حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ}. قال ابنُ عباسٍ: إنَّ اللَّهَ الملكَ ﵎ قد سبَقت كلمتُه: {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} [السجدة: ١٣]. فلما بُعِث الناسُ وأُحْضِروا، وسِيقَ أعداءُ اللَّهِ إلى النارِ زُمَرًا، جعَلوا يَقْتَحِمون في جهنمَ فوجًا فوجًا، لا يُلْقَى في جهنمَ شيءٌ إلا ذهَب فيها، ولا يَمْلَؤُها شيءٌ. قالت: ألستَ قد أقْسَمتَ لتَملأنِّي من الجِنَّةِ والناسِ أجمعين؟ فوضَع قدمَه عليها ، فقالت حينَ وضَع قدمَه عليها : قَدْ، قَدْ، فإني قد امتلأتُ، فليس فيَّ مزيدٌ. ولم يَكُنْ يَمْلَؤُها شيءٌ، حتى وجَدت مسَّ ما وُضِع عليها، فتضايَقت حينَ جعَل عليها ما جعَل فامتلأت، فما فيها موضعُ إبرةٍ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ} “O gün cehenneme: 'Doldun mu?' deriz, o da: 'Daha var mı?' der” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: İbn Abbâs dedi ki: Mülkün Sahibi olan Allah celle celâluhû'nun {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım” sözü önceden geçmiştir. İnsanlar diriltilip huzura getirildiklerinde ve Allah'ın düşmanları bölük bölük ateşe sevk edildiklerinde cehennemin içine akın akın dalmaya başladılar; cehenneme atılan hiçbir şey kalmadı ki içinde kaybolup gitmesin ve onu hiçbir şey dolduramadı. [Cehennem]: 'Beni cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağına yemin etmemiş miydin?' dedi. Bunun üzerine [Allah] ayağını onun üzerine koydu . Ayağını üzerine koyduğu zaman [cehennem]: 'Yetti, yetti! Artık doldum, bende daha fazla yer kalmadı.' dedi. Üzerine konulan şeyin temasını hissedene kadar onu hiçbir şey dolduramamıştı; [Allah] üzerine koyacağını koyunca cehennem daralıp büzüştü ve doldu, artık onda bir iğne ucu kadar bile yer kalmadı .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ}. قال: وعَدها اللَّهُ ليَملأنَّها، فقال: [هل أَوفَيْتُكِ]؟ قالت: وهل من مَسْلَكٍ؟
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ} “O da: 'Daha var mı?' der” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: [Mücâhid] dedi ki: Allah ona (cehenneme) kendisini dolduracağını vadetti ve: “[Sana olan sözümü] yerine getirdim mi?” buyurdu. O da: “Peki [daha fazla alacak] bir geçit / yer var mı?” dedi.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ}. كان ابنُ عباسٍ يقولُ: إِن اللَّهَ الملِكَ قد سبَقت منه كلمةٌ: {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ}. لا يُلْقَى فيها شيءٌ إلا ذهَب فيها، لا يَمْلَؤُها شيءٌ، حتى إذا لم يَبْقَ من أهلِها أحدٌ إلا دخَلها، وهي لا يَمْلَؤُها شيءٌ، أتاها الربُّ فوضَع قدمَه عليها، ثم قال لها: هل امتلأتِ يا جهنمُ؟ فتقولُ: قَطْ، قَطْ، قد امتلأتُ، ملأتَني من الجنِّ والإنسِ فليس فيَّ مزيدٌ. قال ابنُ عباسٍ: ولم يَكُنْ يَمْلَؤُها شيءٌ، حتى وجَدت مسَّ قدمِ اللَّهِ تعالى ذكرُه، فتضايَقت، فما فيها موضِعُ إبرةٍ.
Bana el-Huseyn'den rivayetle anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ} “O gün cehenneme: 'Doldun mu?' deriz, o da: 'Daha var mı?' der” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: İbn Abbâs şöyle diyordu: Mülkün Sahibi olan Allah'tan daha önce: {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ} “Cehennemi mutlaka dolduracağım” sözü geçmiştir. İçine atılan hiçbir şey kalmazdı ki kaybolup gitmesin; onu hiçbir şey dolduramıyordu. Nihayet ehlinden girmedik kimse kalmadığı halde onu hiçbir şey dolduramayınca Rab Teâlâ ona geldi ve ayağını üzerine koydu; sonra ona: 'Doldun mu ey cehennem?' buyurdu. Cehennem de: 'Yetti, yetti! Doldum; beni cinlerden ve insanlardan doldurdun, artık bende fazlası yoktur.' dedi. İbn Abbâs dedi ki: Allah Teâlâ'nın ayağının temasını hissedene kadar onu hiçbir şey dolduramamıştı; [o zaman] daralıp büzüştü, artık onda bir iğne ucu kadar bile yer kalmadı.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: زِدْني، إنما هو: {هَلْ مِنْ مَزِيدٍ}. بمعنى الاستزادةِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bunun anlamı 'Bana daha fazlasını ver' demektir. {هَلْ مِنْ مَزِيدٍ} “Daha var mı?” ifadesi fazlasını talep etme (istizâde) anlamındadır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن ثابتٍ، عن أنسٍ، قال: يُلْقَى في جهنمَ، [وتقولُ: هل من مزيدٍ؟ ثلاثًا، حتى يَضَعَ قدمَه فيها، فينزَوِيَ بعضُها إلى بعضٍ] ، فتقولُ: قَطْ، قَطْ. ثلاثًا.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn, Sâbit'ten , o da Enes'ten anlattı, dedi ki: Cehenneme atılır, [o da: 'Daha var mı?' der. Üç defa böyle der; ta ki O, ayağını içine koyup da cehennem birbiri üzerine büzüşene kadar] . Bunun üzerine üç defa: 'Yetti, yetti!' der.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ}. لأنها قد امتَلأَتْ، وهل من مزيدٍ: هل بَقِي أحدٌ؟ قال: هذان الوجهان في هذا، واللَّهُ أعلمُ. قال: قالوا هذا وهذا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ} “O gün cehenneme: 'Doldun mu?' deriz; o da: 'Daha var mı?' der” ayeti hakkında şöyle dedi: “Çünkü o dolmuştur. 'Daha var mı?' [sözü ise], 'Kalan kimse var mı?' [anlamındadır].” Dedi ki: “Bu hususta bu iki vecih (açıklama) vardır, en doğrusunu Allah bilir.” [İbn Zeyd] dedi ki: “Onlar bunu da bunu da söylediler.”
وأولى القولينِ في ذلك عندِي بالصوابِ قولُ مَن قال: هو بمعنى الاستزادةِ، هل من شيءٍ أُزادُه؟
Bu hususta bana göre iki görüşten doğruya en yakın olanı: 'Bu, fazlasını isteme (istizâde) anlamındadır; bana fazladan verilecek bir şey var mı?' diyen kimsenin görüşüdür.
وإنما قلْنا ذلك أولى القولينِ بالصوابِ؛ لصحةِ الخبرِ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ بما حدَّثني أحمدُ بنُ المِقَدامِ العِجْليُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ الطَّفَاوِيُّ، قال: ثنا أيوبُ، عن محمدٍ، عن أبي هريرةَ أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال: "إذا كان يومُ القيامةِ، لم يَظْلِمِ اللَّهُ أحدًا من خلقِه شيئًا، ويُلْقَى في النارِ، تقولُ: هل من مَزِيدٍ. حتى يَضَعَ عليها قدمَه، فهنالك يَمْلَؤُها، ويُزْوَى بعضُها إلى بعضٍ، وتقولُ: قَطْ، قَطْ" .
İki görüşten bunun doğruya en yakın olduğunu söylememizin sebebi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen şu sahih haberdir; bana Ahmed b. el-Mikdâm el-İclî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Abdirrahmân et-Tafâvî anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Muhammed'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet günü olduğunda Allah yarattıklarından hiçbirine zerre kadar zulmetmez. [Kâfirler] ateşe atılır, o da: 'Daha var mı?' der; ta ki O, ayağını üzerine koyana kadar. İşte o zaman cehennemi doldurur, bir kısmı diğer kısmına büzüşüp toplanır ve cehennem: 'Yetti, yetti!' der" .
حدَّثنا أحمدُ بنُ المقدامِ، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعت أبي يُحدِّثُ عن قتادةَ، عن أنسٍ، قال: ما تزالُ جهنمُ تقولُ: هل من مزيدٍ؟ حتى يَضَعَ اللَّهُ عليها قدمَه، فتقولُ: قَدْ، قَدْ. وما يزالُ في الجنةِ فضلٌ حتى يُنْشِئَ اللَّهُ خلقًا، فيُسْكِنَه فضولَ الجنةِ .
