وقال آخرون في ذلك بالذي قلْنا فيه.
Başkaları ise bu konuda bizim söylediğimiz görüşü belirtmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ}. قال: الكَهنةُ .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ} “O yalancı tahminciler kahrolsun” sözü hakkında: “Kâhinler[dir]” dediğini rivayet etti .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. [Yine] bana...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ}. قال: الذين يَخَرَّصون الكذبَ؛ كقولِه في "عبس": {قُتِلَ الْإِنْسَانُ} [عبس: ١٧].
el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ} “O yalancı tahminciler kahrolsun” [ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti]: “Yalanı uyduranlardır ; tıpkı [Allah'ın] Abese sûresindeki: {قُتِلَ الْإِنْسَانُ} [Abese: 17] “Kahrolası insan!” sözü gibidir.”
وقد حدَّثني كلُّ واحدٍ منهما بالإسنادِ الذي ذكَرتُ عنه، عن مجاهدٍ قولَه: {قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ}. قال: الذين يقولون: لا نُبعَثُ، ولا يُوقِنون .
Her ikisi de bana kendilerinden zikrettiğim isnadla Mücâhid'den O'nun: {قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ} “O yalancı tahminciler kahrolsun” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Onlar: ‘Biz diriltilmeyeceğiz’ diyen ve kesin olarak inanmayan kimselerdir” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ}: أهلُ الظنونِ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ} “O yalancı tahminciler kahrolsun” [hakkında]: “Zan ehli [olanlar]dır” dediğini rivayet etti .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ}. قال: القومُ الذين كانوا يَتَخَرَّصون الكذِبَ على رسولِ اللَّهِ ﷺ، قالت طائفةٌ: إنما هو ساحرٌ، والذي جاء به سحرٌ. وقالت طائفةٌ: إنما هو شاعرٌ، والذي جاء به شعرٌ. وقالت طائفةٌ: إنما هو كاهنٌ، والذي جاء به كَهانةٌ. وقالت طائفةٌ: [{أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ] اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا} [الفرقان: ٥]. يتخرَّصون على رسولِ اللَّهِ ﷺ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ} “O yalancı tahminciler kahrolsun” sözü hakkında şöyle dedi: “Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında yalan uyduran bir topluluktu. Bir grup: ‘O sadece bir sihirbazdır ve getirdiği şey de sihirdir’ dedi. Bir grup: ‘O sadece bir şairdir ve getirdiği şey de şiirdir’ dedi. Bir grup: ‘O sadece bir kâhindir ve getirdiği şey de kâhinliktir’ dedi. Bir grup da: ‘[{أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ] اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا} [el-Furkān: 5] “[Bu,] onun yazdırdığı öncekilerin masallarıdır; bunlar ona sabah akşam okunmaktadır” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında [böyle] yalan uyduruyorlardı.”
وقولُه: {الَّذِينَ هُمْ فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: الذين هم في غمرةِ الضلالةِ وغلَبتِها عليهم مُتَمادون، وعن الحقِّ الذي بعَث اللَّهُ به محمدًا ﷺ ساهون، قد لَهُوا عنه.
O'nun: {الَّذِينَ هُمْ فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ} “Onlar bir gaflet girdabı içinde şuursuzdurlar” sözü [hakkında] zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlar, sapkınlığın ve onun kendilerine üstün gelmesinin girdabında ısrarla devam eden, Allah'ın Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem kendisiyle gönderdiği haktan gafil olup ondan yüz çeviren kimselerdir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ وإن اختلَفت ألفاظُهم في البيانِ عنه.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini, açıklamalarında lafızları farklı olsa da tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {الَّذِينَ هُمْ فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ}. يقولُ: في ضلالتِهم يَتمادَون .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {الَّذِينَ هُمْ فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ} “Onlar koyu bir cehalet ve gaflet içinde yüzenlerdir” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Sapıklıkları içinde ileri gitmektedirler” .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {الَّذِينَ هُمْ فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ}. قال: في غفلةٍ لاهون .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {الَّذِينَ هُمْ فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ} “Onlar koyu bir cehalet ve gaflet içinde yüzenlerdir” sözü hakkında: “Gaflet içinde oyalanmaktadırlar” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {الَّذِينَ هُمْ فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ}. يقولُ: في غمرةٍ وشُبهةٍ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {الَّذِينَ هُمْ فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ} “Onlar koyu bir cehalet ve gaflet içinde yüzenlerdir” [hakkında]: “Bir cehalet girdabı ve şüphe içindedirler” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ: {فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ}. قال: في غفلةٍ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan: {فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ} “Koyu bir cehalet ve gaflet içinde yüzenlerdir” [hakkında]: “Gaflet içindedirler” dediğini rivayet etti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ}. قال: ساهون عما أتاهم، وعما نزَل عليهم، وعما أمَرهم اللَّهُ ﵎. وقرَأ قولَ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه: {بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا} الآية [المؤمنون: ٦٣]. وقال: ألا ترَى الشيءَ إِذا أخَذْتَه ثم غمَرتَه في الماءِ؟
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ} “Koyu bir cehalet ve gaflet içinde yüzenlerdir” sözü hakkında şöyle dedi: “Kendilerine gelenden, üzerlerine indirilenden ve Allah [celle celâluhu]'ın kendilerine emrettiğinden gafildirler.” Ve [İbn Zeyd], Allah celle senâuhu'nun: {بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا} “Hayır, onların kalpleri bundan dolayı bir cehalet ve gaflet girdabı içindedir” ayetini [el-Mü'minûn: 63] okudu ve dedi ki: “Bir şeyi alıp da suya daldırdığında [onun halini] görmez misin?”
