وقال آخرون: بل معنى ذلك: أنهم كانوا يصلُّون العَتَمَةَ. وعلى هذا التأويلِ {مَا} في معنى الجَحْدِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı, onların yatsı namazını kılmalarıdır. Bu yoruma göre {مَا} nefiy (olumsuzluk) anlamındadır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ بشارٍ وابنُ المثنى، قالا: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن قتادةَ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: قال رجلٌ مِن أهلِ مكةَ سمَّاه قتادةُ، قال: صلاةُ العَتَمَةِ.
Bize İbn Beşşâr ve İbnü’l-Müsennâ rivayet edip dediler ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu‘be, Katâde’den O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar geceleri pek az uyurlardı” buyruğu hakkında rivayet etti. [Katâde] dedi ki: Mekke ehlinden -Katâde'nin ismini belirttiği- bir adam şöyle dedi: “[Kastedilen,] ateme (yatsı) namazıdır.”
وقال آخرون: بل معنى ذلك: كان هؤلاء المحسنون قبلَ أنْ تُفْرضَ عليهم الفرائضُ قليلًا مِن الناسِ. وقالوا: الكلامُ بعدَ قولِه: {إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُحْسِنِينَ}، {كَانُوا قَلِيلًا}: مُستَأْنَفٌ بقولِه: {مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. فالواجبُ أن تكونَ {مَا} على هذا التأويلِ بمعنى الجَحْدِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı şudur: Bu ihsan sahipleri, kendilerine farzlar farz kılınmadan önce insanlardan pek az bir topluluk idiler. Ve dediler ki: Söz, O'nun: {إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُحْسِنِينَ} “Şüphesiz onlar bundan önce ihsan sahibi idiler”, {كَانُوا قَلِيلًا} “Pek az idiler” buyruğundan sonra, O'nun: {مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Geceden uyumazlardı” sözüyle müste'neftir (yeni bir cümledir). Dolayısıyla bu yoruma göre {مَا} edatının nefiy (olumsuzluk) anlamında olması gerekir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبيدٌ، عن الضحاكِ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. يقولُ: إن المحسنينَ كانوا قليلًا، ثم ابتُدِئ فقيل: {مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ (١٧) وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. كما قال: {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ}. ثم قال: {وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ} [الحديد: ١٩].
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize Ubeyd, Dahhâk'ten O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında rivayet etti; [Dahhâk] şöyle der: “Şüphesiz ihsan sahipleri pek az idiler. Sonra yeni bir söze başlanıp: {مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ (١٧) وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Geceden [hiç] uyumazlar ve seher vakitlerinde onlar bağışlanma dilerlerdi” buyruldu. Tıpkı O'nun: {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ} “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler var ya, işte onlar sıddîklardır” deyip, ardından: {وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ} [Hadîd: 19] “Rableri katındaki şehitler de öyle; onların mükâfatları ve nurları vardır” buyurduğu gibi.”
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الزبيرِ، يعني ابنَ عديٍّ، عن الضحاكِ بنِ مزاحمٍ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: كانوا مِن الناسِ قليلًا .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, ez-Zübeyr'den, yani İbn Adiyy'den, o Dahhâk b. Müzâhim'den O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında rivayet etti; [Dahhâk]: “İnsanlardan pek az idiler” dedi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن الزبيرِ بنِ عديٍّ، عن الضحاكِ بنِ مزاحمٍ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: كانوا قليلًا من الناسِ مَن يفعلُ ذلك.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o Zübeyr b. Adiyy'den, o Dahhâk b. Müzâhim'den O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında rivayet etti; [Dahhâk]: “İnsanlardan bunu yapanlar pek az idi” dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن الزبيرِ بنِ عديٍّ، عن الضحاكِ بنِ مزاحمٍ: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: كانوا قليلًا مِن
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Zübeyr b. Adiyy'den, o Dahhâk b. Müzâhim'den [şöyle dediğini] rivayet etti: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı”. [Dahhâk]: “Onlar ... pek az idiler
الناسِ [إذ ذاك] .
[o vakit] insanlardan pek az idiler” dedi .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال اللَّهُ: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ} إلى: {كَانُوا قَلِيلًا}. يقولُ: المحسنون كانوا قليلًا، هذه مفصولةٌ، ثم اسْتَأْنَف فقال: {مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} .
Hüseyin'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'in O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Allah Teâlâ: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ} “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınarlardadır” ayetinden {كَانُوا قَلِيلًا} “Pek az idiler” kısmına kadar buyurmuştur. [Dahhâk] der ki: İhsan sahipleri pek az idiler, bu [kısım öncekiyle] bağlantılıdır; sonra yeni bir söze başlayıp: {مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Geceden [hiç] uyumazlardı” buyurmuştur .
وأما قولُه: {يَهْجَعُونَ}. فإنَّه يعني: يَنامون. والهُجُوعُ النومُ.
O'nun: {يَهْجَعُونَ} “Uyurlardı” buyruğuna gelince; bunun anlamı, uyurlar demektir. Hucû' (الهُجُوعُ) ise uyku demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ، رحمهما اللَّهُ: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. يقولُ: يَنامون .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan -rahimehumallâh-: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” [ayeti hakkında] rivayet etti; [İbn Abbâs]: “Uyurlar [demektir]” der .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا [عبدُ الرحمنِ] ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: يَنامون .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize [Abdurrahman] rivayet edip dedi ki : Bize Süfyân, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” [ayeti hakkında] rivayet etti; [İbrâhîm]: “Uyurlar [demektir]” dedi .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ،، مثلَه.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o İbrâhîm'den benzerini rivayet etti.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ
Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: [Şöyle derken] işittim:
الضحاكَ يقولُ في قولِه: {مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: الهُجُوعُ النومُ .