Bize Ahmed b. el-Mikdâm anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân anlattı, dedi ki: Babamı Katâde'den, o da Enes'ten rivayet ederken işittim; [Enes] dedi ki: Cehennem, Allah ayağını üzerine koyana kadar: 'Daha var mı?' demeye devam eder. [Koyunca da]: 'Yetti, yetti!' der. Cennette ise Allah yeni bir yaratılmış topluluk var edip onları cennetin arta kalan yerlerine yerleştirene kadar fazlalık (boş yer) kalmaya devam eder .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: أخبَرنا أيوبُ وهشامُ بنُ حسانَ، عن محمدِ بنُ سِيرِينَ، عن أبي هريرةَ، قال: اختصَمت الجنةُ والنارُ، فقالت الجنةُ: ما لي إنما يَدْخُلُني فقراءُ الناسِ وسَقَطُهم؟ وقالت النارُ: ما لي إنما يَدْخُلُني الجبارون والمتكبِّرون؟ فقال: أنتِ رحمتي أُصِيبُ بكِ من أشاءُ، وأنتِ عذابي أُصِيبُ بك من أشاءُ، ولكلِّ واحدةٍ منكما مِلْؤُها. فأما الجنةُ فإن اللَّهَ يُنْشِئُ لها من خلقِه ما شاء. وأما النارُ فيُلْقَون فيها، وتقولُ: هل من مَزيدٍ؟ ويُلْقَون فيها، وتقولُ: هل من مزيدٍ؟ حتى يضَعَ فيها قدمَه، فهنالك تُملَأُ، ويُزْوَى
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb ve Hişâm b. Hassân, Muhammed b. Sîrîn'den, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi; [Ebû Hüreyre] dedi ki: Cennet ile cehennem tartıştı. Cennet: "Bana ne oluyor ki içime ancak insanların fakirleri ve düşkünleri giriyor?" dedi. Cehennem de: "Bana ne oluyor ki içime ancak zorbalar ve büyüklük taslayanlar giriyor?" dedi. [Bunun üzerine Allah] buyurdu ki: "Sen benim rahmetimsin; seninle dilediğime [rahmet] ulaştırırım. Sen de benim azabımsın; seninle dilediğime [azap] ulaştırırım. Her biriniz için bir doluluk payı vardır." Cennete gelince; şüphesiz Allah onun için yarattıklarından dilediğini var eder. Cehenneme gelince; [suçlular] oraya atılırlar ve o: "Daha var mı?" der. Yine oraya atılırlar ve o: "Daha var mı?" der; nihayet [Allah] ayağını onun içine koyar, işte orada/o zaman dolar ve [bir kısmı diğer kısmına]
بعضُها إلى بعضٍ، وتقول: قَطْ، قَطْ .
ve: 'Yetti, yetti!' der .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن [أيوبَ، عن] ابنِ سيرينَ، عن أبي هريرةَ أن النبيَّ ﷺ قال: "احتجَّتِ الجنةُ والنارُ، فقالت الجنةُ: [يا ربِّ] ، ما لي لا يَدْخُلُني إِلَّا فقراءُ الناسِ؟ وقالت النارُ: [يا ربِّ] ما لي لا يَدْخُلُني إلا الجبَّارون والمتكَبِّرون؟ فقال للنارِ: أنتِ عذابي أُصِيبُ بِكِ مَن أشاءُ، وقال للجنةِ: أنتِ رحمتي أُصِيبُ بكِ مَن أشاءُ، ولكل واحدةٍ منكما مِلؤُها ؛ فأما الجنةُ فإن اللَّه ﷿ يُنشِئُ لها ما شاءَ، وأما النارُ فيُلْقَونَ فِيها، وتقولُ: هل من مزيدٍ؟ حتى يضعَ قدمَه فيها، [هنالك تَمْتَلئُ] ، ويَنْزَوِي بعضُها إلى بعضٍ، وتقولُ: قَطْ، قَطْ، قَطْ ".
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o [Eyyûb'dan, o da] İbn Sîrîn'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cennet ile cehennem tartıştı. Cennet: '[Ey Rabbim!] Bana ne oluyor ki içime insanların zayıflarından başkası girmiyor?' dedi. Cehennem de: '[Ey Rabbim!] Bana ne oluyor ki içime zorbalardan ve kibirlilerden başkası girmiyor?' dedi. Bunun üzerine cehenneme: 'Sen Benim azabımsın, seninle dilediğime [azabımı] ulaştırırım' buyurdu. Cennete de: 'Sen Benim rahmetimsin, seninle dilediğime [rahmetimi] ulaştırırım. İkiniz için de doluluk vardır ' buyurdu. Cennete gelince, şüphesiz Allah azze ve celle onun için dilediğini var eder. Cehenneme gelince, içine atılırlar ve o: 'Daha var mı?' der; ta ki O, ayağını içine koyana kadar. [İşte o zaman dolar] , bir kısmı diğer kısmına büzüşüp toplanır ve: 'Yetti, yetti, yetti!' der ".
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن أنسٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "لا يزالُ جهنمُ يُلْقَى فيها، وتقولُ: هل من مزيدٍ؟ حتى يَضَعَ ربُّ العالمين قدمَه، فيَنْزَوِيَ بعضُها إلى بعضٍ، وتقولُ: قَدْ، قَدْ، بعزتِك
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da Enes'ten nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cehenneme [insanlar] atılmaya devam eder ve o: 'Daha var mı?' der; nihayet Âlemlerin Rabbi ayağını koyar da onun bir kısmı diğer kısmı üzerine büzüşür ve: 'Yetti, yetti! İzzetine andolsun...
وكرمِك. ولا يزالُ في الجنةِ فضلٌ حتى يُنشِئَ اللَّهُ لها خَلْقًا، فيُسْكِنَهم فضلَ الجنَّةِ" .
yetti, yetti!' der. Cennette ise Allah onun için yeni bir yaratılmış topluluk var edip onları cennetin artakalan fazlalığına yerleştirene kadar bir fazlalık (boş yer) kalmaya devam eder" .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الصمدِ، قال: ثنا أبانٌ العطارُ، قال: ثنا قتادةُ، عن أنسٍ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ، قال: "لا تزالُ جهنمُ تقولُ: هل من مزيدٍ؟ [فيقولُ لها ربُّ العالمين، فيضعُ] فيها قدمَه، فيَنْزَوِيَ بعضُها إلى بعضٍ، فتقولَ: بِعزَّتِكَ قَطْ، قَطْ. وما يزالُ في الجنةِ فضلٌ حتى يُنْشِئَ اللَّهُ خَلْقًا فيُسْكِنَه في فُضولِ الجنةِ" .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüssamed anlattı, dedi ki: Bize Ebân el-Attâr anlattı, dedi ki: Bize Katâde, Enes'ten anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cehennem: 'Daha var mı?' demeye devam eder; [bunun üzerine Âlemlerin Rabbi ona söyler ve] içine ayağını koyar; cehennem birbiri üzerine büzüşür ve: 'İzzetine andolsun ki yetti, yetti!' der. Cennette ise Allah yeni bir yaratılmış topluluk var edip onları cennetin fazlalıklarına yerleştirene kadar boş yer kalmaya devam eder" .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عاصمٍ الكلابيُّ، قال: ثنا المعتمرُ، عن أبيه، قال: ثنا قتادةُ، عن أنسٍ، قال: ما تزالُ جهنمُ تقولُ: هل من مزيدٍ؟ فذكَر نحوَه، غيرَ أنه قال: أو كما قال .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Âsım el-Kilâbî anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir babasından anlattı, dedi ki: Bize Katâde, Enes'ten anlattı; dedi ki: "Cehennem: 'Daha var mı?' demeye devam eder..." diyerek benzerini zikretti; şu kadar var ki o: "Veya buyurduğu gibi" dedi .
حدَّثنا زيادُ بنُ أيوبَ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ بنُ عطاءٍ الخفَّافُ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن أنسٍ، عن النبيِّ ﷺ قال: "احتجَّتِ الجنةُ والنارُ،
Bize Ziyâd b. Eyyûb anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb b. Atâ el-Haffâf, Saîd'den, [o] Katâde'den, [o] Enes'ten, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı; [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: «Cennet ile cehennem birbiriyle münakaşa etti:
فقالت النارُ: يَدْخُلُني الجبَّارون والمتكبِّرون. وقالت الجنةُ: يَدْخُلُني الفقراءُ والمساكينُ. فأوحَى اللَّهُ إلى الجنةِ: أنتِ رحمتي، أُصِيبُ بِكِ مَن أشَاءُ، وأوحَى إلى النارِ: أنتِ عذابي، [أَنْتَقِمُ بك ممن شِئتُ] ، ولكلِّ واحدةٍ منكما مِلْؤُها. فأما النارُ فتقولُ: هل من مزيدٍ؟ حتى يَضَعَ قدمَه فيها، فتقولُ: قَطْ، قَطْ" .