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ،
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi İbn Ebî Necîh'ten,
عن مجاهدٍ: {فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ}. قال: قلبُه في كِنانةٍ .
o da Mücâhid'den: {فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ} “Koyu bir cehalet ve gaflet içinde yüzenlerdir” [hakkında]: “Onun kalbi bir örtü (kinâne) içindedir” dediğini rivayet etti .
وقولُه: {يَسْأَلُونَ أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يسألُ هؤلاء الخرَّاصون الذين وصَف صفتَهم: متى يومُ المجازاةِ والحسابِ، ويومُ يُدِينُ اللَّهُ العبادَ بأعمالِهم؟
Ve O'nun: {يَسْأَلُونَ أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ} “‘Ceza/hesap günü ne zaman?’ diye sorarlar” sözü. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sıfatlarını nitelediği bu yalancı tahminciler: “Karşılık ve hesap günü, Allah'ın kulları amelleriyle hesaba çekeceği gün ne zaman?” diye sorarlar.
كما حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ}. قال: الذين كانوا يَجْحَدون أنهم يُدَانون، أو يُبْعَثون.
Nitekim bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ} “Ceza/hesap günü ne zaman?” sözü hakkında: “Onlar, hesaba çekileceklerini veya diriltileceklerini inkâr eden kimselerdi” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يَسْأَلُونَ أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ}. قال: يَقولون: متى يومُ الدين، أَوَ يكونُ يومُ الدينِ؟ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Ve bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {يَسْأَلُونَ أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ} “‘Ceza/hesap günü ne zaman?’ diye sorarlar” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onlar: ‘Ceza/hesap günü ne zaman, ceza/hesap günü olacak mı ki?’ derler” .
وقولُه: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يومَ هم على نارِ جهنمَ يُفْتَنون.
Ve O'nun: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} “O gün, onların ateş üzerinde azap görecekleri gündür” sözü. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O gün, cehennem ateşi üzerinde azap görecekleri [gündür].
واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {يُفْتَنُونَ} في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: عنَى به أنهم يُعذَّبون بالإحراقِ بالنارِ.
Tefsir ehli bu yerdeki {يُفْتَنُونَ} “azap görürler” sözünün anlamı hakkında ihtilaf etmiş; bazısı: “Bununla, ateşle yakılarak azap edilecekleri kastedilmiştir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ}. يقولُ: يُعذَّبون.
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} “O gün, onların ateş üzerinde azap görecekleri gündür” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[Bununla] azap edilirler [demek istiyor].”
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَسْأَلُونَ أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ (١٢) يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ}. قال: فِتنتُهم أنهم سألوا عن يومِ الدينِ، وهم مَوْقُوفون على النارِ، {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ هَذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ}. فقالوا حينَ وُقِفوا: {يَاوَيْلَنَا هَذَا يَوْمُ الدِّينِ}، قال اللَّهُ ﵎: {هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ} [الصافات: ٢٠، ٢١].