Dahhâk O'nun: {مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Geceden uyurlardı” sözü hakkında şöyle der: “Hucû' (الهُجُوعُ), uyku demektir” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قال: كانوا قليلًا ما يَنامون مِن الليلِ، قال: ذلك الهَجْعُ. قال: والعربُ تقولُ إذا سافَرَتْ: اهْجَعْ بنا قليلًا. قال: وقال رجلٌ مِن بني تميمٍ لأبي: يا أبا أُسامةَ، صفةٌ لا أجدُها فينا، ذكَر اللَّهُ ﷿ قومًا فقال: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. ونحنُ واللَّهِ قليلًا مِن الليلِ ما نقومُ. قال: فقال أبي: طُوْبَى لمن رقَد إذا نَعَس، واتقى اللَّهَ إذا اسْتَيْقَظ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözü hakkında şöyle dedi: “Onlar geceden pek az uyurlardı.” [İbn Zeyd] dedi ki: “İşte hec' (الهَجْعُ) budur.” [Yine] dedi ki: “Araplar yolculuk yaptıklarında: ‘Bizimle biraz uyu (اهْجَعْ بنا قليلًا)’ derler.” [İbn Zeyd] dedi ki: Benî Temîm'den bir adam babama: “Ey Ebû Üsâme! Kendimizde bulamadığım bir vasıf var; Allah azze ve celle bir topluluğu anıp: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” buyurdu. Biz ise vallahi geceden pek az kalkıyoruz!” dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: Bunun üzerine babam şöyle dedi: “Uykusu geldiğinde uyuyan, uyandığında ise Allah'tan sakınan kimseye ne mutlu!” .
وأولى الأقوالِ بالصحةِ في تأويلِ قولِه: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ}. قولُ مَن قال: كانوا قليلًا مِن الليلِ هُجُوعُهم. لأنَّ اللَّهَ ﷿ وصَفهم بذلك مدحًا لهم، وثناءً عليهم به؛ فوصْفُهم بكثرةِ العملِ، وسَهَرِ الليلِ: ومُكَابَدَتِه فيما يقرِّبُهم منه، ويُرضيه عنهم، أولى وأشبهُ من وصْفِهم بقلَّةِ العملِ، وكثرةِ النومِ، مع أن الذي اختَرْنا في ذلك هو أغلبُ المعاني على ظاهرِ التنزيلِ.
O'nun: {كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ} “Onlar gecenin pek az bir kısmında uyurlardı” sözünün tevilinde doğruluğa en yakın olan görüş: “Onların geceden uyumaları pek az idi” diyenin görüşüdür. Çünkü Allah azze ve celle onları övgü ve senâ sadedinde bununla vasfetmiştir; dolayısıyla onları çok amel etmekle, geceyi uykusuz geçirmekle ve kendilerini O'na yaklaştıracak ve O'nu kendilerinden razı kılacak şeylerde nefisleriyle mücadele etmekle vasfetmek, onları az amel etmek ve çok uyumakla vasfetmekten daha evlâ ve daha uygundur. Bununla birlikte bizim bu konuda tercih ettiğimiz anlam, indirilen lafzın zâhirine en galip gelen manadır.
وقولُه: {وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه: وبالأسحارِ هم يُصلُّون.
O'nun: {وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Ve seher vakitlerinde onlar bağışlanma dilerlerdi” buyruğunun tevilinde tevil ehli ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı: “Seher vakitlerinde onlar namaz kılarlardı” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمعِتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضَّحاكَ يقولُ في قولِه: {وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. يقولُ: يَقومون فيُصلُّون.
Bana Hüseyin'den rivayet edildi; dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi; dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Ve seher vakitlerinde onlar bağışlanma dilerlerdi” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: “Kalkıp namaz kılarlar” diyordu.
يقولُ: كانوا يَقومون ويَنامون، كما قال اللَّهُ ﷿ لمحمدٍ ﷺ: {إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ}: فهذا نومٌ، وهذا قيامٌ، {وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ}: كذلك يَقومون ثُلُثًا ونِصْفًا وثُلثَيْن. يقولُ: يَنامون ويَقومون .
[Dahhâk] der ki: Allah azze ve celle'nin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ} “Şüphesiz Rabbin, senin gecenin üçte ikisine yakın bir kısmını, yarısını kalkıp [ibadetle geçirdiğini] bilir” buyurduğu gibi kalkarlar ve uyurlardı. İşte şu uyku, şu da kıyamdır (ibadettir). {وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ} “Seninle beraber olanlardan bir topluluk da [böyle yapar]”; aynı şekilde onlar da [gecenin] üçte birini, yarısını ve üçte ikisini kalkıp ibadetle geçirirler. [Yani] uyurlar ve kalkarlar .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ ، عن سفيانَ، عن جَبَلَةَ بنِ سُحَيمٍ، عن ابنِ عمرَ رحمهما اللَّهُ قولَه: {وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. قال: يُصلُّون .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân , Süfyân'dan, o Cebele b. Suheym'den, o İbn Ömer'den -rahimehumallâh- O'nun: {وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Ve seher vakitlerinde onlar bağışlanma dilerlerdi” sözü hakkında rivayet etti; [İbn Ömer]: “Namaz kılarlar” dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. قال: يُصلُّون .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Ve seher vakitlerinde onlar bağışlanma dilerlerdi” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Mücâhid]: “Namaz kılarlar” dedi .