Ateş: 'Bana zorbalar ve kibirliler giriyor' dedi. Cennet de: 'Bana yoksullar ve düşkünler giriyor' dedi. Bunun üzerine Allah cennete: 'Sen Benim rahmetimsin, seninle dilediğime [rahmetimi] ulaştırırım' diye vahyetti. Cehenneme de: 'Sen Benim azabımsın, [seninle dilediğim kimseden intikam alırım] ; ikiniz için de doluluk vardır' diye vahyetti. Ateşe gelince o, Allah ayağını içine koyana kadar: 'Daha var mı?' demeye devam eder; [koyunca da] 'Yetti, yetti!' der" .
قال أبو جعفرٍ ﵀: ففي قولِ النبيِّ ﷺ: "لا تزالُ جهنمُ تقولُ: هل من مزيدٍ". دليلٌ واضحٌ على أن ذلك بمعنى الاستزادةِ لا بمعنى النفيِ؛ لأن قولَه "لا تزالُ" دليلٌ على اتصالِ قولٍ بعدَ قولٍ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Cehennem: 'Daha var mı?' demeye devam eder" buyruğunda, bunun nefy (yokluk) anlamında değil de fazlasını isteme (istizâde) anlamında olduğuna dair açık bir delil vardır. Çünkü 'devam eder (لا تزال)' ifadesi, sözün peş peşe kesintisiz sürdüğünün delilidir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ (٣١) هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ (٣٢) مَنْ خَشِيَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ (٣٣)}.
Senası Yüce Olan'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ (٣١) هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ (٣٢) مَنْ خَشِيَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ (٣٣)} “Cennet, takvâ sahiplerine uzak olmayacak şekilde yaklaştırılmıştır. İşte bu, [Allah'a] çokça yönelen, [O'nun emirlerini] koruyan; görmediği halde Rahmân'dan korkan ve [O'na] yönelmiş bir kalp ile gelen herkes için size vaad edilen şeydir”.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ [غَيْرَ بَعِيدٍ] }. وأدنِيَتِ الجنةُ وقرِّبت للذين اتَّقَوا ربَّهم، فخافوا عقوبتَه بأداء فرائضِه واجتنابِ معاصِيه.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Zikri Yüce Olan {وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ [غَيْرَ بَعِيدٍ] } buyruğuyla şunu kastetmektedir: Cennet, Rablerinden sakınan, O'nun farzlarını eda edip günahlarından kaçınarak cezasından korkan kimselere yaklaştırılıp hazır edilmiştir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ}. يقولُ: وأُدنِيَت، غيرَ بعيدٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun {وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ} buyruğu hakkında: "Yaklaştırılmıştır, uzak değildir " dediğini [rivayet etti].
وقولُه: {هَذَا مَا تُوعَدُونَ}. يقولُ: يُقالُ لهم: هذا الذي تُوعَدون أيُّها
O'nun: {هَذَا مَا تُوعَدُونَ} “İşte size vaad olunan budur” buyruğu hakkında [şöyle] buyurur: Onlara: “İşte ey
المتقون، أن تَدْخُلُوها وتَسْكُنوها. وقولُه: {لِكُلِّ أَوَّابٍ}. يَعْني: لكلِّ رجّاعٍ من معصيةِ اللَّهِ إلى طاعتِه، تائبٍ من ذنوبِه.
O'nun: {لِكُلِّ أَوَّابٍ} buyruğu ise: Allah'a isyandan O'na itaate sürekli dönen , günahlarından tevbe eden herkes için, demektir.
وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: هو المسبِّحُ . وقال بعضُهم: هو التائبُ. وقد ذكَرْنا اختلافَهم في ذلك فيما مضَى بما أغنَى عن إعادتِه، غيرَ أنا نذكُرُ في هذا الموضعِ ما لم نَذْكُرْه هنالك .
Tevil ehli bunun anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları: O, tesbih eden kimsedir , dedi. Bazıları da: O, tevbe eden kimsedir, dedi. Onların bu konudaki ihtilaflarını daha önce tekrarına gerek bırakmayacak şekilde zikretmiştik; şu kadar var ki orada zikretmediğimiz şeyleri bu makamda zikredeceğiz .
حدَّثني سليمانُ بنُ عبد الجبارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصلتِ، قال: ثنا أبو كُدَينةَ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {لِكُلِّ أَوَّابٍ}. قال: لكلِّ مُسَبِّحٍ .
Bana Süleymân b. Abdilcebbâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt anlattı, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {لِكُلِّ أَوَّابٍ} hakkında: "Çokça tesbih eden herkes için " dediğini [rivayet etti].
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن مسلمٍ الأعورِ، عن مجاهدٍ، قال: الأوّابُ المسبِّحُ (٢).
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Müslim el-A'ver'den, o da Mücâhid'den: "Evvâb (أوّاب), tesbih eden kimsedir (٢)" dediğini anlattı.
حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنى يحيى بنُ عبد الملكِ بنِ أبي غَنِيَّةَ، قال: ثنى أبي، عن الحكمِ بنِ عُتَيبةَ في قولِ اللَّهِ: {لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ}. قال: هو الذاكرُ [اللَّهَ في الخلاءِ].
Bize el-Hasen b. Arafe anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Abdilmelik b. Ebî Ganiyye anlattı, dedi ki: Bize babam, el-Hakem b. Uteybe'den Allah'ın: {لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ} “[Allah'a] çokça yönelen ve [O'nun sınırlarını] koruyan herkes için” kavli hakkında [şöyle] dediğini anlattı: "O, [tenhada Allah'ı] anan kimsedir."
[حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن يونسَ بنِ خبابٍ ، عن مجاهدٍ: {لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ}. قال: الذي] يَذْكُرُ ذنوبَه فيَسْتَغْفِرُ منها .
[Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Yûnus b. Habbâb'dan , o da Mücâhid'den {لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ} hakkında şöyle dediğini anlattı: O,] günahlarını hatırlayıp onlardan dolayı mağfiret dileyen kimsedir .
[حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن خارجةَ، عن عيسى الخياطِ ، عن الشعبيِّ، قال: هو الذي يَذْكُرُ ذنوبَه في خلاءٍ فيَسْتَغْفِرُ منها] .
[Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Hârice'den, o Îsâ el-Hayyât'tan , o da Şa'bî'den şöyle dediğini anlattı: O, tenhada günahlarını hatırlayıp onlardan dolayı mağfiret dileyen kimsedir] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِكُلِّ أَوَّابٍ}. أي مُطِيعٍ للَّهِ كثيرِ الصلاةِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِكُلِّ أَوَّابٍ} buyruğu hakkında: "Yani Allah'a itaat eden, çokça namaz kılan kimse demektir " dediğini [rivayet etti].
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ}. قال: الأوَّابُ: التوَّابُ، الذي يَئُوبُ إلى طاعةِ اللَّهِ، ويَرْجِعُ إليها .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ} buyruğu hakkında şöyle dedi: Evvâb; çokça tevbe eden, Allah'ın itaatine yönelen ve ona dönen kimsedir .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن يونسَ بنِ خبابٍ في قولِه: {لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ}. قال: الرجلُ يَذْكُرُ ذنوبَه، فيَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لها.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, [o da] Yûnus b. Habbâb'dan O'nun: {لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ} “[Gönülden Allah'a] yönelen ve [O'nun buyruklarını] gözeten herkes için” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: [O,] günahlarını hatırlayıp onlar için Allah'tan bağışlanma dileyen kimsedir.
وقولُه: {حَفِيظٍ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: حفِظ ذنوبَه حتى تاب منها.
O'nun: {حَفِيظٍ} buyruğuna gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları: Tevbe edene kadar günahlarını aklında tutan kimsedir, dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن أبي سنانٍ، عن أبي إسحاقَ، عن التميميِّ، قال: سألت ابنَ عباسٍ عن الأوابِ الحفيظِ، فقال: حفِظ ذنوبَه حتى رجَع عنها .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Sinân'dan, o Ebû İshâk'tan, o da et-Temîmî'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs'a el-Evvâbü'l-hafîz'i (çok yönelen ve koruyanı) sordum; o da: "Onlardan dönene kadar günahlarını hatırında tutan kimsedir " dedi.
وقال آخرون: معناه: أنه حفيظٌ على فرائضِ اللَّهِ وما ائتَمَنه عليه.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı; Allah'ın farzlarını ve kendisine emanet ettiği şeyleri koruyan kimsedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {حَفِيظٍ}. قال: حفيظٍ لما استودَعه اللَّهُ من حقِّه ونعمتِه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {حَفِيظٍ} hakkında: "Allah'ın kendisine emanet ettiği hakkını ve nimetini koruyan kimsedir " dediğini [rivayet etti].
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يُقالَ: إن اللَّهَ تعالى ذكرُه وصَف هذا التائبَ الأوّابَ بأنه حفيظٌ، ولم يُحصَرْ به على نوعٍ من أنواعِ الطاعاتِ دونَ نوعٍ، فالواجبُ أن يُعَمَّ كما عمَّ جلَّ ثناؤُه، فيُقالَ: هو حفيظٌ لكلِّ ما قرَّبَه إلى ربِّه من الفَرائضِ والطاعاتِ، والذنوبِ التي سلَفَت منه للتوبةِ منها والاستغفارِ.
