiri” yani: Allah'ın birliğini inkâr eden herkesi; {عَنِيدٍ} “inatçı” ise: Haktan ve hidayet yolundan sapan kimsedir.
وقولُه: {مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ}. كان قتادةَ يقولُ في "الخيرِ" في هذا الموضعِ: هو الزكاةُ المفروضةُ.
Allah Teâlâ'nın: {مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ} “hayra alabildiğine engel olan” buyruğuna gelince; Katâde bu yerdeki "el-Hayr" hakkında: "O, farz kılınan zekâttır." derdi.
حدَّثنا بذلك بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ .
Bunu bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı .
والصوابُ من القولِ في ذلك عندِي أنه كلُّ حقٍّ وجَب للَّهِ، أو لآدميٍّ في مالِه. و"الخيرُ" هو المالُ في هذا الموضِع.
Bu hususta bana göre doğru olan görüş; bunun, malında Allah için yahut bir insan için vacip olan her hak olduğudur. Bu makamda "el-Hayr" maldır.
وإنما قلْنا ذلك هو الصوابُ من القولِ؛ لأن اللَّهَ تعالى ذِكْرُه عمَّ بقولِه: {مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ}. الخبرَ عنه، أنه يَمْنَعُ الخَيْرَ، ولم يَخْصُصْ منه شيئًا دونَ شيءٍ، فذلك على كلِّ خيرٍ يُمْكِنُ منعُه طالبَه.
Bizim bu görüşün doğru olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Zikri Yüce Olan Allah {مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ} “Hayra engel olan” buyruğuyla, onun hayra engel olduğuna dair haberi genel kılmış, bundan hiçbir şeyi diğerinden ayırt etmemiştir. Dolayısıyla bu, onu isteyenden engellenmesi mümkün olan her hayrı kapsar.
وقولُه: {مُعْتَدٍ}. يقولُ: مُعْتَدٍ على الناسِ بلسانِه بالبَذاءِ والفحْشِ في المنطقِ، وبيدِه بالسطوةِ والبطشِ ظلمًا.
O'nun {مُعْتَدٍ} “Haddi aşan” buyruğu hakkında der ki: İnsanlara diliyle çirkin ve kaba sözler sarf ederek, eliyle de zulümle zorbalık ve baskı yaparak haddi aşandır.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: مُعتدٍ في منطقِه وسيرتِه وأمرِه .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle] anlattı: "Sözünde, gidişatında ve işinde haddi aşandır ."
وقولُه: {مُرِيبٍ} يعني: شاكٍّ في وحدانيةِ اللَّهِ وقُدرتِه على ما يَشَاءُ.
O'nun {مُرِيبٍ} “Şüpheci” buyruğu yani: Allah'ın birliğinde ve dilediği şeye kadir olduğunda şüphe eden demektir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مُرِيبٍ}: أي شاكٍّ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun {مُرِيبٍ} “Şüpheci” buyruğu hakkında: "Yani şüphe eden " dediğini anlattı.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَأَلْقِيَاهُ فِي الْعَذَابِ الشَّدِيدِ (٢٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَأَلْقِيَاهُ فِي الْعَذَابِ الشَّدِيدِ (٢٦)} “O ki Allah ile beraber başka bir ilah edindi; atın onu şiddetli azaba!”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: الذي أشرَك باللَّهِ فعبَد معه معبودًا آخرَ من خلقِه، {فَأَلْقِيَاهُ فِي الْعَذَابِ الشَّدِيدِ}. يقولُ: فألقياه في عذابِ
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'a ortak koşan ve O'nunla beraber yarattıklarından başka bir mabuda tapan kimseyi, {فَأَلْقِيَاهُ فِي الْعَذَابِ الشَّدِيدِ} “atın onu şiddetli azaba!” [Yani] şöyle buyurmaktadır: Onu ... azabına atın
جهنمَ الشديدِ.