وقال آخرون: بل عُنِي بذلك أنهم أَخَّروا الاستغفارَ من ذنوبِهم إلى السَّحَرِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bununla, onların günahlarından dolayı bağışlanma dilemeyi seher vaktine kadar geciktirdikleri kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن يونسَ بنِ عُبيدٍ، عن الحسنِ، قال: مَدُّوا في الصلاةِ ونَشِطوا، حتى كان الاستغفارُ بسَحَرٍ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Yûnus b. Ubeyd'den, o Hasan'dan rivayet etti; [Hasan] dedi ki: “Namazı uzattılar ve gayret gösterdiler; öyle ki seher vaktinde bağışlanma dilemeye ulaştılar” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ}. قال: هُم المؤمنون. قال: وبلَغَنا أنّ يعقوبَ نبيَّ اللَّهِ
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Seher vakitlerinde de onlar bağışlanma dilerlerdi” sözü hakkında şöyle dedi: “Onlar müminlerdir.” [İbn Zeyd] dedi ki: “Bize ulaştığına göre Allah'ın nebisi Ya‘kûb
﵇ حينَ سأَلوه أن يستغفِرَ لهم: {قَالُوا يَاأَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا}، {قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} [يوسف: ٩٧، ٩٨]. قال: قال بعضُ أهلِ العلمِ: إنه أخَّر الاستغفارَ لهم إلى السَّحَرِ. قال: وذكَر بعضُ أهلِ العلمِ أنَّ الساعةَ التي تُفْتَحُ فيها أبوابُ الجنةِ السَّحَرُ.
aleyhisselâm, [oğulları] kendisinden onlar için bağışlanma dilemesini istediklerinde: {قَالُوا يَاأَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا} “Dediler ki: Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile”, {قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} [Yûsuf: 97, 98] “Dedi ki: Sizin için Rabbimden yakında bağışlanma dileyeceğim”. [İbn Zeyd] dedi ki: İlim ehlinden bazısı: ‘O, onlar için bağışlanma dilemeyi seher vaktine kadar tehir etti’ demiştir. [İbn Zeyd] dedi ki: İlim ehlinden bazısı da cennet kapılarının açıldığı vaktin seher vakti olduğunu zikretmiştir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: سمِعتُ ابنَ زيدٍ يقولُ: السَّحَرُ هو السُّدُسُ الآخرُ مِن الليلِ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd'in şöyle dediğini işittim: “Seher vakti, gecenin son altıda biridir .”
وقولُه: {وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وفي أموالِ هؤلاء المحسنين الذين وصَف صفتَهم، حقٌّ لسائلِهم المحتاجِ إلى ما في أيديهِم والمحرومِ.
O'nun: {وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “Onların mallarında isteyen ve mahrum olan için bir hak vardı” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Niteliklerini vasfettiği bu ihsan sahiplerinin mallarında, ellerindekine muhtaç olan isteyenleri (dilencileri) ve mahrum olanları için bir hak vardı.
وبنحوِ الذي قلنا في معنى السائلِ قال أهلُ التأويلِ، وهم في معنى المَحْرُومِ مختلِفون؛ فَمِن قائلٍ: هو المُحارَفُ الذي ليس له في الإسلامِ سهمٌ.
Sâil (isteyen) kelimesinin anlamı hakkında tevil ehli bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir; mahrum kelimesinin anlamında ise ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı: ‘O, İslâm'da [ganimetten/beytülmâlden] payı olmayan, rızkı daralmış (kazançtan yana talihi olmayan) kimsedir ’ demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن قيسِ بنِ كُركُمٍ، عن ابنِ عباسٍ سأَلْتُه عن "السَّائِلِ والمَحْرُومِ". قال: السائلُ الذي يسألُ الناسَ بكفّه ، والمحرومُ الذي ليس له في الإسلامِ سَهْمٌ، وهو المحارَفُ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o Kays b. Kürküm'den rivayet etti; [Kays dedi ki]: İbn Abbâs'a "isteyen ve mahrum olan" hakkında sordum. Şöyle dedi: “Sâil (isteyen), insanlardan avucuyla isteyen kimsedir ; mahrum ise İslâm'da [ganimetten/beytülmâlden] payı olmayan ve kazançtan yana talihi olmayan kimsedir.”
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ في قولِه ﷿: {وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}. قال:
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet etti; [İbn Abbâs], Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “Onların mallarında isteyen ve mahrum olan için bir hak vardır” buyruğu hakkında şöyle demiştir:
المحرومُ المُحارَفُ .
“Mahrum, kazançtan yana talihi olmayandır .”
حدَّثنا سهلُ بنُ موسى الرازيُّ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسرائيلَ، عن أبي إسحاقَ، عن قيسِ بنُ كُركُمٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: السائلُ السائلُ، والمحرومُ المُحارَفُ الذي ليس له في الإسلامِ سَهْمٌ.
Bize Sehl b. Mûsâ er-Râzî rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o Kays b. Kürküm'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: “Sâil isteyendir; mahrum ise İslâm'da payı olmayan ve kazançtan yana talihi olmayan kimsedir.”
حدَّثنا سهلُ بنُ موسى، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن قيسِ بنِ كُركُمٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: المحرومُ المحارَفُ الذي ليس له في الإسلامِ سَهْمٌ .