Bu konuda doğruya en yakın olan görüş şudur: Zikri yüce olan Allah, bu çokça tevbe eden (evvâb) kulu 'hafîz' (koruyan/gözeten) olarak nitelemiş ve bunu belirli bir taat türüne hasretmeyip [diğer] taat türlerinden birini hariç tutmamıştır. Dolayısıyla, sânı yüce olan Allah'ın genel tuttuğu gibi genel kılınması ve şöyle denilmesi vaciptir: O; kendisini Rabbine yaklaştıran bütün farzları ve taatleri koruyan, ayrıca tevbe ve istiğfar etmek üzere geçmişte işlediği günahları da hafızasında tutan kimsedir.
وقولُه: {مَنْ خَشِيَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ}. يقولُ: مَن خاف اللَّهَ في الدنيا من قبلِ أن يَلْقاه، فأطاعَه واتَّبَع أمرَه.
O'nun: {مَنْ خَشِيَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ} buyruğu hakkında der ki: Dünyada henüz O'na kavuşmadan önce Allah'tan korkan, böylece O'na itaat edip emrine uyan kimsedir.
وفي "مَن" التي في قولِه: {مَنْ خَشِيَ}. وجهان من الإعرابِ؛ الخفضُ على إتْباعِه "كلّ" في قولِه: {لِكُلِّ أَوَّابٍ}. والرفعُ على الاستئنافِ، وهو مرادٌ به الجزاءُ: "مَن خشِي الرحمنَ بالغيبِ، قيل له ادخُلِ الجنةَ"؛ فيكونُ حينئَذٍ قولُه: {ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ}. جوابًا للجزاءِ، أُضْمِر قبلَه القولُ، وجُعِل فعلًا للجميع؛ لأن "مَن" قد تكونُ في مذهبِ الجميعِ.
{مَنْ خَشِيَ} kavlindeki "men (مَنْ)" kelimesinde iki irap vechi vardır: Biri, {لِكُلِّ أَوَّابٍ} buyruğundaki "küll (كل)" kelimesine tâbi kılınarak cer (kesra) okunmasıdır. Diğeri ise mübtedâ (istînâf) olarak ref' ile okunmasıdır ki bununla şart/ceza kastedilmiştir: "Görmediği halde Rahmân'dan korkan kimseye 'Cennete gir' denilir"; bu takdirde O'nun {ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ} buyruğu, önünde gizli bir söz (kavl) takdir edilmiş olarak ve 'men' kelimesi çoğul anlamına da gelebildiği için çoğul fiili kılınarak cezanın cevabı olur.
وقولُه: {وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ}. يقولُ: وجاء اللَّهَ بقلبٍ تائبٍ من ذنوبِه، راجعٍ مما يَكْرَهُه اللَّهُ إلى ما يُرْضِيه.
O'nun: {وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ} buyruğu hakkında der ki: Allah'ın huzuruna, günahlarından tevbe etmiş, Allah'ın hoşlanmadığı şeylerden O'nu razı edecek şeylere dönmüş bir kalp ile gelen kimsedir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ}. أي مُنيبٍ إلى ربِّه مُقبِلٍ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun {وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ} buyruğu hakkında: "Yani Rabbine yönelen, O'na yönelmiş olan [bir kalp] " dediğini [rivayet etti].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ ذَلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ (٣٤) لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ فِيهَا وَلَدَيْنَا مَزِيدٌ (٣٥) وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشًا فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ (٣٦)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ ذَلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ (٣٤) لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ فِيهَا وَلَدَيْنَا مَزِيدٌ (٣٥) وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشًا فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ (٣٦)} “Oraya esenlikle girin; işte bu, ebediyet günüdür. Orada onlar için diledikleri her şey vardır; katımızda ise daha fazlası da vardır. Biz onlardan önce, kendilerinden daha çetin güç ve kuvvete sahip nice nesilleri helak ettik; beldelerde [kaçacak delik arayarak] delik deşik ettiler. Hiç kaçacak bir yer var mı?”.
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ}. ادخُلوا هذه الجنةَ بأمانٍ من الهمِّ والنصَبِ والعذابِ وما كنتم تَلقَونه في الدنيا من المكارِه.
Yüce Allah {ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ} “Oraya esenlikle girin” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Bu cennete kederden, yorgunluktan , azaptan ve dünyada karşılaştığınız hoşa gitmeyen şeylerden güvende olarak girin.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ}. قال: سلِموا من عذابِ اللَّهِ، وسُلِّم عليهم .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ} “Oraya esenlikle girin” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Allah'ın azabından kurtulup esenliğe erdiler ve kendilerine selâm verildi.”
وقولُه: {ذَلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ}. يقولُ: هذا الذي وصَفتُ لكم أيُّها الناسُ صفتَه من إدخالي الجنةَ مَن أُدخِلُه، هو يومُ دخولِ الناسِ الجنةَ، ماكِثين فيها إلى غيرِ نهايةٍ.
O'nun: {ذَلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ} “İşte bu, ebediyet günüdür” buyruğu hakkında der ki: Ey insanlar, cennete girdireceğim kimseleri cennete girdirmem hususunda niteliğini size vasfettiğim bu [gün], insanların orada sonsuza dek kalıcı olarak cennete girme günüdür.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ذَلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ}. خلَدوا واللَّهِ فلا يَموتُون، وأقاموا فلا يَظْعَنون، ونعِموا فلا يَبْأَسون .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {ذَلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ} “İşte bu, ebediyet günüdür” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "Allah'a yemin olsun ki ebedî kaldılar ve asla ölmezler; yerleştiler ve asla göç etmezler; nimetlere erdiler ve asla sıkıntı çekmezler ."
وقولُه: {لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ فِيهَا}. يقولُ: لهؤلاء المتقين ما يُرِيدون في هذه الجنةِ التي أُزْلِفت لهم - من كلِّ ما تَشْتَهيه نفوسُهم وتَلَذُّه عيونُهم.
O'nun: {لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ فِيهَا} “Orada onlar için diledikleri her şey vardır” buyruğu hakkında der ki: Kendilerine yaklaştırılan bu cennette, bu takva sahipleri için canlarının çektiği ve gözlerinin lezzet aldığı her şeyden diledikleri şeyler vardır.
وقولُه: {وَلَدَيْنَا مَزِيدٌ}. يقولُ: وعندَنا لهم على ما أعطَيْناهم من هذه الكرامةِ التي وصَف جلَّ ثناؤُه صفتَها - مزيدٌ يزيدُهم إياه . وقيل: إن ذلك المزيدَ النظرُ إلى وجهِ اللَّهِ ﷻ.