cehennemin şiddetli azabına atın.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ وَلَكِنْ كَانَ فِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ (٢٧) قَالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ (٢٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ وَلَكِنْ كَانَ فِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ (٢٧) قَالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ (٢٨)} “Yoldaşı der ki: 'Rabbimiz! Ben onu azdırmadım; fakat kendisi derin bir sapıklık içindeydi.' [Allah] buyurur: 'Huzurumda çekişmeyin! Ben size daha önce tehdidimi göndermiştim.'”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: قال قرينُ هذا الإنسانِ الكَفَّارِ المنَّاعِ للخيرِ، وهو شيطانُه الذي كان مُوكَّلًا به في الدنيا.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri Yüce Olan şöyle buyurur: Bu kâfir ve hayra engel olan insanın yoldaşı -ki o, dünyada kendisiyle görevlendirilmiş olan şeytanıdır- [şöyle] dedi:
كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ}. قال: قرينُه شيطانُه .
Nitekim bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun {قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ} “Yoldaşı der ki: 'Rabbimiz! Ben onu azdırmadım'” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Onun yoldaşı şeytanıdır ."
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {قَالَ قَرِينُهُ}. قال: الشيطانُ قُيِّض له .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun {قَالَ قَرِينُهُ} “Yoldaşı der ki” buyruğu hakkında: "Kendisine musallat kılınan şeytandır " dediğini [rivayet etti].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَر}: هو المشركُ، {قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ}. قال: قرينُه الشيطانُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun {الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَر} “O ki Allah ile beraber başka bir ilah edindi” buyruğu hakkında: "O müşriktir"; {قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ} “Yoldaşı der ki: 'Rabbimiz! Ben onu azdırmadım'” buyruğu hakkında da: "Onun yoldaşı şeytandır " dediğini anlattı.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ}. قال: وهو الشيطانُ .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den O'nun {قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ} “Yoldaşı der ki: 'Rabbimiz! Ben onu azdırmadım'” buyruğu hakkında: "O, şeytandır " dediğini anlattı.
حُدِّثتُ عن الحسين، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ
Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: [Dahhâk'ı] işittim:
الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ}. قال: قرينُه شيطانُه .
Dahhâk O'nun: {قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ} “Yoldaşı der ki: 'Rabbimiz! Ben onu azdırmadım'” buyruğu hakkında: "Onun yoldaşı şeytanıdır " demektedir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ}. قال قرينُه من الجنِّ: ربَّنا ما أطغيتُه. تبرَّأَ منه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun {قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ} “Yoldaşı der ki: 'Rabbimiz! Ben onu azdırmadım'” buyruğu hakkında: "Cinden olan yoldaşı: 'Rabbimiz! Ben onu azdırmadım' dedi; [böylece] ondan teberri etti (uzak durdu)" dedi.
وقولُه: {رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ}. يقولُ: ما أنا جعَلتُه طاغيًا مُتَعدِّيًا إلى ما ليس له.
O'nun {رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ} “Rabbimiz! Ben onu azdırmadım” buyruğu hakkında der ki: Onu haddi aşan, hakkı olmayan şeylere tecavüz eden bir azgın kılan ben değilim.
وإنما يَعْني بذلك الكفرَ باللَّهِ، {وَلَكِنْ كَانَ فِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ}. يقولُ: ولكن كان في طريقٍ جائرٍ عن سبيلِ الهدى جَوْرًا بعيدًا.
Bununla ancak Allah'ı inkâr etmeyi kasteder. {وَلَكِنْ كَانَ فِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ} “fakat kendisi derin bir sapıklık içindeydi” buyruğu hakkında der ki: Fakat kendisi hidayet yolundan fazlasıyla sapan, haksız bir yol içindeydi.
وإنما أخبر تعالى ذكرُه هذا الخبرَ عن قولِ قرينِ الكافرِ له يومَ القيامةِ؛ إعلامًا منه عبادَه تَبرُّؤَ بعضِهم من بعضٍ يومَ القيامةِ.
Zikri Yüce Olan, kıyamet gününde kâfirin yoldaşının ona söylediği bu sözü haber vermiştir; zira kullarına, kıyamet gününde birbirlerinden teberri edeceklerini (uzaklaşacaklarını) bildirmektedir.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ}. قال: تبرَّأَ منه .
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun {رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ} “Rabbimiz! Ben onu azdırmadım” buyruğu hakkında: "Ondan teberri etti " dedi.