Bize Sehl b. Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o Kays b. Kürküm'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: “Mahrum, İslâm'da payı olmayan ve kazançtan yana talihi olmayan kimsedir” .
حدَّثنا حميدُ بنُ مَسْعَدةَ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ، عن قيسِ بنِ كُركُمٍ، عن ابنِ عباسٍ في هذه الآيةِ: {لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}. قال: السائلُ الذي يسألُ، والمحرومُ المحارَفُ .
Bize Humeyd b. Mes'ade rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan, o Kays b. Kürküm'den, o İbn Abbâs'tan bu ayet: {لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “İsteyen ve mahrum olan için” hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: “Sâil isteyen kimsedir; mahrum ise kazançtan yana talihi olmayan kimsedir” .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: سمِعتُ أبا إسحاقَ يُحدِّثُ، عن قيسِ بنِ كُركُمٍ، عن ابنِ عباسٍ بنحوِه.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be rivayet etti; dedi ki: Ebû İshâk'ı, Kays b. Kürküm'den, o İbn Abbâs'tan benzerini rivayet ederken işittim.
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ ﷿: {وَالْمَحْرُومِ}. قال: المحارَفِ .
Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah azze ve celle'nin: {وَالْمَحْرُومِ} “Ve mahrum olan” sözü hakkında rivayet etti; [Mücâhid]: “Kazançtan yana talihi olmayan kimsedir” dedi .
وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَالْمَحْرُومِ}: هو الرَّجُلُ المُحارَفُ الذي لا يكونُ له مالٌ إلا ذَهَب، قَضَى اللَّهُ، ﷿، له ذلك .
Hüseyin'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'in O'nun: {وَالْمَحْرُومِ} “Ve mahrum olan” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: “O, ne zaman malı olsa elinden giden ve kazançtan yana talihi olmayan adamdır; Allah azze ve celle onun için böyle takdir etmiştir” .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن قيسِ بنِ كُركُمٍ، قال: سألتُ ابنَ عباسٍ ﵀ عن قولِه: {لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}. قال: السائلُ الذي يسألُ، والمحرومُ المُحارَفُ الذي ليس له في الإسلام سَهْمٌ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o Kays b. Kürküm'den rivayet etti; [Kays] dedi ki: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya O'nun: {لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “İsteyen ve mahrum olan için” sözünü sordum. Şöyle dedi: “Sâil isteyen kimsedir; mahrum ise İslâm'da payı olmayan ve kazançtan yana talihi olmayan kimsedir” .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرَ المُقَدَّميُّ، قال: ثنا قريشُ بنُ أنسٍ، عن سليمانَ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بنِ المسيَّبِ: المحرومُ المُحارَفُ .
Bana Muhammed b. Ömer el-Mukaddemî rivayet edip dedi ki: Bize Kureyş b. Enes, Süleyman'dan, o Katâde'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den: “Mahrum, kazançtan yana talihi olmayan kimsedir” diye rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال في {وَالْمَحْرُومِ}: هو المحارَفُ الذي ليس له أَحدٌ يَعْطِفُ عليه، أو يُعطِيه شيئًا .
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den rivayet etti; [İbrâhîm] {وَالْمَحْرُومِ} “Ve mahrum olan” hakkında şöyle dedi: “O, kendisine şefkat gösterecek veya bir şey verecek kimsesi olmayan, kazançtan yana talihi bulunmayan kimsedir” .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنى [وهبُ بنُ جريرٍ]، قال: ثنا شعبةُ، عن عاصمٍ، عن أبي قلابةَ، قال: جاء سَيْلٌ باليمامةِ، فذهَب بمالِ رجلٍ، فقال رجلٌ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: هذا المحرومُ.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize [Vehb b. Cerîr] rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Âsım'dan, o Ebû Kılâbe'den rivayet etti; dedi ki: Yemâme'de bir sel meydana geldi ve bir adamın malını alıp götürdü. Bunun üzerine Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir zat: “İşte mahrum olan budur” dedi.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: أخبَرنا أيوبُ، عن نافعٍ، قال: المحرومُ المُحارَفُ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Eyyûb, Nâfi'den haber verdi; dedi ki: “Mahrum, kazançtan yana talihi olmayan kimsedir” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنى مسلمُ بنُ خالدٍ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: المحرومُ المُحارَفُ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bize Müslim b. Hâlid, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: “Mahrum, kazançtan yana talihi olmayan kimsedir” .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا حجَّاجٌ، عن الوليدِ بنُ العَيْزارِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ أنَّه قال: المحرومُ هو المُحارَفُ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, Velîd b. el-Ayzâr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: “Mahrum, kazançtan yana talihi olmayan kimsedir” .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، عن أبي بشرٍ، قال: سأَلْتُ سعيدَ بنَ جبيرٍ عن {وَالْمَحْرُومِ}، فلم يَقُلْ فيه شيئًا. قال: وقال عطاءٌ: هو المحدودُ المُحارَفُ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym, Ebû Bişr'den rivayet etti; dedi ki: Saîd b. Cübeyr'e {وَالْمَحْرُومِ} “Ve mahrum olan” [ifadesini] sordum, bu konuda hiçbir şey söylemedi. Dedi ki: Atâ ise: “O, [rızkı] kısıtlanmış , kazançtan yana talihi olmayan kimsedir” dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرنا نافعُ بنُ يزيدَ، عن عمرِو بنِ الحارثِ، عن بُكَيرِ بنِ الأَشَجِّ، عن سعيدِ بنِ المسيَّبِ، أنه سُئِل عن {وَالْمَحْرُومِ}، فقال: المُحارَفُ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bize Nâfi' b. Yezîd, Amr b. el-Hâris'ten, o Bükeyr b. el-Eşecc'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etti; kendisine {وَالْمَحْرُومِ} “Ve mahrum olan” sorulunca: “Kazançtan yana talihi olmayan kimsedir” dedi .
ومن قائلٍ: هو المُتعَفِّفُ الذي لا يسأَلُ الناسَ شيئًا.
Bazıları da: “O, insanlardan hiçbir şey istemeyen iffetli kimsedir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني بشرٌ، قال: ثنى يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}. هذان فقيرا أهلِ الإسلامِ، سائلٌ يسألُك في كفِّه، وفقيرٌ مُتَعفِّفٌ، ولكليهما عليك حقٌّ يا بنَ آدمَ.
Bana Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den onun şu sözünü rivayet etti: {وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “Onların mallarında, isteyen ve mahrum olan için bir hak vardır”. [Katâde dedi ki]: “Bunlar İslâm ehlinin iki fakiridir: [Biri] avucunu açıp senden isteyen dilenci (sâil), [diğeri de] iffetli davranan fakirdir. Ey Âdemoğlu! Her ikisinin de senin üzerinde bir hakkı vardır.”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ: {لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}. قال: السائلُ الذي يسألُك، والمحرومُ المُتَعفِّفُ الذي لا يسألُك .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o ez-Zührî'den {لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “İsteyen ve mahrum olan için” [ayeti hakkında] rivayet etti; [ez-Zührî] dedi ki: “Sâil senden isteyen, mahrum ise senden istemeyen iffetli kimsedir” .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، قال: قال معمرٌ، وحدَّثني الزهريُّ أنَّ النبيَّ ﷺ قال: "ليس المسكينُ الذي تَرُدُّهُ التَّمرةُ والتَّمْرَتان والأكْلَةُ والأَكْلَتان". قالوا: فمَن المسكينُ يا رسولَ اللَّهِ؟ قال: "الذي لا يَجِدُ غِنًى، ولا يُعْلمُ بحاجَتِه، فيُتَصَدَّقَ عليه، فذلك المحرومُ" .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr rivayet edip dedi ki: Ma'mer dedi ki: Bana ez-Zührî de rivayet etti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Yoksul (miskin), bir hurmanın, iki hurmanın, bir lokmanın veya iki lokmanın geri çevirdiği kimse değildir.” Sahabiler: “Peki yoksul kimdir ey Allah'ın Resûlü?” dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Kendisini geçindirecek zenginlik bulamayan, ihtiyacı da bilinmeyip kendisine sadaka verilmeyen kimsedir; işte mahrum odur” buyurdu .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}. قال: السائلُ الذي يسألُ بكفِّه، والمحرومُ المُتَعفِّفُ، ولكليهما عليك حقٌّ يا بنَ آدمَ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “İsteyen ve mahrum olan için” sözü hakkında rivayet etti; [Katâde] dedi ki: “Sâil avucunu açıp isteyen kimsedir; mahrum ise iffetli olandır. Ey Âdemoğlu! Her ikisinin de senin üzerinde hakkı vardır” .
وقائلٍ: هو الذي لا سَهْمَ له في الغنيمةِ.
Bazıları da: “O, ganimette payı olmayan kimsedir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن قيسِ بنِ مسلمٍ، عن الحسنِ بنِ محمدٍ أنَّ رسولَ اللَّهِ ﷺ بَعَث سَرِيَّةً، فَغَنِموا، فجاء قومٌ لم
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Kays b. Müslim'den, o el-Hasan b. Muhammed'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir müfreze gönderdi; ganimet elde ettiler. Derken [ganimet taksiminde] bulunmayan
يَشهدوا الغنيمةَ، فنزَلت هذه الآيةُ: {وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} .
bir topluluk geldi ; bunun üzerine şu ayet indi: {وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “Ve mallarında isteyen ve mahrum olan için bir hak vardır” .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يحيى بن أبي زائدةَ، عن سفيانَ، عن قيسِ بنِ مسلمٍ الجَدَليِّ، عن الحسنِ بن محمدٍ، قال: بُعِثَتْ سَرِيَّةٌ فَغنِموا، ثم جاء قومٌ مِن بعدِهم، قال: فنزَلت: {لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Zâide, Süfyân'dan, o Kays b. Müslim el-Cedelî'den, o el-Hasan b. Muhammed'den rivayet etti; dedi ki: Bir müfreze gönderildi ve ganimet elde ettiler. Sonra arkalarından bir topluluk geldi. Dedi ki: Bunun üzerine: {لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “İsteyen ve mahrum olan için” [ayeti] indi.
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحكمِ، عن إبراهيمَ أنَّ أُناسًا قَدِموا على عليٍّ، ﵀، الكوفةَ بعدَ وَقْعَةِ الجَمَلِ، فقال: اقْسِموا لهم. وقال: هذا المحرومُ .
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den, o İbrâhîm'den rivayet etti ki Cemel Vak'ası'ndan sonra Kûfe'de birtakım insanlar Ali radıyallâhu anh'ın yanına geldiler. Bunun üzerine [Ali]: “Onlara pay verin” dedi ve “Mahrum işte budur” buyurdu .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو نعيمٍ، عن سفيانَ، عن قيسِ بن مسلمٍ، عن الحسنِ بنِ محمدٍ أنَّ قومًا في زمانِ النبيِّ ﷺ أصابوا غنيمةً، فجاء قومٌ بعدُ، فنزَلت: {وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym, Süfyân'dan, o Kays b. Müslim'den, o el-Hasan b. Muhammed'den rivayet etti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir topluluk ganimet elde etti, ardından başka bir topluluk geldi. Bunun üzerine: {وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “Ve mallarında isteyen ve mahrum olan için bir hak vardır” [ayeti] indi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، قال: ثنا عمرٌو، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: قال: {وَالْمَحْرُومِ}. الذي لا فَيْءَ له في الإسلامِ، وهو مُحارَفٌ مِن الناسِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm rivayet edip dedi ki: Bize Amr, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den rivayet etti; [İbrâhîm]: “{وَالْمَحْرُومِ} “Ve mahrum olan”, İslâm'da feyden payı olmayan kimsedir; o, insanlar arasında kazançtan yana talihi olmayandır” dedi .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ قولَه: {لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}. قال: المحرومُ: الذي لا يجرِي عليه شيءٌ مِن الفَيءِ، وهو مُحارَفٌ مِن الناسِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o İbrâhîm'in: {لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “İsteyen ve mahrum olan için” sözü hakkında rivayet etti; [İbrâhîm] dedi ki: “Mahrum, kendisine feyden hiçbir şey tahsis edilmeyen kimsedir; o, insanlar arasında kazançtan yana talihi olmayandır” .
وقائلٍ: هو الذي لا يَنْمِي له مالٌ.
Kimisi de şöyle demiştir: O, malı artıp çoğalmayan kimsedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أبو السائبِ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن حُصينٍ، قال: سألتُ عكرمةَ، عن السائلِ والمحرومِ؟ قال: السائلُ الذي يسألُك، والمحرومُ الذي لا يَنْمِي له مالٌ .
Bize Ebü's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize İbn İdrîs, Husayn'dan rivayet etti; dedi ki: İkrime'ye isteyen ve mahrum olanı sordum. Dedi ki: “Sâil senden isteyen, mahrum ise malı artıp bereketlenmeyen kimsedir” .
وقائلٍ: هو الذي قد ذهبَ ثمرُه وزرعُه.
Bazıları da: “O, meyvesi ve ekini telef olup gitmiş kimsedir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يونسُ قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ، في قولِه: [{وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}] . قال: المحرومُ المصابُ ثمرُه وزرعُه، وقرَأ: {أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ (٦٣) أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ}. حتى بلَغ: {بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ} [الواقعة: ٦٣ - ٦٧]. وقال أصحابُ الجنةِ: {إِنَّا لَضَالُّونَ (٢٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ} [القلم: ٢٦، ٢٧].
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: [{وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}] “Ve mallarında isteyen ve mahrum olan için bir hak vardır” sözü hakkında şöyle dedi: “Mahrum, meyvesi ve ekini afete uğramış kimsedir.” Ve şu ayeti okudu: {أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ (٦٣) أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ} “Ektiğiniz tohumu gördünüz mü? Onu siz mi bitiriyorsunuz?” {بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ} “Hayır, doğrusu biz mahrum bırakıldık” [Vâkıa: 63-67] kısmına kadar okudu. Ve bahçe sahipleri de şöyle demişti: {إِنَّا لَضَالُّونَ (٢٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ} “Muhakkak biz şaşırmışız! Hayır, doğrusu biz mahrum bırakıldık” [Kalem: 26, 27].
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني عبدُ اللَّهِ بنُ عياشٍ، قال: قال زيدُ بنُ أسلمَ في قولِ اللَّهِ: [{وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}]. قال: ليس ذلك بالزكاةِ، ولكن ذلك مما يُنْفِقون من أموالِهم بعدَ إخراجِ الزكاةِ. والمحرومُ الذي يُصابُ زرعُه أو ثمرُه أو نسلُ ماشيتِه، فيكونُ له حقٌّ على من لم يُصِبْه ذلك من المسلمين، كما قال لأصحابِ الجنةِ حينَ أهلَك جنتَهم، قالوا: {بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ}. وقال أيضًا: {لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ (٦٥) إِنَّا لَمُغْرَمُونَ (٦٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ} [الواقعة: ٦٥ - ٦٧].
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Abdullah b. Ayyâş haber verip dedi ki: Zeyd b. Eslem, Allah'ın: [{وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}] “Ve mallarında isteyen ve mahrum olan için bir hak vardır” sözü hakkında şöyle dedi: “Bu zekât değildir; bilakis bu, zekâtı çıkardıktan sonra mallarından infak ettikleri şeylerdendir. Mahrum ise ekini, meyvesi yahut davarının dölü afete uğrayan kimsedir; böylece Müslümanlardan bu tür bir afete uğramamış kimseler üzerinde onun bir hakkı olur. Nitekim [Allah Teâlâ], bahçelerini helak ettiğinde bahçe sahiplerinin: {بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ} “Doğrusu biz mahrum bırakıldık” [dediklerini] buyurmuştur. Yine şöyle buyurmuştur: {لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ (٦٥) إِنَّا لَمُغْرَمُونَ (٦٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ} “Dileseydik onu mutlaka bir çer çöp yapardık da şaşırıp kalırdınız: ‘Doğrusu biz ziyana uğratıldık! Hayır, biz mahrum bırakıldık!’ [derdiniz].” [el-Vâkıa: 65-67].
وكان الشعبيُّ يقولُ في ذلك ما حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن ابنِ عونٍ، قال: قال الشعبيُّ: أعياني أنْ أعْلمَ ما المحرومُ ؟
Şa'bî de bu hususta bana Ya'kūb b. İbrâhîm'in rivayet ettiğini söylerdi; [Ya'kūb] dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Avn'dan rivayet etti; dedi ki: Şa'bî şöyle dedi: “Mahrumun ne olduğunu bilmek beni aciz bıraktı (anlayamadım)” .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندي أنه الذي قد حُرِم الرزقَ فاحتاجَ؛ وقد يكونُ ذلك بذَهابِ مالِه وثمرِه، فصار ممن حرَمه اللَّهُ ذلك، وقد يكونُ بسببِ تعفُّفِه وتَرْكِه المسألةَ، ويكونُ بأنه لا سَهْمَ له في الغنيمةِ، لغَيْبَتِه عن الوقعةِ، فلا قولَ في ذلك أولى بالصوابِ مِن أن يُعَمَّ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}.
Bu hususta bence en doğru görüş; onun rızıktan mahrum bırakılıp muhtaç duruma düşen kimse olduğudur. Bu da malının ve meyvesinin elden gitmesiyle olup Allah'ın kendisini bundan mahrum bıraktığı kimselerden olmasıyla olabileceği gibi, iffet gösterip istemeyi terk etmesinden dolayı da olabilir; savaşa katılamadığı için ganimette payı olmaması şeklinde de olabilir. Dolayısıyla bu konuda, sânı yüce olan Allah'ın: {وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “Ve mallarında isteyen ve mahrum olan için bir hak vardır” buyurduğu gibi, ifadenin genel tutulmasından daha isabetli bir görüş yoktur.
القولُ (*) في تأويلِ قولِه تعالى: {وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ (٢٠) وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ (٢١) وَفِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ وَمَا تُوعَدُونَ (٢٢)}.
Yüce Allah'ın: {وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ (٢٠) وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ (٢١) وَفِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ وَمَا تُوعَدُونَ (٢٢)} “Kesin olarak inananlar için yeryüzünde ayetler vardır. Kendi nefislerinizde de [ayetler vardır]. Hâlâ görmüyor musunuz? Rızkınız da size vadedilen şeyler de göktedir” sözünün teviline dair görüş (*).
يقولُ تعالى ذكرُه: وفي الأرضِ عِبَرٌ وعِظاتٌ لأهلِ اليقينِ بحقيقةِ ما عايَنوا ورأَوْا إذا ساروا فيها.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yeryüzünde dolaştıklarında, bizzat müşahede edip gördükleri şeylerin hakikatine kesin olarak inananlar için yeryüzünde ibretler ve öğütler vardır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ}. قال: يقولُ: مُعْتَبَرٌ لمن اعْتَبَر .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den O'nun: {وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ} “Kesin olarak inananlar için yeryüzünde ayetler vardır” sözü hakkında rivayet etti; [Katâde] dedi ki: “[Allah], ibret alan kimse için ibret vardır, buyurmaktadır” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ}: إذا سار في أرضِ اللَّهِ رأى عِبَرًا وآياتٍ عظامًا.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ} “Kesin olarak inananlar için yeryüzünde ayetler vardır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [İnsan] Allah'ın yeryüzünde dolaştığında ibretler ve büyük ayetler görür.
وقولُه: {وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: وفي سبيلِ الخلاءِ والبولِ في أنفسِكم عِبْرَةٌ لكم، ودليلٌ لكم على ربِّكم، أفلا تُبْصِرون إلى ذلك منكم.
O'nun: {وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ} “Kendi nefislerinizde de [ayetler vardır]. Hâlâ görmüyor musunuz?” sözüne gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; kendinizdeki büyük ve küçük abdest yolunda sizin için bir ibret ve Rabbinize dair bir delil vardır; kendinizdeki bu duruma bakıp görmüyor musunuz? [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أحمدُ بنُ عبدِ الصمدِ الأنصاريُّ، قال: ثنا أبو أُسامةَ، عن ابنِ جريجٍ، عن ابنِ المرتفعِ، قال: سمعتُ ابنَ الزبيرِ يقولُ: {وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ}. قال: سبيلُ الغائطِ والبولِ.
Bize Ahmed b. Abdissamed el-Ensârî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, İbn Cüreyc'den, o İbnü'l-Mürtefi'den rivayet etti; dedi ki: İbnü'z-Zübeyr'in: {وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ} “Kendi nefislerinizde de [ayetler vardır]. Hâlâ görmüyor musunuz?” [ayeti hakkında] şöyle dediğini işittim: “[O], büyük ve küçük abdest yoludur.”
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن ابنِ جريجٍ، عن محمدِ بنِ المرتفعِ، عن عبدِ اللَّهِ بن الزبيرِ: {وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ}. قال: سبيلُ الخلاءِ والبولِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İbn Cüreyc'den, o Muhammed b. el-Mürtefi'den, o Abdullah b. ez-Zübeyr'den {وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ} “Kendi nefislerinizde de [ayetler vardır]. Hâlâ görmüyor musunuz?” [ayeti hakkında] rivayet etti; [İbnü'z-Zübeyr]: “Büyük ve küçük abdest yoludur” dedi .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وفي تسويةِ اللَّهِ ﵎ مَفَاصِلَ أبدانِكم وجوارحِكم، دَلالةٌ لكم على أنْ خُلِقْتُم لعبادتِه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı; Allah tebâreke ve teâlâ'nın bedenlerinizin eklemlerini ve organlarınızı düzgünce yaratmasında, O'na ibadet etmek için yaratıldığınıza dair sizin için bir delil vardır [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك (*)
Bunu söyleyenlerin zikri (*)
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ}. وقرَأ قولَ اللَّهِ ﷿: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ} [الروم: ٢٠]. قال: وفينا آياتٌ كثيرةٌ، هذا السمعُ والبصرُ واللسانُ والقلبُ، [لا يَدْري أحدٌ ما هو أسودُ أو أحمرُ، وهذا الكلامُ الذي يَتَلَجْلَجُ به، وهذا القلبُ] أيُّ شيءٍ هو، إنما هو بِضْعَةٌ في جوفِه، يجعلُ اللَّهُ فيه العقلَ، أفيَدْري أحدٌ ما ذاك العقلُ، وما صفتُه، وكيف هو؟!
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ} “Kendi nefislerinizde de [nice deliller vardır]. Hâlâ görmüyor musunuz?” buyruğu hakkında [şöyle] dedi ve Allah azze ve celle'nin: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ} “Sizi bir topraktan yaratması, sonra da sizin birer insan olup [yeryüzüne] yayılmanız O’nun ayetlerindendir” [er-Rûm: 20] ayetini okudu. [İbn Zeyd] dedi ki: Bizde pek çok ayet (delil) vardır: İşte bu işitme, görme, dil ve kalp... [Hiç kimse onun siyah mı yoksa kırmızı mı olduğunu bilmez; insanın telaffuz ettiği şu söz ve şu kalp] nedir ki? O, sadece [insanın] içinde bir et parçasıdır; Allah aklı onun içine yerleştirir. O aklın ne olduğunu, niteliğinin ne olduğunu ve nasıl bir şey olduğunu hiç kimse bilir mi?!
والصوابُ من القولِ في ذلك أن يقالَ: معنى ذلك: وفي أنفسِكم أيُّها الناسُ أيضًا آياتٌ وعِبَرٌ، تدُلُّكم على وحدانيةِ صانِعكم، وأنه لا إلهَ لكم سواه، إذ كان لا شيءَ يَقْدِرُ أن يخلقَ مثلَ خَلْقِه إيَّاكم. {أَفَلَا تُبْصِرُونَ}. يقولُ: أفلا تَنْظُرون في ذلك، فتَتَفَكروا فيه، فتعلَموا حقيقةَ وحدانيةِ خالقِكم.
Bu hususta söylenecek en doğru görüş şöyle denilmesidir: Bunun anlamı; ey insanlar, kendi nefislerinizde de sizi Yaratan'ın birliğine ve O'ndan başka ilahınız olmadığına delalet eden ayetler ve ibretler vardır; zira O'nun sizi yarattığı gibi hiçbir şey yaratmaya muktedir olamaz. {أَفَلَا تُبْصِرُونَ} “Hâlâ görmüyor musunuz?” buyruğu ise; buna bakıp üzerinde düşünmez misiniz ki Yaratıcınızın birliğinin hakikatini bilesiniz? [demektir].
وقولُه: {وَفِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وفي السماءِ المطرُ والثَّلْجُ اللذان بهما تُخرِجُ الأرضُ رزقَكم، وقوتَكم من الطعامِ والثمارِ وغيرِ ذلك.
O'nun: {وَفِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ} “Rızkınız da göktedir” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yeryüzünün sizin rızkınızı, yiyecek ve meyvelerden oluşan azığınızı ve diğer şeyleri kendisiyle çıkardığı yağmur ve kar da göktedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال بعضُ أهلِ التأويلِ.
Bazı tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بنِ بزيعٍ، قال: ثنا النَّضْرُ ، قال: ثنا جوَيبرٌ، عن الضحاكِ في قولِه: {وَفِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ}. قال: المطرُ .
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Bezî‘ rivayet edip dedi ki: Bize en-Nadr rivayet etti , dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'tan O'nun: {وَفِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ} “Rızkınız da göktedir” sözü hakkında rivayet etti; [Dahhâk]: “Yağmurdur” dedi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ في قولِه ﷿: {وَفِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ وَمَا تُوعَدُونَ}. قال: الثَّلْجُ،
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş‘as’tan, o Ca‘fer’den, o da Saîd b. Cübeyr’den O azze ve celle’nin: {وَفِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ وَمَا تُوعَدُونَ} “Rızkınız da size vaad edilen şeyler de göktedir” kavli hakkında rivayet etti; [Saîd b. Cübeyr]: “Kardır,” dedi
وكلُّ عينٍ ذائبةٍ من الثلجِ لا تَنْقُصُ .
kardan eriyip akan hiçbir kaynak eksilmez” .
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا سفيانُ، عن عبدِ الكريمِ، عن الحسنِ، قال: في السحابِ، فيه واللَّهِ رزقُكم، ولكنكم تُحْرَمُونه بخطاياكم وأعمالِكم .
Bana Yûnus b. Abdi’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Abdülkerîm'den, o da Hasen'den rivayet etti; [Hasen] dedi ki: “Buluttadır; vallâhi rızkınız ondadır, fakat siz günahlarınız ve amelleriniz yüzünden ondan mahrum bırakılıyorsunuz” .