O'nun: {وَلَدَيْنَا مَزِيدٌ} “Katımızda ise daha fazlası da vardır” buyruğu hakkında der ki: Şanı yüce olanın niteliğini vasfettiği bu ikramdan kendilerine verdiklerimizin üzerinde onlara artıracağımız daha fazla ikram da katımızdadır. Bu fazlalığın (mezîd), Yüce Allah'ın cemâline bakmak olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني أحمدُ بنُ سهيلٍ الواسطيُّ، قال: ثنا قرةُ بنُ عيسى، قال: ثنا النضرُ [بنُ عرَبيٍّ، حدَّثه] عن أنسٍ: إن اللَّهَ إذا أسكَن أهلَ الجنةِ الجنةَ، وأهلَ النارِ
Bana Ahmed b. Süheyl el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Kurre b. Îsâ anlattı, dedi ki: Bize en-Nadr [b. Arabî -ona anlattığına göre-] Enes'ten [şöyle rivayet ettiğini] anlattı: Şüphesiz Allah cennet ehlini cennete, cehennem ehlini de
النارَ، هبَط إلى مَرْجٍ من الجنةِ أَفْيَحَ، فمدَّ بينَه وبينَ خلقِه حُجُبًا مِن لؤلؤٍ، وحُجُبًا من نورٍ، ثم وُضِعت منابرُ النورِ وسُرُرُ النورِ، وكراسيُّ النورِ، ثم أُذِن لرجلٍ على اللَّهِ، بينَ يديه أمثالُ الجبالِ من النورِ، يُسْمَعُ دوِيُّ تسبيحِ الملائكةِ معه، وصفقُ أجنحتِهم، فمدَّ أهلُ الجنةِ أعناقَهم، فقيل: مَن هذا الذي قد أُذِن له على اللَّهِ؟ فقيل: هذا المجبولُ بيدِه، والمُعَلَّمُ الأسماءَ، والذي أُمِرت الملائكةُ فسجَدت له، والذي أُبيحت له الجنةُ؛ آدمُ، قد أُذِن له على اللَّهِ تعالى. قال: ثم يُؤْذَنُ لرجلٍ آخرَ، بينَ يديه أمثالُ الجبالِ مِن النورِ، يُسْمَعُ دَوِيُّ تسبيحِ الملائكةِ معه، وصَفْقُ أجنحتِهم، فمدَّ أهلُ الجنةِ أعناقَهم، فقيل: مَن هذا الذي قد أُذِن له على اللَّهِ؟ فقيل: هذا الذي اتَّخذه اللَّهُ خليلًا، وجعَل عليه النارَ بردًا وسلامًا؛ إبراهيمُ، قد أُذِن له على اللَّهِ. قال: ثم أُذِن لرجلٍ آخرَ على اللَّهِ، بينَ يدَيْهِ أمثالُ الجبالِ من النورِ، يُسْمَعُ دوِيُّ تسبيحِ الملائكةِ معه، وصفقُ أجنحتِهم؛ فمدَّ أهلُ الجنةِ أعناقَهم، فقيل: مَن هذا الذي قد أُذِن له على اللَّهِ؟ فقيل: هذا الذي اصطَفاه اللَّهُ برسالتِه، وقرَّبه نجِيًّا، وكلَّمه تكليمًا؛ موسى، قد أُذِن له على اللَّهِ. قال: ثم يُؤْذَنُ لرجلٍ آخرَ، معه مثلُ جميعِ مواكبِ النبيين قبلَه، بينَ يدَيْهِ أَمثالُ الجبالِ، من النورِ، يُسْمَعُ دويُّ تسبيحِ الملائكةِ معه، وصَفْقُ أجنحتِهم؛ فمدَّ أهلُ الجنةِ أعناقَهم، فقيل: مَن هذا الذي قد أُذِن له على اللَّهِ؟ فقيل: هذا أوّلُ شافعٍ، وأوّلُ مُشَفَّعٍ، وأكثرُ الناسِ واردةً، وسيدُ ولدِ آدمَ، وأوّلُ مَن تَنْشَقُّ عن ذُؤابتِه الأرضُ، وصاحبُ لواءِ الحمدِ؛ أحمدُ ﷺ، قد قد أُذِن له
cehenneme [yerleştirdiği zaman], cennetin geniş bir çayırlığına nüzul buyurur; Kendisiyle yaratıkları arasına inciden perdeler ve nurdan perdeler çeker. Sonra nurdan minberler, nurdan tahtlar ve nurdan kürsüler kurulur. Ardından Allah'ın huzuruna bir adamın çıkmasına izin verilir. Önünde dağlar misali nur vardır; onunla birlikte meleklerin tesbih uğultusu ve kanat çırpışları işitilir. Cennet ehli boyunlarını uzatıp bakar ve: 'Allah'ın huzuruna çıkmasına izin verilen bu zat kimdir?' diye sorulur. 'Bu, [Allah'ın] Kendi Eliyle yarattığı (şekillendirdiği), kendisine isimleri öğrettiği, meleklerin emrolunup kendisine secde ettiği ve cennetin mubah kılındığı kimsedir; Âdem'dir. Allah Teâlâ'nın huzuruna çıkmasına izin verilmiştir' denilir. [Ravi] dedi ki: Sonra başka bir adama izin verilir; önünde dağlar misali nur vardır, onunla birlikte meleklerin tesbih uğultusu ve kanat çırpışları işitilir. Cennet ehli boyunlarını uzatıp bakar ve: 'Allah'ın huzuruna çıkmasına izin verilen bu zat kimdir?' diye sorulur. 'Bu, Allah'ın dost edindiği ve ateşi kendisine serinlik ve esenlik kıldığı kimsedir; İbrâhim'dir. Allah'ın huzuruna çıkmasına izin verilmiştir' denilir. [Ravi] dedi ki: Sonra Allah'ın huzuruna başka bir adamın çıkmasına izin verilir; önünde dağlar misali nur vardır, onunla birlikte meleklerin tesbih uğultusu ve kanat çırpışları işitilir. Cennet ehli boyunlarını uzatıp bakar ve: 'Allah'ın huzuruna çıkmasına izin verilen bu zat kimdir?' diye sorulur. 'Bu, Allah'ın elçiliğiyle seçtiği, fısıldaşan bir sırdaş olarak [Kendisine] yaklaştırdığı ve bizzat hitap ederek konuştuğu kimsedir; Mûsâ'dır. Allah'ın huzuruna çıkmasına izin verilmiştir' denilir. [Ravi] dedi ki: Sonra, kendisinden önceki peygamberlerin bütün kafileleri kadar bir topluluk beraberinde olan başka bir adama izin verilir. Önünde dağlar misali nur vardır; onunla birlikte meleklerin tesbih uğultusu ve kanat çırpışları işitilir. Cennet ehli boyunlarını uzatıp bakar ve: 'Allah'ın huzuruna çıkmasına izin verilen bu zat kimdir?' diye sorulur. 'Bu, ilk şefaat eden ve şefaati ilk kabul olunan, [cennete] tabiî en çok olan, Âdemoğlunun efendisi, [kıyamet günü kabrinden kalkarken] başından yerin ilk yarılacağı kişi ve Livâü'l-hamd'in sahibidir; Ahmed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem. [Allah'ın huzuruna çıkmasına] izin verilmiştir' denilir.
على اللَّهِ. قال: فجلَس النبيون على منابرِ النورِ، [والصدِّيقون على سُرُرِ النورِ، والشهداءُ على كراسيِّ النور]، وجلس سائرُ الناسِ على كُثْبانِ المسكِ الأذْفَرِ الأبيضِ، ثم ناداهم الربُّ تعالى من وراءِ الحجُبِ: مرحبًا بعبادِي وزَوْرِي وجيرَاني ووفدِي. يا ملائكتي انهَضوا إلى عبادِي، فأطعِموهم. قال: فقُرِّبت إليهم من لحومِ طيرٍ، كأنها البختُ لا ريشَ ولا عظمَ، فأكَلوا. قال: ثم ناداهم الربُّ من وراءِ الحُجُبِ: مرحبًا بعبادِي وزَوْرِي وجيراني ووفدي، أكَلوا؟ اسقُوهم. قال: فنهَض إليهم غلمانٌ كأنهم اللؤلؤُ المكنونُ بأباريقِ الذهبِ والفضةِ، بأشربةٍ مختلفةٍ لذيذةٍ، لذةُ آخرِها كلذةِ أولِها، لا يُصَدَّعون عنها ولا يُنزِفون، ثم ناداهم الربُّ من وراءِ الحُجُبِ: مرحبًا بعبادِي وزَوْرِي وجِيراني ووفدي، أَكَلوا وشرِبوا؟ فَكِّهوهم. قال: فقُرِّب إليهم على أطباقٍ مكللةٍ بالياقوتِ والمرجانِ، من الرطبِ الذي سمى اللَّه، أشدُّ بياضًا من اللبنِ، وأطيبُ عذوبةً من العسلِ. قال: فأكَلوا، ثم ناداهم الربُّ من وراءِ الحجبِ: مرحبًا بعبادِي وزَورِي وجيراني، ووفدِي، أكَلوا وشرِبوا، وفَكِهوا؟ اكسُوهم. قال: فتفتحت لهم ثمارُ الجنةِ بحُللٍ مصقولةٍ بنورِ الرحمنِ فأُلْبِسُوها. قال: ثم ناداهم الربُّ ﵎ من وراءِ الحجبِ: مرحبًا بعبادِي وزَوْرِي وجِيراني ووفدِي، أكَلوا وشرِبوا، وفكهوا، وكُسوا؟ طيِّبوهم. قال: فهاجَت عليهم ريحٌ، يُقالُ لها: المثيرةُ. بأنابيرِ المسكِ الأبيضِ الأذْفَرِ، فنفَحت
Allah'ın huzuruna [çıkması için izin verilen kişidir]. Dedi ki: Bunun üzerine peygamberler nurdan minberler üzerine, [sıddîklar nurdan tahtlar üzerine, şehitler de nurdan kürsüler üzerine] oturdu; diğer insanlar ise keskin kokulu beyaz misk tepeleri üzerine oturdu. Sonra Yüce Rab perdelerin ardından onlara şöyle seslendi: 'Kullarıma, ziyaretçilerime, komşularıma ve elçilerime merhaba! Ey meleklerim, kullarıma doğru kalkın ve onları doyurun!' Dedi ki: Kendilerine tüyü ve kemiği olmayan, Horasan devesi (buht) gibi kuş etleri sunuldu ve yediler. Dedi ki: Sonra Rab perdelerin ardından onlara şöyle seslendi: 'Kullarıma, ziyaretçilerime, komşularıma ve elçilerime merhaba! Yediler mi? Onlara içecek verin!' Dedi ki: Bunun üzerine sedefteki inci gibi delikanlılar altın ve gümüş ibriklerle, sonunun lezzeti ilkinin lezzeti gibi olan, baş ağrıtmayan ve sarhoşluk vermeyen lezzetli, çeşit çeşit içeceklerle onların yanına geldiler. Sonra Rab perdelerin ardından onlara seslendi: 'Kullarıma, ziyaretçilerime, komşularıma ve elçilerime merhaba! Yediler ve içtiler mi? Onlara meyve ikram edin!' Dedi ki: Kendilerine yakut ve mercanlarla donatılmış tepsiler içinde, Allah'ın ismini andığı, sütten daha beyaz ve baldan daha tatlı taze hurmalardan sunuldu. Dedi ki: Yediler; sonra Rab perdelerin ardından onlara seslendi: 'Kullarıma, ziyaretçilerime, komşularıma ve elçilerime merhaba! Yediler, içtiler ve meyve aldılar mı? Onları giydirin!' Dedi ki: Bunun üzerine cennet meyveleri onlar için Rahmân'ın nuruyla cilalanmış elbiseler şeklinde açıldı ve onlara giydirildi. Dedi ki: Sonra Rab (celle celâluhu) perdelerin ardından onlara şöyle seslendi: 'Kullarıma, ziyaretçilerime, komşularıma ve elçilerime merhaba! Yediler, içtiler, meyve aldılar ve giyindiler mi? Onlara güzel koku sürün!' Dedi ki: Bunun üzerine onlara 'el-Müthîre' (harekete geçiren) adı verilen bir rüzgâr, keskin kokulu beyaz misk yığınlarıyla esip esti ve
على وجوههم من غيرِ غبارٍ ولا قَتامٍ. قال: ثم ناداهم الربُّ ﷿ من وراءِ الحُجُبِ: مرحبًا بعبادِي وزَوري وجِيراني ووفدي، أكَلوا وشرِبوا، وفكِهوا، وكسُوا، وطُيِّبوا، وعزَّتي لأتَجَلَّين لهم حتى يَنْظُروا إليَّ. قال: فذلك انتهاءُ العطاءِ وفضلُ المزيدِ، قال: فتجَلَّى لهم الربُّ، ثم قال: السلامُ عليكم عبادي، انظُروا إليَّ فقد رَضِيتُ عنكم. قال: فتدَاعت قصورُ الجنةِ وشجرُها: "سبحانَك". أربعَ مراتٍ، وخرَّ القومُ سُجَّدًا؛ قال: فناداهم الربُّ ﵎: عبادِي ارفَعوا رءوسَكم، فإنها ليست بدارِ عملٍ، ولا دارِ نصَبٍ، إنما هي دارُ جزاءٍ وثوابٍ، وعِزَّتي ما خلَقتُها إلَّا من أجلِكم، وما من ساعةٍ ذكَرتُموني فيها في دارِ الدنيا، إلا ذكَرتُكم فوقَ عرشِي" .
yüzlerine doğru esti. Dedi ki: Sonra Rab azze ve celle perdelerin ardından onlara seslendi: 'Kullarıma, ziyaretçilerime, komşularıma ve elçilerime merhaba! Yediler, içtiler, meyve aldılar, giyindiler ve güzel kokular sürüldüler. İzzetime yemin olsun ki, Bana bakmaları için onlara kesinlikle tecelli edeceğim.' Dedi ki: İşte bu, bağışın son noktası ve fazlalığın (mezîd) üstünlüğüdür. Dedi ki: Rab onlara tecelli etti , sonra şöyle buyurdu: 'Selam üzerinize olsun ey kullarım! Bana bakın, şüphesiz Ben sizden razı oldum.' Dedi ki: Bunun üzerine cennetin köşkleri ve ağaçları dört defa: 'Sübhânsın!' diye yankılandı ve o topluluk secdeye kapandı. Dedi ki: Rab tebâreke ve teâlâ onlara seslendi: 'Ey kullarım, başlarınızı kaldırın! Zira burası amel yurdu ve yorgunluk yurdu değildir; burası ancak karşılık ve mükâfat yurdudur. İzzetime yemin olsun ki , Ben burayı ancak sizin için yarattım. Dünya yurdunda Beni andığınız hiçbir an yoktur ki, Ben de Arşımın üzerinde sizi anmış olmayayım' ."
حدَّثنا عليُّ بنُ الحسينِ [بنِ الحُرِّ]، قال: ثنا عمرُ بنُ يونسَ اليماميُّ، قال: ثنا جَهْضَمُ بنُ عبدِ اللَّهِ بنِ أبي الطُّفَيلِ، قال: ثنى أبو طَيْبةَ، عن معاويةَ العَبْسيِّ، عن عثمانَ بنِ عميرٍ، عن أنسِ بنِ مالكٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "أتاني جبريلُ ﵇ وفي كفِّه مِرْآةٌ بيضاءٌ، فيها نكتةٌ سوداءُ، فقلتُ: يا جبريلُ ما هذه؟ قال: هذه الجمعةُ. قلتُ: فما هذه النكتةُ السوداءُ فيها؟ قال: هي الساعةُ، تقومُ يومَ الجمعةِ، وهو سيدُ الأيامِ عندَنا، ونحنُ ندْعُوه في الآخرةِ يومَ المزيدِ. قلت: ولِمَ تَدْعُونَهُ يومَ المزيدِ؟ قال: إن ربَّك ﵎ اتَّخَذ في الجنةِ وادِيًا أفيحَ من مسكٍ أبيضَ، فإذا كان يومُ الجمعةِ نزَل من علِيِّين على كُرْسِيِّه، ثم
Bize Ali b. el-Hüseyn [b. el-Hurr] anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Yûnus el-Yemâmî anlattı, dedi ki: Bize Cehdam b. Abdillâh b. Ebi't-Tufeyl anlattı, dedi ki: Bize Ebû Taybe, Muâviye el-Absî'den, o Osmân b. Umeyr'den, o da Enes b. Mâlik'ten [şöyle naklettiğini] anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cibrîl aleyhisselâm avucunda içinde siyah bir nokta bulunan beyaz bir ayna ile bana geldi. Ben: 'Ey Cibrîl! Bu nedir?' dedim. Dedi ki: 'Bu cumadır.' Ben: 'Peki, içindeki bu siyah nokta nedir?' dedim. Dedi ki: 'Bu kıyamettir, cuma günü kopacaktır. O bizim nezdimizde günlerin efendisidir; biz ahirette ona yevmü'l-mezîd (fazlalık/ziyade günü) deriz.' Ben: 'Ona niçin yevmü'l-mezîd diyorsunuz?' dedim. Dedi ki: 'Şüphesiz Rabbin tebâreke ve teâlâ cennette beyaz miskten geniş bir vadi var etmiştir. Cuma günü olduğunda İlliyyîn'den kürsîsi üzerine iner, sonra...»
حُفَّ الكُرْسِيُّ بمنابرَ من نورٍ، ثم جاء النبيون حتى يَجْلِسوا عليها، [ثم حُفَّ المنابرُ بكراسيَّ مِن ذهبٍ، ثم جاء الصدِّيقون والشهداءُ حتى يَجْلِسوا عليها] ثم يَجِيءُ أهلُ الجنةِ حتى يَجْلِسوا على الكَثيبِ، فيتَجَلَّى لهم ربُّهم ﷿، حتى يَنْظُروا إلى وجْهِهِ وهو يقولُ: أنا الذي صدَقتُكم عِدَتي، وأتممتُ عليكم نِعْمَتي، فهذا محلُّ كرامَتي، فسَلوني. فيَسْأَلونه الرِّضا، فيقولُ: رِضاي أَحَلَّكم داري، وأنالَكم كرامَتي، سَلوني. فيَسأَلونه حتى تَنْتَهِيَ رغبَتُهم، فيُفْتَحُ لهم عندَ ذلك ما لا عينٌ رأَت، ولا أذنٌ سمِعت، ولا خطَر على قلبِ بشرٍ - إلى مِقدَارِ مُنصَرَفِ الناسِ من الجمُعةِ، ثم يَصْعَدُ على كرسِيِّهِ، فيَصْعَدُ معه الصدِّيقون والشهداءُ، ويَرْجِعُ أهلُ الجنةِ إلى غُرَفِهم درةً بيضاءَ، لا قَصْمَ فيها ولا فَصْمَ، أو ياقوتةً حمراءَ، أو زبرجدةً خضراءَ منها غرفُها وأبوابُها، [مطردةً فيها أنهارُها، متدليةً فيها ثمارُها، فيها أزواجُها] (١)، فليسوا إلى شيءٍ أحوج منهم إلى يومِ الجمعةِ، ليزدادوا منه كرامةً، وليَزْدادوا نظرًا إلى وجْهِهِ، ولِذلك دُعِيَ يومَ المزيدِ" .
kürsünün etrafı nurdan minberlerle çevrilir, sonra peygamberler gelip üzerlerine otururlar. [Sonra minberlerin etrafı altından kürsülerle çevrilir, sonra sıddîklar ve şehitler gelip üzerlerine otururlar] . Sonra cennet ehli gelip tepe üzerine otururlar; Rableri azze ve celle onlara tecelli eder, nihayet O'nun yüzüne bakarlar. O şöyle buyurur: 'Ben size verdiğim sözü doğru çıkaran ve üzerinizdeki nimetimi tamamlayanım; işte burası ikramımın yeridir, Benden isteyin!' Onlar da O'nun rızasını isterler. O da şöyle buyurur: 'Rızam sizi yurduma yerleştirdi ve size ikramıma erdirdi; Benden isteyin!' İnsanların cumadan ayrılış vakti süresince arzuları sona erinceye kadar O'ndan isterler; işte o anda kendilerine hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklından geçmeyen şeyler açılır. Sonra kürsüsüne yükselir, O'nunla beraber sıddîklar ve şehitler de yükselir. Cennet ehli ise, odaları ve kapıları içinde ne bir çatlak ne de bir kırık bulunan beyaz inciden yahut kırmızı yakuttan veya yeşil zebercetten olan [içinde nehirleri kesintisiz akan, meyveleri sarkan, eşleri bulunan] (١) köşklerine dönerler. Dolayısıyla O'ndan ikramlarını artırmak ve O'nun yüzüne daha çok bakmak için cuma gününden daha çok muhtaç oldukları hiçbir şey yoktur; işte bundan dolayı Mezid Günü olarak isimlendirilmiştir' ."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا [جريرٌ، عن ليثِ بنِ أبي سليمٍ، عن عثمانَ بنِ عميرٍ، عن أنسِ بنِ مالكٍ، عن النبيِّ ﷺ، نحوَ حديثِ عليِّ بنِ الحسينِ].
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize [Cerîr, Leys b. Ebî Süleym'den, o Osman b. Umeyr'den, o Enes b. Mâlik'ten, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem), Ali b. el-Hüseyn'in hadisinin benzerini anlattı].
حدَّثنا الربيعُ بنُ سليمانَ، قال: ثنا أسدُ بنُ موسى، قال: ثنا يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، [عن صالحِ بنِ حيَّانَ، عن ابنِ بريدةَ، عن أنسِ بن مالكٍ، عن النبيِّ ﷺ بنحوه.
Bize er-Rebî' b. Süleymân anlattı, dedi ki: Bize Esed b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb b. İbrâhîm, [Sâlih b. Hayyân'dan, o İbn Büreyde'den, o Enes b. Mâlik'ten, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) benzerini anlattı.
حدثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ] ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: أخبَرنا ابنُ عونٍ، عن محمدٍ، قال: حُدِّثنا - أو قال: قالوا - أن أدنى أهلِ الجنةِ منزلةً، الذي يُقالُ له تمَنَّ، ويُذَكِّرُه أصحابُه فيتَمَنَّى، ويُذَكِّرُه أصحابُه، فيُقالُ له: ذلك لك ومثلُه معه. قال ابنُ عمرَ: ذلك لك وعشرةُ أمثالِه، وعند اللَّهِ مزيدٌ.
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı] , dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize İbn Avn, Muhammed'den bildirdi, dedi ki: Bize anlatıldı -yahut şöyle dedi: Dediler ki-: Cennet ehlinin makamca en düşüğü, kendisine 'Temennide bulun' denilen kimsedir; arkadaşları ona hatırlatır, o da temennide bulunur, arkadaşları yine hatırlatır. Bunun üzerine ona: 'İşte bu ve bir misli daha senindir' denilir. İbn Ömer şöyle dedi: 'İşte bu ve onun on misli senindir; Allah katında ise daha fazlası (mezîd) vardır.'
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرنا عمرُو بنُ الحارثِ، أن درَّاجًا أبا السمحِ حدَّثه عن أبي الهيْثَمِ، عن أبي سعيدٍ الخُدْرِيِّ، أنه قال عن رسولِ اللَّهِ ﷺ: "إن الرجلَ في الجنةِ ليتَّكِئُ سبعين سَنَةً قبلَ أن يَتَحَوَّلَ، ثم تَأْتِيهِ امرأةٌ فتَضْرِبُ على مَنْكِبَيْهِ، فيَنْظُرُ وجهَه في خَدِّها أصفى من المرآةِ، وإن أدنى لؤلؤةٍ عليها لَتُضِيءُ ما بينَ المشرِقِ والمغربِ - فَتُسَلِّمُ عليه، فيَرُدُّ السلامَ، ويَسْأَلُها: مَن أنتِ؟ فتَقُولُ: أنا من المزيدِ. وإنه ليَكُونُ عليها سبعون ثوبًا أدناها مثلُ النعمانِ من طُوبى فيَنْفُذُها بصرَه، حتى يَرَى مخَّ ساقِها من وراءِ ذلك، وإن عليهم التِّيجانُ، وإن أدنى لؤلؤةٍ فيها لتُضِيءُ ما بينَ المشرِقِ والمغرِبِ".
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: Bize Amr b. el-Hâris, Derrâc Ebü's-Semh'in kendisine Ebü'l-Heysem'den, onun Ebû Saîd el-Hudrî'den naklettiğine göre kendisi Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) [şöyle buyurduğunu] aktardı: «Cennetteki kişi, başka tarafa dönmeksizin yetmiş yıl yaslanır. Sonra yanına bir kadın gelir ve iki omzuna dokunur. Adam onun yanağında kendi yüzünü aynadan daha berrak bir şekilde görür. Kadının üzerindeki en küçük inci tanesi bile doğu ile batı arasını aydınlatır. Kadın ona selam verir, o da selama karşılık verir ve ona: 'Sen kimsin?' diye sorar. Kadın da: 'Ben mezîd'denim (fazladan verilen nimetlerdenim)' der. Kadının üzerinde yetmiş kat elbise bulunur; bunların en sadesi Tûbâ [ağacından] Nu'mân çiçeği (gelincik/şakâyık) gibidir. Adamın bakışı bu elbiseleri delip geçer, öyle ki bunların ardından bacağının iliğini görür. Onların üzerlerinde taçlar vardır ve o taçlardaki en küçük inci tanesi bile doğu ile batı arasını aydınlatır.»
وقولُه: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُم مَن قَرْنٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكثيرًا أهلَكْنا قبلَ هؤلاء المشرِكين من قريشٍ من القرونِ، هُم أَشَدُّ من قريشٍ الذين كذَّبوا محمدًا بَطشَا {فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ}. يقولُ: فخرَقوا في البلادِ فساروا فيها، وطافوا وتوغَّلوا إلى الأقاصِي منها؛ قال امرُؤُ القَيسِ :
O'nun: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُم مَن قَرْنٍ} “Biz onlardan önce nice nesilleri helak ettik” buyruğu hakkında Yüce Allah der ki: Kureyş'ten olan bu müşriklerden önce, Muhammed'i yalanlayan Kureyşlilerden güç ve kuvvet bakımından daha çetin nice nesilleri helak ettik. {فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ} “Beldelerde delik deşik ettiler” buyruğu hakkında der ki: Beldeleri yarıp geçtiler , oralarda yürüdüler, dolaştılar ve en uzak köşelerine kadar sokuldular. İmruü'l-Kays şöyle demiştir :
[لقد نقَّبتُ] في الآفاقِ حتى … رَضِيتُ من الغنيمةِ بالإيابِ
[Ufukları baştan başa dolaştım] öyle ki … Kazanç olarak geri dönmeye razı oldum
وبنحو الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ}. قال: أثَّروا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ} “Beldelerde delik deşik ettiler” buyruğu hakkında: "İz bıraktılar " dediğini [rivayet etti].
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ}. [قال: ضرَبوا في البلادِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun {فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ} buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: ["Beldelerde gezip dolaştılar .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ}]. قال: يقولُ: عمِلوا في البلادِ، ذاك النقبُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ} “Beldelerde delik deşik ettiler”] buyruğu hakkında şöyle dedi: [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: "Beldelerde faaliyette bulundular (iş yaptılar); nakb (delik açıp dolaşmak) işte budur."
وقولُه: {هَلْ مِن مَحِيصٍ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فهل كان لهم بتنقيبهم في البلادِ من مَعْدِلٍ عن الموتِ، ومَنْجًى من الهلاكِ إذ جاءهم أمرُنا؟ وأُضمِرت "كان" في هذا الموضعِ، كما أُضْمِرت في قولِه: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْنَاهُمْ فَلَا نَاصِرَ لَهُمْ} [محمد: ١٣]. بمعنى: فلم يَكُنْ لهم ناصرٌ عندَ إهلاكِناهم. وقرَأت القرأةُ قولَه: {فَنَقَّبُوا}. بالتشديدِ وفتحِ القافِ، على وجهِ الخبرِ عنهم. وذُكِر عن يحيى بنِ يَعْمَرَ أنه كان يَقْرَأُ ذلك: (فَنَقِّبُوا) بكسرِ القافِ على وجهِ [الأمرِ، بمعنى] التهديدِ والوعيدِ. أي: طُوفوا في البلادِ وتردَّدوا فيها، فإنكم لن تَفُوتُونا بأنفسِكم.
O'nun: {هَلْ مِن مَحِيصٍ} “Hiç kaçacak bir yer var mı?” buyruğu hakkında Senası Yüce Olan şöyle der: Emrimiz kendilerine geldiğinde, memleketleri delik deşik edip dolaşmalarıyla ölümden bir sapma ve helakten bir kurtuluş onlar için oldu mu? Burada, {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْنَاهُمْ فَلَا نَاصِرَ لَهُمْ} [Muhammed: 13] “Seni çıkaran memleketinden daha kuvvetli nice memleketler vardı ki, Biz onları helak ettik de kendilerine hiçbir yardımcı bulunmadı” buyruğunda gizlendiği gibi 'kâne' (كان) fiili takdir edilmiştir; yani: Onları helak ettiğimizde hiçbir yardımcıları olmadı demektir. Kıraat imamları {فَنَقَّبُوا} kelimesini, onlardan bir haber kipinde şeddeli ve kaf harfinin fethasıyla okumuşlardır. Yahyâ b. Ya'mer'den ise bunu tehdit ve azap vaadi kabilinden [emir kipinde] kaf harfinin kesrasıyla (فَنَقِّبُوا) şeklinde okuduğu nakledilmiştir; yani: Beldelerde gezip dolaşın ve oralarda gidip gelin, şüphesiz siz kendinizi Bizden kurtaramayacaksınız.
وبنحوِ الذي قلْنا في تأويلِ قولِه: {مِنْ مَحِيصٍ}. قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {مِنْ مَحِيصٍ} buyruğunun tevili hakkında bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ}، حتى بلَغ: {هَلْ مِنْ مَحِيصٍ}. قد حايَص الفجَرةُ، فوجَدوا أمرَ اللَّهِ منيعًا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ} buyruğundan {هَلْ مِنْ مَحِيصٍ} kısmına kadar olan ayet hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "Fâcirler kaçacak delik aradılar , fakat Allah'ın emrini ulaşılamaz/aşılmaz buldular."
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ}. قال: حاص أعداءُ اللَّهِ، فوجَدوا أمرَ اللَّهِ لهم مُدْرِكًا.
Bize İbn Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den {فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ} “Beldelerde delik deşik edip dolaşmışlardı; hiç kaçacak bir yer var mı?” ayeti hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Allah'ın düşmanları kaçmaya çalıştılar, fakat Allah'ın emrinin kendilerine yetiştiğini gördüler.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {هَلْ مِنْ مَحِيصٍ}. قال: هل من مَنجًى.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd {هَلْ مِنْ مَحِيصٍ} “Hiç kaçacak bir yer var mı?” buyruğu hakkında: "Hiç kurtuluş var mı [demektir]" dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ (٣٧)}.
Allah azze ve celle'nin şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ (٣٧)} “Şüphesiz bunda kalbi olan veya hazır bulunup kulak veren kimse için bir öğüt vardır”.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: إن في إهلاكِنا القرونَ التي أهلَكْناها مِن قبلِ قريشٍ، {لَذِكْرَى} يُتَذَكَّرُ بها، {لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ}. يعني: لمن كان له عقلٌ من هذه الأمة، فيَنْتَهِي عن الفعلِ الذي كانوا يَفْعَلونه، من كفرِهم بربِّهم، خوفًا من أن يَحُلَّ بهم مثلُ الذي حلَّ بهم من العذابِ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] (rahimehullâh) der ki: Yüce Allah şöyle buyurur: Kureyş'ten önce helak ettiğimiz nesilleri helak edişimizde, {لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ} “kalbi olan kimse için” kendisiyle ibret alınacak {لَذِكْرَى} “bir öğüt” vardır. Yani: Bu ümmetten aklı olan kimse için, onların başına gelen azap benzerinin kendi başlarına da gelmesinden korkarak, Rablerine küfretmek gibi onların yapmakta oldukları fiilden vazgeçsin diye [bir öğüt vardır].
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ}. أي من هذه الأمةِ، يعني بذلك القلبِ القلبَ الحيَّ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ} buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "Yani bu ümmetten olan; o kalple de diri olan kalbi kastetmektedir."
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ}. قال: مَن كان له قلبٌ من هذه الأمةِ .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ} buyruğu hakkında: "Bu ümmetten kalbi olan kimse için " dediğini [rivayet etti].
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ}. قال: قلبٌ يَعْقِلُ ما قد سمِع من الأحاديثِ التي عذَّب اللَّهُ بها مَن عصاه من الأممِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ} buyruğu hakkında şöyle dedi: "Allah'ın kendisine isyan eden ümmetleri kendisiyle cezalandırdığı işittiği haberleri akleden bir kalp [demektir]."
والقلبُ في هذا الموضعِ العقلُ، وهو من قولِهم: ما لفلانٍ قلبٌ. و: ما قلبُه
Bu yerde kalp, akıl [demektir]. Bu [kullanım], onların: 'Falancanın kalbi yok' ve 'Onun kalbi
معه. أي: ما عقلُه معه. و: أين ذهَب قلبُك؟ يعني: أين ذهَب عقلُك؟
yanında değil', yani: aklı başında değil; ve 'Kalbin nereye gitti?', yani: aklın nereye gitti sözlerindendir.
وقولُه: {أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ}. يقولُ: أو أَصْغَى لإخبارِنا إيَّاه عن هذه القرونِ التي أهلَكْناها بسمعِه، فيَسْمَعُ الخبرَ عنهم، كيفَ فَعَلْنا بهم، حينَ كفَروا بربِّهم، وعصَوْا رسلَه، {وَهُوَ شَهِيدٌ}. يقولُ: وهو مُتَفهِّمٌ لما يُخْبَرُ به عنهم، شاهدٌ له بقلبِه، غيرُ غافلٍ عنه ولا ساهٍ.
O'nun: {أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ} buyruğu hakkında der ki: Yahut helak ettiğimiz bu nesiller hakkında ona haber vermemize kulağını verip dinleyen ve Rablerine küfredip elçilerine isyan ettiklerinde onlara ne yaptığımızın haberini işiten kimsedir; {وَهُوَ شَهِيدٌ} “ve kendisi hazır bulunan” buyruğu hakkında der ki: Onlar hakkında kendisine haber verilen şeyi kavrayan, kalbiyle ona şahitlik eden, ondan gafil ve dalgın olmayan kimsedir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، وإن اختلَفت ألفاظُهم فيه.
Bu konuda kullandıkları lafızlar farklı olsa da tevil ehli bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ [ما قالوا في] ذلك
Bu Konuda [Söylediklerinin] Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ}. يقولُ: إن استمَع الذكرَ وشهِد أمرَه، فإن في ذلك [تجربةً لمن] عقِله.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ} buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Der ki: Şayet öğüdü dinler ve işine şahit olursa, muhakkak ki bunda onu akleden kimse için [bir tecrübe/ibret] vardır.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ [وَهُوَ شَهِيدٌ] }. قال: وهو لا يُحَدِّثُ نفسَه، شاهدُ القلبِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ [وَهُوَ شَهِيدٌ] } buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "Kendi kendine konuşmayan, kalbi hazır olandır ."
حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال:
Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki:
سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ}. قال: العربُ تقولُ: ألقَى فلانٌ سمعَه، أي: استمع بأذنَيْهِ، وهو شاهدٌ، يقول: غيرُ غائبٍ .
Dahhâk'ı O'nun: {أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ} buyruğu hakkında şöyle derken işittim: "Araplar: 'Falan kimse kulağını verdi' derler; yani: Kulaklarıyla dinledi, 've o şahittir' yani: Gaip/uzak değildir derler."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ}. قال: يَسْمَعُ ما يقولُ، وقلبُه في غيرِ ما يَسْمَعُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ} buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "Söylediğini dinler, oysa kalbi dinlediğinden başka yerdedir."
وقال آخرون: عَنَى بالشهيدِ في هذا الموضعِ الشهادةَ.
Başkaları ise: Bu konumdaki 'şehîd' ile şahitliği kastetmiştir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ}. يعني بذلك أهلَ الكتابِ، وهو شهيدٌ على ما يَقْرَأُ في كتابِ اللَّهِ من بَعْثِ محمدٍ ﷺ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ} “yahut kendisi hazır bulunarak kulak verirse” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "Bununla Ehl-i Kitab'ı kastetmektedir; o, Allah'ın Kitabı'nda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olarak gönderilişine dair okuduğu şeye şahittir."
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ}. [قال: هو رجلٌ مِن أهلِ الكتابِ استمَع إلى القرآنِ] ، {وَهُوَ شَهِيدٌ} على ما في يده من كتابِ اللَّهِ، أنه يَجِدُ النبيَّ ﷺ مكتوبًا .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ} “yahut kulak verirse” [buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Ehl-i Kitap'tan Kur'an'ı dinleyen bir adamdır] , {وَهُوَ شَهِيدٌ} “ve kendisi şahittir” [ifadesi de], elindeki Allah'ın Kitabı'nda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yazılı olduğunu bulduğuna [şahitlik etmesidir] .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، قال: قال معمرٌ: وقال الحسنُ: هو منافقٌ استمَع ولم يَنْتَفِعْ .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr anlattı, dedi ki: Ma'mer dedi ki: Hasan da şöyle dedi: "O, [sözü] dinleyen fakat faydalanmayan bir münafıktır."