وقولُه: {لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قال اللَّهُ لهؤلاء المشرِكين الذين وصَف صفتَهم وصفةَ قرنائِهم من الشياطينِ: {لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ} اليومَ {وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ} في الدنيا قبلَ اختصامِكم هذا، {بِالْوَعِيدِ} لمن كفَر بي وعصَاني، وخالَف أمْري ونَهيي في كتبي وعلى ألسنِ رُسُلي.
O'nun {لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ} “Huzurumda çekişmeyin” buyruğu hakkında Zikri Yüce Olan şöyle buyurur: Allah, sıfatlarını ve şeytanlardan olan yoldaşlarının sıfatlarını nitelediği bu müşriklere şöyle dedi: Bugün {لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ} “Huzurumda çekişmeyin!” {وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ} “Ben size göndermiştim” dünyada, bu çekişmenizden önce; kitaplarımda ve elçilerimin dilleriyle Bana nankörlük edip isyan eden, emrime ve yasağıma muhalefet eden kimseler için {بِالْوَعِيدِ} “tehdidimi”.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عبدُ اللَّهِ بنُ أبي زيادٍ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أبي بكرٍ، قال: ثنا جعفرٌ،
Bana Abdullah b. Ebî Ziyâd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Bekr anlattı, dedi ki: Bize Ca‘fer anlattı,
قال: سمِعتُ أبا عمران يقولُ في قولِ اللَّهِ: {وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ}. قال: بالقرآنِ.
Dedi ki: Ebû İmrân'ın Allah'ın {وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ} “Ben size daha önce tehdidimi göndermiştim” buyruğu hakkında: "Kur'an ile [göndermiştim]" dediğini işittim.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ}. قال: إنهم اعتَذروا بغيرِ عذرٍ، فأبطَل اللَّهُ حجتَهم، وردَّ عليهم قولَهم .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun {لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ} “Huzurumda çekişmeyin” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Onlar mazeret olmayacak şeylerle mazeret beyan ettiler; Allah da onların hüccetlerini boşa çıkardı ve sözlerini kendilerine geri çevirdi ."
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ}. قال: يقولُ: قد أمرتُكم ونهَيتُكم. قال: هذا ابنُ آدمَ وقرينُه من الجنِّ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun {لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ} “Huzurumda çekişmeyin! Ben size daha önce tehdidimi göndermiştim” buyruğu hakkında: "Yani: 'Ben size emretmiş ve sizi nehyetmiştim' buyurmaktadır" dedi. Dedi ki: Bu, Âdemoğlu ile cinden olan yoldaşıdır.
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ، قال: قلتُ لأبي العاليةِ: {لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ}. [أحسَبُه أنا] قال: هم أهلُ الشركِ. وقال في آيةٍ أخرى: {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} [الزمر: ٣١]. قال: هم أهلُ القبلةِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî'den anlattı, dedi ki: Ebü'l-Âliye'ye {لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ} “Huzurumda çekişmeyin! Ben size daha önce tehdidimi göndermiştim” ayetini sordum. [Sanırım ben] şöyle dedi: "Onlar şirk ehlidir." Diğer ayetteki: {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} “Sonra siz, kıyamet günü Rabbinizin huzurunda çekişeceksiniz” buyruğu hakkında ise: "Onlar kıble ehlidir " dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَمَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (٢٩) يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ (٣٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَمَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (٢٩) يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ (٣٠)} “Huzurumda söz değiştirilmez ve Ben kullara asla zulmedici değilim. O gün cehenneme: 'Doldun mu?' deriz; o da: 'Daha var mı?' der.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه مُخبِرًا عن قيلِه للمشرِكين وقُرَنائِهم من الجنِّ يومَ القيامةِ، إذ تبرَّأَ بعضُهم من بعضٍ: ما يُغَيَّرُ القولُ الذي قلتُه لكم في
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah ona rahmet etsin- der ki: Zikri yüce olan [Allah], kıyamet gününde birbirlerinden teberrî edip uzaklaştıkları vakit müşriklere ve cinlerden olan yoldaşlarına [şöyle] buyurduğunu haber vermektedir: Size söylediğim
الدنيا، وهو قولُه: {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} [السجدة: ١٣]، ولا قضائي الذي قضَيتُه فيهم فيها.
dünyadaki -ki O'nun: {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım” kavlidir- söz değiştirilmez; onlar hakkında orada verdiğim hükmüm de [değiştirilmez].