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَسْأَلُونَ أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ (١٢) يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} “‘Ceza/hesap günü ne zaman?’ diye sorarlar. O gün, onların ateş üzerinde azap görecekleri gündür” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onların fitnesi (azabı), ateşin üzerinde durdurulmuş vaziyette iken ceza gününü sormalarıdır: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ هَذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ} ‘Tadın fitnenizi (azabınızı)! İşte acele isteyip durduğunuz şey budur’. [Ateşin üzerinde] durdurulduklarında: {يَاوَيْلَنَا هَذَا يَوْمُ الدِّينِ} ‘Yazıklar olsun bize, bu ceza günüdür!’ dediler. Allah [celle celâluhu] da: {هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ} [es-Sâffât: 20-21] ‘İşte bu, yalanlayıp durduğunuz ayırt etme günüdür’ buyurdu.”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ عن مجاهدٍ قولَه: {يُفْتَنُونَ}. قال: كما يُفتَنُ الذهبُ في النارِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Ve bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {يُفْتَنُونَ} “azap görürler” sözü hakkında: “Altının ateşte eritilip sınandığı gibi” dediğini rivayet etti .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنى هشيمٌ، قال: أخبَرنا حصينٌ، عن عكرمةَ في قولِه: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ}. قال: يُعَذَّبون في النارِ، يُحْرَقون فيها، ألم ترَ أن الذهبَ إذا أُلْقِي في النارِ، قِيل: فُتِن.
Bana Ya‘kūb rivayet edip dedi ki: Bana Huşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Husayn, İkrime'den O'nun: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} “O gün, onların ateş üzerinde azap görecekleri gündür” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Ateşte azap edilirler, orada yakılırlar. Görmez misin ki altın ateşe atıldığı zaman ‘fitneye uğratıldı (fütine / eritilip saflaştırıldı)’ denir.”
حدَّثني سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصلتِ، قال: ثنا أبو كُدَينةَ، عن حصينٍ، عن عكرِمةَ: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ}. قال: يُعَذَّبون.
Bana Süleymân b. Abdilcebbâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Küdeyneh, Husayn'dan, o İkrime'den: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} “O gün, onların ateş üzerinde azap görecekleri gündür” [hakkında]: “Azap edilirler” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا يحيى بنُ طلحةَ اليَرْبُوعيُّ، قال: ثنا فضيلُ بنُ عياضٍ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ}. يقولُ: يُنْضَجون بالنارِ .
Bize Yahyâ b. Talha el-Yarbûî rivayet edip dedi ki: Bize Fudayl b. İyâd, Mansûr'dan, o Mücâhid'den: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} “O gün, onların ateş üzerinde azap görecekleri gündür” [hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “Ateşle pişirilirler (yakılırlar)” .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن الحصينِ، عن عكرِمةَ:
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Husayn'dan, o İkrime'den rivayet etti:
{يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ}. قال: يُحْرَقون .
{يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} “O gün, onların ateş üzerinde azap görecekleri gündür” [hakkında]: “Yakılırlar” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ}. يقولُ: يُحْرَقون .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} “O gün, onların ateş üzerinde azap görecekleri gündür” [hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “Yakılırlar” .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ}. قال: يُطْبَخون، كما يُفْتَنُ الذهبُ بالنارِ .
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} “O gün, onların ateş üzerinde azap görecekleri gündür” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: “Tıpkı altının ateşle eritilip saflaştırıldığı gibi pişirilirler (yakılırlar)” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ}. قال: يُحْرَقون بالنارِ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} “O gün, onların ateş üzerinde azap görecekleri gündür” sözü hakkında: “Ateşle yakılırlar” dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ}. قال: يُحْرَقون .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Mücâhid'den: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} “O gün, onların ateş üzerinde azap görecekleri gündür” [hakkında]: “Yakılırlar” dediğini rivayet etti .
وقال آخرون: بل عُنِي بذلك أَنَّهم يُكَذَّبون.
Başkaları ise: “Bilakis bununla onların yalanlanacakları kastedilmiştir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ}. يقولُ: يُطْبَخون. ويقالُ أيضًا: {يُفْتَنُونَ}: يُكَذَّبون، كلُّ هذا يُقالُ.
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} “O gün, onların ateş üzerinde azap görecekleri gündür” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: “Pişirilirler (yakılırlar).” Yine: “{يُفْتَنُونَ}: Yalanlanırlar” da denilmiştir; bunların hepsi söylenmektedir.
واختلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ نصبِ "اليوم" في قولِه: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ}؛
Arap dili âlimleri, O'nun: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ} “Onların ateş üzerinde [oldukları gün]” sözündeki “el-Yevm” (اليوم) kelimesinin nasb vechi (nasb kılınma gerekçesi) hakkında ihtilaf etmişlerdir;
فقال بعضُ نحويِّي البصرةِ: نُصِبت على الوقتِ. والمعنَى في: {أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ}. أي: متى يومُ الدينِ؟ فقِيل لهم: في {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ}؛ لأن ذلك اليومَ يومٌ طويلٌ، فيه الحسابُ، وفيه فِتنتُهم على النارِ.
Basralı bazı nahivciler: “Zaman [zarfı] olduğu için nasb kılınmıştır. {أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ} ‘Ceza/hesap günü ne zaman?’ sözündeki mana: ‘Ceza günü ne zamandır?’ demektir. Onlara: ‘{يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} O gün, onların ateş üzerinde azap görecekleri gündür’ denilmiştir; çünkü o gün uzun bir gündür, içinde hesap vardır ve içinde onların ateş üzerinde azap görmeleri vardır” demişlerdir.
وقال بعضُ نَحويِّي الكوفةِ : إنما نُصِبت: {يَوْمَ هُمْ}؛ لأنك أضَفتَه إلى شَيْئَينِ، وإذا أُضِيف "اليوم" و"الليلة" إلى اسمٍ له فعلٌ، وارتفَعا، نُصِب "اليوم"، وإن كان في موضعِ خفضٍ أو رَفعٍ، و إذا أُضِيفَ إلى "فعَل" أو "يفعَل"، [أو إذا كان كذلك] ، ورفَعه في موضعِ الرفعِ، وخفَضَه في موضعِ الخفضِ [يجوز، فلو] قيل: (يَوْمُ هُم عَلَى النَّارِ يُفْتَنُون): فرُفِع "يومُ"، لكان وجهًا، ولم يَقْرَأْ به أحدٌ من القراءِ.
Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir: “{يَوْمَ هُمْ} ifadesi ancak onu iki şeye izafe ettiğin için nasb kılınmıştır. ‘el-Yevm’ ve ‘el-Leyle’ kelimeleri fiili olan bir isme izafe edildiğinde ve bu iki kelime merfû olduğunda, ‘el-Yevm’ kelimesi cerr veya ref konumunda olsa bile nasb kılınır; [ayrıca] mazi fiile veya muzari fiile izafe edildiğinde de [durum böyle olursa] , ref konumunda merfû kılınması ve cerr konumunda mecrûr kılınması [da caizdir. Nitekim] eğer: (يَوْمُ هُم عَلَى النَّارِ يُفْتَنُون) şeklinde ‘yevmu’ merfû olarak okunsaydı bu da bir kural yönü olurdu, fakat kurrâdan hiç kimse bunu böyle okumamıştır.”
وقال آخرُ منهم: إنَّما نصَب {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ}؛ لأنه إضافةٌ غيرُ محضةٍ؛ فنُصب والتأويلُ رفعٌ، ولو رفَع لجاز؛ لأنك تقولُ: متى يومُك؟ فتقولُ: يومُ الخميسِ، ويومُ الجمعةِ. والرفعُ الوجهُ؛ لأنه اسمٌ قابَل اسمًا، فهذا الوجهُ.
Onlardan bir başkası ise şöyle demiştir: “{يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} ifadesi ancak gayr-i mahz (tam olmayan/lafzî) bir izafet olduğu için nasb kılınmıştır; takdiri merfû olduğu halde nasb kılınmıştır. Eğer merfû okunsaydı caiz olurdu; çünkü sen: ‘Senin günün ne zamandır?’ dersin ve ‘Perşembe günüdür (yevmu'l-hamîs), Cuma günüdür (yevmu'l-cumuah)’ dersin. Merfû olması kurala uygun olandır; çünkü isim, ismin karşılığı olmuştur, işte kural yönü budur.”
وأولى القولَيْن بالصوابِ في تأويلِ قولِه: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ}. قولُ مَن قال: يُعَذَّبون بالإحراقِ. لأن الفتنةَ أصلُها الاختبارُ، وإنما يُقالُ: فتنتُ الذهبَ بالنارِ. إذا طبَختَها بها لتعرفَ جودتَها فكذلك قولُه: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} يُحْرَقون بها كما يُحْرَقُ الذهبُ بها، وأما النصبُ في اليومِ فلأنها إضافةٌ غيرُ محضةٍ، على ما وصَفنا من قولِ قائلِ ذلك.
Yüce Allah’ın: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} “O gün onlar ateş üzerinde azap görürler [yakılırlar].” buyruğunun tevilinde iki görüşten gerçeğe en uygun olanı; “Yakılarak azap edilirler” diyen kimsenin görüşüdür. Çünkü fitne (الفتنة) kelimesinin asıl anlamı denemek/sınamaktır. Nitekim kalitesini/saflığını öğrenmek için ateşte erittiğin zaman ancak: “Altını ateşle sınadım/yaktım (fetentu'z-zehebe bi'n-nâr)” denilir. İşte bunun gibi O’nun: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} “O gün onlar ateş üzerinde azap görürler [yakılırlar].” buyruğu da altının ateşte yakıldığı gibi onların da ateşle yakılacakları [anlamındadır]. “el-Yevm” kelimesindeki nasb durumuna gelince; bu, söz konusu görüş sahibinin sözünden aktardığımız üzere, [buradaki terkibin] gayr-i mahz (lafzî) bir izafet olmasından ötürüdür.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ هَذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (١٤) إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٥) آخِذِينَ مَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُحْسِنِينَ (١٦)}.
Yüce Allah'ın: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ هَذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (١٤) إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٥) آخِذِينَ مَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُحْسِنِينَ (١٦)} “‘Tadın azabınızı! İşte acele isteyip durduğunuz şey budur.’ Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınar başlarındadır; Rablerinin kendilerine verdiğini almış olarak. Çünkü onlar bundan önce de iyilik yapan kimselerdi” sözünün tevili hakkında [görüş]:
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ}. يقالُ لهم: ذُوقوا فِتنتَكم، وترَك: "يُقالُ لهم"؛ لدلالةِ الكلامِ عليها، ويعني بقولِه: {فِتْنَتَكُمْ}: عذابَكم وحريقَكم.
Zikri yüce olan [Allah] {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ} “Tadın fitnenizi (azabınızı)!” sözüyle şunu kastetmektedir: Onlara: “Tadın azabınızı!” denilir. Sözün buna delalet etmesinden ötürü “onlara denilir” kısmını zikretmemiştir. Ve {فِتْنَتَكُمْ} “fitnenizi” sözüyle de azabınızı ve yanışınızı kastetmektedir.
واختلَف أهلُ التأويلِ في ذلك، فقال بعضُهم بالذي قلْنا فيه.
Tefsir ehli bu konuda ihtilaf etmiş; bazısı bizim söylediğimiz görüşü belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فِتْنَتَكُمْ}. قال: حريقَكم .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Ve bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {فِتْنَتَكُمْ} “fitnenizi” sözü hakkında: “Yanışınızı” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ}: ذوقوا عذابَكم هذا الذي كنتُم به تَسْتَعْجِلون.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ} “[Tadın azabınızı!]”: “Tadın azabınızı! İşte acele isteyip durduğunuz şey budur.”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ}. يقولُ: يومَ يُعَذَّبون، فيقولوا: ذُوقوا عذابَكم .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den O'nun: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ} “Tadın fitnenizi (azabınızı)!” sözü hakkında rivayet etti; [Katâde] şöyle der: “Azap edildikleri gün [onlara]: ‘Tadın azabınızı!’ derler” .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ}. يقولُ: حريقَكم.
Hüseyin'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ} “Tadın fitnenizi (azabınızı)!” sözü hakkında: “Yanışınızı [tadın]” dediğini işittim.
حدَّثنا ابنُ حمَيدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ}. يقولُ:
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan [naklen] rivayet etti: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ} “Tadın fitnenizi (azabınızı)!”. [Süfyân] şöyle der:
احتراقَكم.
“Yanıp kavrulmanızı [tadın].”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ}. قال: ذوقوا عذابَكم .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ} “Tadın fitnenizi (azabınızı)!” sözü hakkında: “Tadın azabınızı!” dedi .
وقال آخرون: عنَى بذلك: ذُوقوا تَعذِيبَكم أو كَذِبَكم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla: “Tadın azabınızı ya da yalanlamanızı!” anlamını kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك (*)
Bunu söyleyenlerin zikri (*)
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ رحمهما اللَّهُ قولَه: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ}. يقولُ: تكذيبَكم .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan -Allah ikisine de rahmet etsin- O'nun: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ} “Tadın fitnenizi (azabınızı)!” sözü hakkında şöyle rivayet etti: “Yalanlamanızı [tadın]” demektedir .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ}. يقولُ: حريقَكم. ويُقالُ: كذِبَكم.
Hüseyin'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ} “Tadın fitnenizi (azabınızı)!” sözü hakkında: “Yanışınızı [tadın]” dediğini işittim. ‘Yalanlamanızı [tadın]’ diye de söylenir.
وقولُه: {هَذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يُقالُ لهم: هذا العذابُ الذي تُوَفَّونه اليومَ، هو العذابُ الذي كنتُم به تَسْتَعْجِلون في الدنيا.
O'nun: {هَذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ} “İşte acele isteyip durduğunuz şey budur” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlara: “Bugün size eksiksiz verilen bu azap, dünyada iken acele isteyip durduğunuz azabın ta kendisidir” denilir.
وقولُه: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذين اتَّقوا اللَّهَ ﷿ بطاعتِه، واجتنابِ معاصِيه في الدنيا، في بساتينَ وعيونِ ماءٍ في الآخرةِ.
O'nun: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ} “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınar başlarındadır” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Dünyada O'na itaat ederek ve günahlarından sakınarak Allah'tan azze ve celle sakınan kimseler, ahirette bahçelerde ve su pınarlarındadırlar.
وقولُه: {آخِذِينَ مَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: عاملِين ما أمَرهم به ربُّهم مؤدِّين فرائضَه.
O'nun: {آخِذِينَ مَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ} “Rablerinin kendilerine verdiğini almış olarak” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Rablerinin kendilerine emrettiği şeyleri yapanlar [ve] O'nun farzlarını yerine getirenler olarak.
كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن أبي عمرَ، عن مسلمٍ البطينِ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {آخِذِينَ مَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ}. قال: الفرائضَ.
Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ebû Ömer'den, o Müslim el-Batîn'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {آخِذِينَ مَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ} “Rablerinin kendilerine verdiğini almış olarak” sözü hakkında: “Farzları [yerine getirmiş olarak]” dediğini rivayet etti.
وقولُه: {إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُحْسِنِينَ}. يقولُ: إنهم كانوا قبلَ أن يَفْرِضَ عليهم الفرائضَ، {مُحْسِنِينَ}. يقولُ: كانوا للَّهِ قبلَ ذلك مُطِيعِين.
O'nun: {إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُحْسِنِينَ} “Çünkü onlar bundan önce de iyilik yapan kimselerdi” sözü hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlar üzerlerine farzları farz kılmadan önce {مُحْسِنِينَ} “iyilik yapan kimselerdi”. Yani bundan önce de Allah'a itaat eden kimselerdi.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن أبي عمرَ، عن مسلمٍ البطينِ، عن ابنِ عباسٍ: {إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُحْسِنِينَ}. قال: قبَل الفرائضِ محسِنين يَعْملون .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ebû Ömer'den, o Müslim el-Batîn'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُحْسِنِينَ} “Çünkü onlar bundan önce de iyilik yapan kimselerdi” [ayeti hakkında]: “Farzlardan önce iyilik işleyerek amel ediyorlardı” dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ (١٧) وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (١٨) وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ (١٩)}.
Azze ve celle olan [Allah'ın]: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ (١٧) وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (١٨) وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ (١٩)} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı. Seher vakitlerinde de onlar bağışlanma dilerlerdi. Mallarında da isteyen ve mahrum olan için bir hak vardı” sözünün tevili hakkında [görüş]:
قال أبو جعفرٍ ﵀: اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}؛ فقال بعضُهم: معناه: كانوا قليلًا مِن الليلِ لا يَهْجَعون. وقالوا: {مَا} كان بمعنى الجَحْدِ.
Ebû Ca'fer -Allah ona rahmet etsin- dedi ki: Tefsir ehli, O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözünün tevili hakkında ihtilaf etmiş; bazısı şöyle demiştir: Bunun manası: ‘Onlar geceden pek az bir vakit uyumazlık etmezlerdi’ demektir. Ve {مَا} edatının olumsuzluk (cehd) manasında olduğunu söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ وابنُ المثنى، قالا: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ وابنُ أبي عديٍّ، عن سعيدِ
Bize İbn Beşşâr ve İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dediler ki: Bize Yahyâ b. Saîd ve İbn Ebî Adî, Saîd'den rivayet etti:
ابن أبي عَروبةَ، عن قتادةَ، عن أنسِ بنِ مالكٍ: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: يَتَيَقَّظون يُصلُّون ما بينَ هاتين الصلاتين، ما بينَ المغربِ والعشاءِ .
Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o da Enes b. Mâlik'ten rivayet etti: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “[Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı]” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Uyanık durup bu iki namaz arasında, akşam ile yatsı arasında namaz kılarlardı” .
حدَّثني زُرَيقُ بنُ السَّخْتِ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ بنُ عطاءٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن أنسٍ، بنحوِه.
Bana Züreyk b. es-Saht rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvehhâb b. Atâ rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da Enes'ten benzerini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ وابنُ المثنى، قالا: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا بُكيرُ بنُ أبي السَّميطِ، عن قتادةَ، عن محمدِ بنِ عليٍّ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: كانوا لا يَنامون حتى يُصلُّوا العَتَمَةَ .
Bize İbn Beşşâr ve İbnu'l-Müsennâ rivayet edip dediler ki: Bize Ebû Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize Bükeyr b. Ebî's-Sumayt, Katâde'den, o da Muhammed b. Ali'den O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında rivayet etti; [Muhammed b. Ali]: “Yatsı (ateme) namazını kılıncaya kadar uyumazlardı” dedi .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ وابنُ المثنى، قالا: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن قتادةَ، عن مُطَرِّفٍ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: قَلَّ ليلةٌ أَتَتْ عليهم إلا صلَّوا فيها .
Bize İbn Beşşâr ve İbnu'l-Müsennâ rivayet edip dediler ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Katâde'den, o da Mutarrif'ten O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında rivayet etti; [Mutarrif]: “İçinde namaz kılmadıkları pek az gece geçerdi” dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: قال مُطَرِّفُ بنُ عبدِ اللَّهِ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}: قَلَّ ليلةٌ تأتي عليهم لا يُصلُّون فيها للَّهِ؛ إما مِن أوَّلِها، وإما من وَسَطِها.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti, dedi ki: Mutarrif b. Abdillâh O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında şöyle dedi: “Üzerlerinden geçen ve içinde -ya başında ya da ortasında- Allah için namaz kılmadıkları pek az gece olurdu.”
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، قال: ثنا ابنُ أبي ليلى، عن المنهالِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابن عباسٍ رحِمهما اللَّهُ: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: لم يكنْ يَمْضِي عليهم ليلةٌ إلا يأْخُذون منها ولو شيئًا .
Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Leylâ, el-Minhâl'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs -rahimehumallâh-'tan rivayet etti: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı”. [İbn Abbâs] dedi ki: “Üzerlerinden geçen hiçbir gece olmazdı ki, az da olsa ondan [ibadetle bir pay] almış olmasınlar” .
حدَّثنا عليُّ بنُ سعيدٍ قال: ثنا حفصٌ، عن عاصمٍ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: لا يَنامون بينَ المغربِ والعشاءِ .
Bize Ali b. Saîd rivayet edip dedi ki: Bize Hafs, Âsım'dan, o da Ebu'l-Âliye'den O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında rivayet etti; [Ebu'l-Âliye]: “Akşam ile yatsı arasında uyumazlardı” dedi .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ ومِهْرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: كانوا يُصِيبون من الليلِ حظًّا .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hukkâm ve Mihrân, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî'den rivayet etti: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” [ayeti hakkında] dedi ki: “Geceden bir nasip alırlardı” .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، عن أبي العاليةِ، قال: كانوا يُصِيبون فيها حظًّا .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o er-Rebî' b. Enes'ten, o da Ebu'l-Âliye'den rivayet etti; dedi ki: “Onda (gecede) bir pay elde ederlerdi” .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، عن سعيدِ بنِ أبي عَروبةَ، [عن قتادةَ] ، عن مُطَرِّفٍ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: قلَّ ليلةٌ أَتَتْ عليهم هجَعوها كلَّها .
Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Saîd b. Ebî Arûbe'den, [o Katâde'den] , o da Mutarrif'ten O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında rivayet etti; [Mutarrif]: “Üzerlerinden geçen pek az gece olurdu ki hepsinde uyumuş olsunlar” dedi .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: كان لهم قليلٌ من الليلِ ما يَهْجَعون، كانوا يُصلُّونه.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Katâde]: “Gecenin az bir kısmında uyumazlardı; [aksine] onda namaz kılarlardı” dedi.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، قال: سمِعتُ ابنَ أبي نجيحٍ، يقولُ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: كانوا قليلًا ما يَنامون ليلةً حتى الصباحِ .
Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: İbn Ebî Necîh'in O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: “Sabaha kadar bütün gece pek az uyurlardı” .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: قليلٌ ما يَرْقُدون ليلةً حتى الصباحِ لا يَتهجَّدون .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Ve bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Geceleyin teheccüde kalkmaksızın sabaha kadar pek az uyurlardı” .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: كانوا قليلًا من الليلِ يَهْجَعون، ووجَّهوا {مَا} التي في قولِه: {مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} إلى أنها صِلَةٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun manası: ‘Gecenin az bir kısmında uyurlardı’ demektir; ve {مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} sözündeki {مَا} edatını sıla (pekiştirme edatı) olarak yorumlamışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن قتادةَ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: قال الحسنُ: كَابَدوا قيامَ الليلِ .
Bize İbnu'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Katâde'den O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: “Gece ibadetinin meşakkatine katlandılar” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان الحسنُ يقولُ: لا يَنامون منه إلا قليلًا .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti, dedi ki: Hasan [el-Basrî] şöyle derdi: “Ondan (geceden) pek azı müstesna uyumazlardı” .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن بعضِ أصحابِنا، عن الحسنِ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: لا يَنامون من الليلِ إلا أقلَّه.
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, bazı arkadaşlarımızdan, Hasan'dan [el-Basrî] O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında rivayet etti; [Hasan] şöyle dedi: “Gecenin pek azı müstesna uyumazlardı.”
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: ثنا عوفٌ، عن سعيدِ بنِ أبي الحسنِ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: قلَّ ليلةٌ أَتَتْ عليهم هَجَعوها .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvehhâb rivayet edip dedi ki: Bize Avf, Saîd b. Ebi'l-Hasan'dan O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında rivayet etti; [Saîd]: “Üzerlerinden geçen ve içinde uyudukları pek az gece olurdu” dedi .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: قال الأَحْنَفُ بنُ قَيسٍ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: كانوا لا يَنامون إلا قليلًا .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; dedi ki: Ahnef b. Kays O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında şöyle dedi: “Onlar pek azı müstesna uyumazlardı” .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا الحكمُ بنُ عطيةَ، عن قتادةَ، قال: قال الأَحْنَفُ بنُ قَيسٍ، وقرأ هذه الآيةَ: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: لستُ مِن أهلِ هذه الآيةِ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize el-Hakem b. Atiyye, Katâde'den rivayet etti; dedi ki: Ahnef b. Kays şu ayeti: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” okudu ve: “Ben bu ayetin ehlinden değilim” dedi .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي عديٍّ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن الحسنِ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: قيامُ الليلِ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Saîd'den, o Katâde'den, o da Hasan'dan O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında rivayet etti; [Hasan]: “Gece kıyamıdır” dedi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن يونسَ، عن الحسنِ، قال: نَشِطوا فمدُّوا إلى السَّحَرِ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o Yûnus'tan, o da Hasan'dan rivayet etti; [Hasan] dedi ki: “Gayret gösterdiler ve [gece ibadetini] seher vaktine kadar uzattılar” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن يونسَ بنِ عُبيدٍ، عن الحسنِ، قال: مدُّوا في الصلاةِ ونَشِطوا، حتى كان الاستغفارُ بسَحَرٍ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Yûnus b. Ubeyd'den, o da Hasan'dan rivayet etti; [Hasan] dedi ki: “Namazı uzattılar ve gayret gösterdiler; öyle ki seher vaktinde bağışlanma dilemeye ulaştılar” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سعيدِ بن أبي عَروبةَ، عن قتادةَ، عن
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Saîd b. Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o da
الحسنِ، قال: كانوا لا يَنامون مِن الليلِ إلا قليلًا.
Hasan'dan rivayet etti; [Hasan] dedi ki: “Geceden ancak pek azı müstesna uyumazlardı.”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: كان الحسنُ والزهريُّ يقولان: كانوا كثيرًا مِن الليلِ ما يُصلُّون .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında rivayet etti; [Ma'mer] dedi ki: Hasan ve Zührî şöyle derlerdi: “Gecenin çoğunda namaz kılarlardı” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: ما يَنامون .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” [ayeti hakkında] rivayet etti; [İbrâhîm]: “Uyumazlardı” dedi .
وقد يجوزُ أن يكون {مَا} على هذا التأويلِ في موضعِ رفعٍ، ويكونُ تأويلُ الكلامِ: كانوا قليلًا من الليل هجُوعُهم، وأما مَن جعَل {مَا} صلةً، فإنه لا مَوْضِعَ لها، ويكونُ تأويلُ الكلامِ على مذهبِه: كانوا يَهْجَعون قليلَ الليلِ، وإذا كانت {مَا} صلةً كان القليلُ منصوبًا بـ {يَهْجَعُونَ} .
Bu yoruma göre {مَا} [kelimesinin] ref konumunda (özne) olması da caizdir ve sözün tevili: “Onların geceden uyumaları pek az idi” şeklinde olur. {مَا} edatını sıla (pekiştirme edatı) sayan kimseye göre ise onun [irapta] bir yeri yoktur ve onun benimsediği görüşe göre sözün tevili: “Onlar gecenin azında uyurlardı” şeklinde olur. {مَا} sıla olduğunda “el-kalîl” kelimesi {يَهْجَعُونَ} ile mansub olur .