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ}: قد قضَيْتُ ما أنا قاضٍ
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun {مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ} “Huzurumda söz değiştirilmez” buyruğu hakkında: "Hükmedeceğim şeyi hükme bağlamışımdır " dediğini [rivayet etti].
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بنِ أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ}. قال: قد قضَيْتُ ما أنا قاضٍ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den O'nun {مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ} “Huzurumda söz değiştirilmez” buyruğu hakkında: "Hükmedeceğim şeyi hükme bağlamışımdır" dediğini anlattı.
[وقولُه] : {وَمَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ}. يقولُ: ولا أنا بمعاقبٍ أحدًا من خَلْقي بجرمِ غيرهِ، ولا حاملٍ على أحدٍ منهم ذنبَ غيرِه، فمُعَذِّبِه به.
[O'nun] {وَمَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ} “ve Ben kullara asla zulmedici değilim” buyruğu hakkında der ki: Ben yaratıklarımdan hiçbirini bir başkasının suçu sebebiyle cezalandırıcı değilim; onlardan birine başkasının günahını yükleyip de bundan dolayı ona azap edici de değilim.
وقولُه: {يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ}. يقولُ: وما أنا بظلَّامٍ للعبيدِ في يومِ نقولُ لِجهنَّمَ: هل امتلأتِ؟ وذلك يوم القيامةِ، "ويومَ نقولُ" من صلةِ "ظلَّامٍ". وقال تعالى ذكرُه لجهنم يومَ القيامةِ: {هَلِ امْتَلَأْتِ}؟ لما سبَق من وعدِه إيَّاها أنه يَمْلَؤُها من الجِنَّةِ والناسِ أجمعين.
O'nun {يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ} “O gün cehenneme: 'Doldun mu?' deriz” buyruğu hakkında der ki: Cehenneme "Doldun mu?" diyeceğimiz günde kullara asla zulmedici değilim. Bu da kıyamet günüdür; "diyeceğimiz gün (يوم نقول)" ifadesi "zulmedici (ظلام)" kelimesiyle bağlantılıdır (sılasıdır). Zikri Yüce Olan'ın kıyamet gününde cehenneme: {هَلِ امْتَلَأْتِ} “Doldun mu?” demesi, onu cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağına dair daha önce geçen vaadinden ötürüdür.
وأما قولُه: {هَلْ مِنْ مَزِيدٍ}. فإن أهلَ التأويلِ اختلَفوا في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه: ما من مزيدٍ. قالوا: وإنما يقولُ اللَّهُ لها جلَّ ثناؤه: هل امتلأتِ بعدَ أن يَضَعَ قدمَه فيها، فيَنْزَوِيَ بعضُها إلى بعضٍ، وتقولُ: قَطْ، قَطْ. من تَضَايُقِها، فإذا قال لها وقد صارت كذلك: هل امتلأتِ؟ قالت حينَئذٍ: هل من
{هَلْ مِنْ مَزِيدٍ} “Daha fazla var mı?” buyruğuna gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Daha fazlası yoktur.' [demektir]. Şöyle dediler: Senâsı yüce olan Allah ona ancak ayağını içine koyduktan, cehennemin bir kısmı diğer kısmına büzüşüp daralmasından dolayı: 'Yeter, yeter!' dedikten sonra: 'Doldun mu?' der. Cehennem bu hâle geldikten sonra [Allah] ona: 'Doldun mu?' buyurunca, işte o vakit [cehennem]: 'Daha
مزيدٍ؟ أي: ما من مزيدٍ. لشدَّةِ امتلائِها، وتضايُقِ بعضِها إلى بعضٍ.
fazla var mı? Yani: Aşırı derecede dolmasından ve bir kısmının diğer kısmına büzüşüp daralmasından dolayı 'Daha fazlası yoktur.' [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri