ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {فَتَوَلَّ عَنْهُمْ}. قال: فأَعْرِض عنهم .
İbn Humeyd bize anlatıp dedi ki: Mihrân bize Süfyân'dan, o Leys'ten, o da Mücâhid'den {فَتَوَلَّ عَنْهُمْ} “Artık onlardan yüz çevir” [ayeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: Onlardan yüz çevir .
وقولُه: {فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فما أنت يا محمدُ بملومٍ،
Ve O'nun şu sözü: {فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ} “Artık sen kınanacak değilsin”. [Allah] -övgüsü yüce olsun- buyuruyor ki: Ey Muhammed! Sen kınanacak değilsin,
لا يلومُك ربُّك على تفريطٍ كان مِنكَ في الإنذارِ، فقد أنذَرتَ قومَك ، وبلَّغتَ ما أُرسِلتَ به.
Rabb'in uyarma konusunda senden sadır olan bir kusurdan ötürü seni kınamaz; zira sen kavmini uyardın ve sana gönderileni tebliğ ettin.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ}. قال: محمدٌ ﷺ .
Muhammed b. Amr bana anlatıp dedi ki: Ebû Âsım bize anlatıp dedi ki: Îsâ bize anlattı; el-Hâris de bana anlatıp dedi ki: el-Hasan bize anlatıp dedi ki: Verkâ bize anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ} “Artık onlardan yüz çevir; sen kınanacak değilsin” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: [Kastedilen] Muhammed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ}. قال: قد بلَّغْتَ ما أرْسَلْناك به، فلستَ بملومٍ. قال: وكيف يَلومُه وقد أدَّى ما أُمِر به.
Yûnus bana anlatıp dedi ki: İbn Vehb bize haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ} “Artık onlardan yüz çevir; sen kınanacak değilsin” sözü hakkında şöyle dedi: Sana gönderdiğimiz şeyi tebliğ ettin, artık kınanacak değilsin. [İbn Zeyd devamla] dedi ki: Kendisine emredileni yerine getirmişken [Allah] onu nasıl kınasın!
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ}. ذُكِر لنا أنها لما نزَلَت هذه الآيةُ اشْتَدَّ على أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ، ورأَوْا أن الوحيَ قد انْقَطَع، وأن العذابَ قد حضَر ، فأنْزَل اللَّهُ ﵎ بعدَ ذلك: {وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ} .
Bişr bize anlatıp dedi ki: Yezîd bize anlatıp dedi ki: Saîd bize Katâde'nin: {فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ} “Artık onlardan yüz çevir; sen kınanacak değilsin” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Bize anlatıldığına göre bu ayet indiğinde, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına çok ağır geldi; vahyin kesildiğini ve azabın gelip çattığını düşündüler . Bunun üzerine şanı yüce olan Allah bundan sonra: {وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ} “Öğüt ver; çünkü öğüt müminlere fayda verir” [ayetini] indirdi .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: أخبَرنا ابنُ عُليةَ، قال: أخبَرنا أيوبُ، عن مجاهدٍ قال: خرَج عليٌّ مُعْتَجِرًا بِبُرْدٍ، مُشْتَمِلًا بخَميصةٍ، فقال: لما نزَلَت: {فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ} أحْزَننا ذلك وقلنا: أُمِر رسولُ اللَّهِ ﷺ أن
Ya‘kūb b. İbrâhîm bana anlatıp dedi ki: İbn Uleyye bize haber verip dedi ki: Eyyûb bize Mücâhid'den haber verdi; o şöyle dedi: Ali, başına bir bürdeyi sarık gibi sarmış ve bir hamîsaya bürünmüş olarak çıkıp şöyle dedi: {فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ} “Artık onlardan yüz çevir; sen kınanacak değilsin” [ayeti] indiğinde bu durum bizi üzdü ve: “Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem...” dedik.
يَتَوَلَّى عنا. حتى نزَل: {وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ} .
bizden yüz çevirmesi emredildi. Nihayet: {وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ} “Öğüt ver; çünkü öğüt müminlere fayda verir” ayeti indi .
وقولُه: {وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: وعِظْ يا محمدُ مَن أُرْسِلْتَ إليه، فإن العِظةَ تَنْفَعُ أَهلَ الإيمانِ باللَّهِ.
O'nun: {وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ} “Öğüt ver; çünkü öğüt müminlere fayda verir” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kendisine gönderildiğin kimselere öğüt ver; zira öğüt Allah'a iman edenlere fayda verir.
كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ}. قال: وعِظْهم .
Nitekim İbn Humeyd bize anlatıp dedi ki: Mihrân bize Süfyân'dan, o Leys'ten, o da Mücâhid'den {وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ} “Öğüt ver; çünkü öğüt müminlere fayda verir” [ayeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: Onlara öğüt ver .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ (٥٦) مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ (٥٧)}.
Yüce Allah'ın: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ (٥٦) مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ (٥٧)} “Ben cinleri ve insanları ancak bana ibadet etsinler diye yarattım. Onlardan bir rızık istemiyorum, beni doyurmalarını da istemiyorum” sözünün tevili hakkında.
قال أبو جعفرٍ ﵀: اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ}. فقال بعضُهم: معنى ذلك: وما خَلَقْتُ السُّعداءَ مِن الجنِّ والإنسِ إلَّا لعبادتي، والأشقياءَ منهم إلَّا لمعصيتي.
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Tevil ehli O'nun: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ} “Ben cinleri ve insanları ancak bana ibadet etsinler diye yarattım” sözünün tevili hususunda ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; cin ve insanlardan bahtiyar olanları (saîdleri) ancak bana ibadet etmeleri için, bedbaht olanları (şakîleri) ise ancak bana isyan etmeleri için yarattım, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن ابنِ جريجٍ، عن زيدِ بنِ أسلمَ: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ}. قال: ما جُبِلوا عليه مِن الشقاءِ والسعادةِ.
İbn Humeyd bize anlatıp dedi ki: Mihrân bize Süfyân'dan, o İbn Cüreyc'den, o da Zeyd b. Eslem'den [şöyle dediğini] aktardı: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ} “Ben cinleri ve insanları ancak bana ibadet etsinler diye yarattım” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [Bu,] fıtratlarında yaratıldıkları şekavet (bedbahtlık) ve saadet (bahtiyarlık) üzere [ibadet etmeleridir].
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ جريجٍ، عن زيدِ بنِ أسلمَ بنحوهِ.
İbn Beşşâr bize anlatıp dedi ki: Müemmel bize anlatıp dedi ki: Süfyân bize İbn Cüreyc'den, o da Zeyd b. Eslem'den benzerini aktardı.
حدَّثني عبدُ الأعلى [بنُ واصلٍ] ، قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا سفيانُ، عن ابنِ جريجٍ، عن زيدِ بن أسلمَ بمثلِه.
Abdüla'lâ [b. Vâsıl] bana anlatıp dedi ki: Ubeydullah b. Mûsâ bize anlatıp dedi ki: Süfyân bize İbn Cüreyc'den, o da Zeyd b. Eslem'den aynısını haber verdi.
حدَّثنا حميدُ بنُ الربيعِ الخَزَّازُ ، قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، قال: ثنا ابنُ جريجٍ، عن زيدِ بنِ أسلمَ في قولِه: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ}. قال: جَبَلهم على الشقاءِ والسعادةِ.
Humeyd b. er-Rebî' el-Hazzâz bize anlatıp dedi ki: İbn Yemân bize anlatıp dedi ki: İbn Cüreyc bize Zeyd b. Eslem'in: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ} “Ben cinleri ve insanları ancak bana ibadet etsinler diye yarattım” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Onları bedbahtlık ve bahtiyarlık fıtratı üzere yarattı.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ}. قال: مَن خُلِق للعبادةِ .
İbn Humeyd bize anlatıp dedi ki: Mihrân bize Süfyân'dan {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ} “Ben cinleri ve insanları ancak bana ibadet etsinler diye yarattım” [ayeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: [Yani] ibadet için yaratılan kimseleri .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وما خلَقْتُ الجنَّ والإنسَ إلا ليُذْعِنوا لي بالعُبوديةِ ، [ويعترِفوا بها] .
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; cinleri ve insanları ancak bana kullukla boyun eğsinler [ve bunu kabul ve ikrar etsinler] diye yarattım, demektir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ}: إلا ليُقِرُّوا بالعُبوديةِ طَوْعًا وكَرْهًا.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ} “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: İster istemez kulluğu ikrar ve kabul etsinler diye [yarattım].
وأولى القولين في ذلك بالصوابِ القولُ الذي ذكَرْنا عن ابنِ عباسٍ، وهو: ما خَلَقْتُ الجنَّ والإنسَ إلا لعبادتِنا والتذللِ لأمرِنا.
Bu iki görüşten doğruya en yakın olanı, İbn Abbâs'tan zikrettiğimiz şu görüştür: Cinleri ve insanları ancak bize ibadet etmeleri ve emrimize boyun eğmeleri için yarattım.
فإن قال قائلٌ: فكيف كفَروا، وقد خَلَقَهم للتذللِ لأمرِه؟
Şayet biri: “Mademki [Allah] onları emrine boyun eğsinler diye yarattı, o halde nasıl inkâr ettiler?” derse,
قيل: لأنهم قد تذَلَّلوا لقضائِه الذي قَضاه عليهم؛ لأن قضاءَه جارٍ عليهم، لا يَقْدِرون مِن الامتناعِ منه إذا نزَل بهم، وإنما خالَفه مَن كفَر به [في العملِ] بما أمَرَه به، فأما التذللُ لقضائِه، فإنه غيرُ ممتنعٍ منه.
Şöyle denilir: Çünkü onlar , haklarında takdir ettiği hükmüne boyun eğmişlerdir; zira O'nun kazâsı onlar üzerinde geçerlidir ve başlarına geldiğinde ona engel olmaya güç yetiremezler. O'nu inkâr eden kimse ancak emrettiği şeylerin [uygulanmasında] O'na muhalefet etmiştir. Kazâsına boyun eğmeye gelince, hiç kimse bundan kaçınamaz.
وقولُه: {مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ما أُرِيدُ ممن خلَقْتُ مِن الجنِّ والإنسِ من رزقٍ يَرْزُقونه خَلْقى، {وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ}. يقولُ: وما أُرِيدُ منهم مِن قُوتٍ أن يَقُوتوهم، ومِن طعامٍ أن يُطْعِموهم.
O'nun: {مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ} “Onlardan bir rızık istemiyorum” sözü hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Cin ve insanlardan yarattığım kimselerden mahlûkatıma rızık vermelerini istemiyorum. {وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ} “beni doyurmalarını da istemiyorum” sözü hakkında ise: Onlardan mahlûkatımı besleyecek bir azık veya yedirecekleri bir yemek de istemiyorum, buyurmaktadır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا معاذُ بنُ هشامٍ، قال: ثنا أبي، عن عمرِو بنِ مالكٍ، عن أبي الجَوْزاءِ، عن ابنِ عباسٍ: {مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ}. قال: يُطْعِمون أنفسَهم .
İbn Beşşâr bize anlatıp dedi ki: Muâz b. Hişâm bize anlatıp dedi ki: Babam bize Amr b. Mâlik'ten, o Ebü'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan {مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ} “Onlardan bir rızık istemiyorum, beni doyurmalarını da istemiyorum” [ayeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: Kendi kendilerini doyursunlar .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ (٥٨) فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ فَلَا يَسْتَعْجِلُونِ (٥٩)}.
Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ (٥٨) فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ فَلَا يَسْتَعْجِلُونِ (٥٩)} “Şüphesiz rızık veren, mutlak kuvvet ve sarsılmaz kudret sahibi olan ancak Allah'tır. Muhakkak ki zulmedenlerin de [geçmişteki] arkadaşlarının payı gibi [azaptan] bir payları vardır; artık acele etmesinler!” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: إن اللَّهَ هو الرزاقُ خلقَه، المُتَكَفِّلُ بأقواتِهم {ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ}.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz yarattıklarını rızıklandıran, onların azıklarını üstlenen {ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ} “mutlak kuvvet ve sarsılmaz kudret sahibi olan” ancak Allah'tır.
اختَلَفَت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {الْمَتِينُ}؛ فقرأَته عامةُ قرأةِ الأمصارِ خلا يحيى بنِ وثابٍ والأعمشِ: {ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ} رفعًا، بمعنى: ذو القوةِ الشديدُ، فجعَلوا "المتين" مِن نعتِ "ذى"، ووجَّهوه إلى وصفِ اللَّهِ به. وقرَأه يحيى والأعمشُ: (المَتِين) خفضًا ، فجعَلاه مِن نعتِ «القوةِ»، وإنما اسْتَجاز خفضَ ذلك مَن قرَأَه بالخفضِ، ويُصَيِّرُه مِن نعتِ القوةِ، والقوةُ مؤنثةٌ، والمتينُ في لفظٍ مذكرٍ؛ لأنه ذهَب بالقوةِ [إلى القوةِ] مِن قُوَى الحبلِ والشيءِ المفتولِ المُبْرَمِ الفَتْلِ، فكأنه قال على هذا المذهبِ: ذو الحبلِ القويِّ. وذكَر الفرَّاءُ أن بعضَ العربِ أَنْشَدَه :
Kurrâ {الْمَتِينُ} sözünün kıraatinde ihtilaf etmiştir. Yahyâ b. Vessâb ile el-A'meş hariç bütün şehirlerin kurrâsı {ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ} şeklinde raf' (ötre) ile “kuvvet sahibi ve pek çetin olan” anlamında okumuşlar, böylece el-Metîn kelimesini zû kelimesinin sıfatı yapmış ve bunu Allah'ın bir vasfı kılmışlardır. Yahyâ ile el-A'meş ise bunu cer (esre) ile (المَتِينِ) okuyarak el-Kuvvet kelimesinin sıfatı yapmışlardır. Bunu cer ile okuyup kuvvetin sıfatı yapan kimse —kuvvet müennes, metîn ise lafzen müzekker olduğu halde— şundan dolayı buna cevaz vermiştir: Zira o, buradaki kuvveti ipin katlarından ve sağlam bükülmüş nesnenin katlarından [bir kat] anlamında kabul etmiştir. Sanki bu yaklaşıma göre “sağlam ipin sahibi” demiş gibi olmaktadır. Ferrâ, Araplardan bazısının kendisine şu beyti okuduğunu nakletmiştir :
لكلِّ دهرٍ قد لبِسْتُ أَثْؤُبا
Her devir için nice elbiseler giydim;
من رَيْطةٍ واليُمْنَةَ المُعَصَّبا
İnce ketenden ve çizgili Yemen kumaşından mamul elbiseler.
فجعَل "المُعَصَّبَ" نعتَ "اليُمْنةِ"، وهي مؤنثةٌ في اللفظِ؛ لأن "اليمنةَ" ضربٌ وصنفٌ مِن الثيابِ، فذهَب بها إليه.
[Şair] lafzen müennes olduğu halde el-Mu'assab kelimesini el-Yümne'nin sıfatı yapmıştır; zira el-Yümne bir çeşit ve bir cins elbisedir, dolayısıyla kelimeyi bu cinse hamletmiştir.
والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك عندَنا: {ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ} رفعًا على أنه من صفةِ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليها، وأنه لو كان من نعتِ القوةِ،
Bize göre bu husustaki doğru kıraat; hüccet ehli kurrânın üzerinde icmâ etmesi sebebiyle, Allah celle senâuhû'nun bir sıfatı kabul edilerek {ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ} “Mutlak kuvvet sahibi, el-Metîn (pek güçlü) olan” şeklinde ref‘ ile (merfû olarak) okunmasıdır. Zira eğer [el-Metîn kelimesi] el-Kuvvet'in bir sıfatı olsaydı,
لكان التأنيثُ به أولى، وإن كان للتذكيرِ وجهٌ.
müzekker olmasının bir izahı bulunsa bile, müennes yapılması daha uygun olurdu.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ}. يقولُ: الشديدُ .
Ali bana anlatıp dedi ki: Ebû Sâlih bize anlatıp dedi ki: Muâviye bize Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ} “mutlak kuvvet ve sarsılmaz kudret sahibi olan” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: [Kastedilen] pek çetin olandır .
وقولُه: {فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ فَلَا يَسْتَعْجِلُونِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فإن للذين أشْرَكوا باللَّهِ مِن قريشٍ وغيرِهم {ذَنُوبًا}. وهي الدَّلْوُ العظيمةُ، وهو السَّجْلُ أيضًا إذا مُلِئَت أو قارَبَت المِلْءَ، وإنما أُرِيد بالذَّنوبِ في هذا الموضعِ الحظُّ والنصيبُ، ومنه قولُ علقمةَ بنِ عَبَدَةَ :
Allah Teâlâ'nın: {فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ فَلَا يَسْتَعْجِلُونِ} “Şüphesiz o zulmedenler için, [geçmişteki] arkadaşlarının payı gibi bir pay vardır; artık acele etmesinler” sözü hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kureyş'ten ve diğerlerinden Allah'a şirk koşanlar için {ذَنُوبًا} “bir pay” [vardır]. Zenûb (ذَنُوب), büyük kovadır; dolduğunda veya dolmaya yaklaştığında ona secl (سَجْل) de denir. Bu makamda zenûb ile kastedilen ancak pay ve nasip anlamıdır. Alkame b. Abede'nin şu sözü de bu kabildendir :
وفي كلِّ قومٍ قد خَبَطْتَ بنعمةٍ … فحُقَّ لشأسٍ مِن نَداك ذَنوبُ
Her kavme bir nimet ulaştırdın; artık Şe's için de senin ihsanından bir pay hak olmuştur.
أي: نصيبٌ، وأصلُه ما ذكَرْتُ، ومنه قولُ الراجزِ :
Yani nasip [demektir]. Aslı ise zikrettiğim gibidir. Recez şairinin şu sözü de bu kabildendir :
لنا ذَنوبٌ ولكم ذَنوبُ
Bizim için bir kova (pay), sizin için de bir kova (pay) vardır;
فإن أبَيْتُمْ فلنا القَلِيبُ
Eğer kabul etmezseniz, kuyu bizimdir!
ومعنى الكلامِ: فإن للذين ظلَموا نصيبًا من عذابِ اللَّهِ وحظًّا نازلًا بهم، مثلَ نصيبِ أصحابِهم الذين مضَوْا مِن قبلِهم مِن الأممِ، على مِنهاجِهم مِن العذابِ، فلا يَسْتَعْجِلون به.
Sözün anlamı [şudur]: Şüphesiz zulmedenler için, Allah'ın azabından bir pay ve başlarına inecek bir hisse vardır; tıpkı kendilerinden önce gelip geçmiş ümmetlerden olan yoldaşlarının azap payı gibi, onların [tuttuğu] yol üzere [bir azap vardır]. Artık bunu acele istemesinler!
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا}. يقولُ: دلوًا .
Ali bana anlatıp dedi ki: Ebû Sâlih bize anlatıp dedi ki: Muâviye bize Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا} “Şüphesiz o zulmedenler için bir pay vardır” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: [Kastedilen] bir kovadır .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ}. قال: يقولُ: للذين ظَلَموا عذابًا مثلَ عذابِ أصحابِهم فلا يَسْتَعْجِلون.
Muhammed b. Sa'd bana anlatıp dedi ki: Babam bana anlatıp dedi ki: Amcam bana anlatıp dedi ki: Babam bana babasından, o da İbn Abbâs'ın: {فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ} “Şüphesiz o zulmedenler için, arkadaşlarının payı gibi bir pay vardır” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: [Bu], zulmedenler için arkadaşlarının azabı gibi bir azap vardır, artık acele etmesinler, demektir.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ}. قال: سَجْلًا مِن العذابِ.
İbn Beşşâr bize anlatıp dedi ki: Muhammed b. Ca'fer bize anlatıp dedi ki: Şu'be bize Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr'in: {ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ} “arkadaşlarının payı gibi bir pay” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Azaptan bir kova (nasip).
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عفانُ بنُ مسلمٍ، قال: ثنا شهابُ بنُ شُرْنُفَة ، عن الحسنِ في قولِه {ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ}. قال: دلوًا مثلَ دلوِ أصحابِهم.
İbn Beşşâr bize anlatıp dedi ki: Affân b. Müslim bize anlatıp dedi ki: Şihâb b. Şurnüfe bize el-Hasan'ın: {ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ} “arkadaşlarının payı gibi bir pay” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Arkadaşlarından bir kova gibi bir kova (nasip).
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {ذَنُوبًا}. قال: سَجْلًا .
Muhammed b. Amr bana anlatıp dedi ki: Ebû Âsım bize anlatıp dedi ki: Îsâ bize anlattı; el-Hâris de bana anlatıp dedi ki: el-Hasan bize anlatıp dedi ki: Varkâ bize anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {ذَنُوبًا} “bir pay” sözü hakkında: “Bir kova (nasip)” dediğini aktardı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا}. أي: سَجْلًا مِن عذابِ اللَّهِ .
Bişr bize anlatıp dedi ki: Yezîd bize anlatıp dedi ki: Saîd bize Katâde'nin: {فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا} “Şüphesiz o zulmedenler için bir pay vardır” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Yani Allah'ın azabından bir kova (pay) [demektir].
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنى محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ قولَه: {فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ}. قال: عذابًا مثلَ عذابِ أصحابِهم .
İbnü'l-A'lâ bize anlatıp dedi ki: Muhammed b. Sevr bize Ma'mer'den, o da Katâde'nin: {فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ} “Şüphesiz o zulmedenler için, arkadaşlarının payı gibi bir pay vardır” sözü hakkında: “Arkadaşlarından azabı gibi bir azap” dediğini aktardı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ}. قال: يقولُ: ذَنُوبًا مِن العذابِ . يقولُ: لهم سَجْلٌ مِن عذابِ اللَّهِ، وقد فُعِل هذا بأصحابِهم مِن قبلِهم، [فلهم عذابٌ] مثلُ عذابِ أصحابِهم فلا يَسْتَعْجِلون.
Yûnus bana anlatıp dedi ki: İbn Vehb bize haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ} “Şüphesiz o zulmedenler için, arkadaşlarının payı gibi bir pay vardır” sözü hakkında şöyle demiştir: [Bu], azaptan bir pay [demektir] . Şöyle demektedir: Onlar için Allah'ın azabından bir kova (nasip) vardır; bu durum kendilerinden önceki arkadaşlarına da uygulanmıştır. [Dolayısıyla onlar için de] arkadaşlarının azabı gibi bir azap vardır ; artık acele etmesinler.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ}. قال: طَرَفًا مِن العذابِ.
İbn Humeyd bize anlatıp dedi ki: Mihrân bize Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da İbrâhîm'in: {ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ} “arkadaşlarının payı gibi bir pay” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Azaptan bir nasip/pay.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٦٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٦٠)} “Kendilerine vaad edilen günlerinden ötürü vay inkâr edenlerin haline!” sözünün teviline dair görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه: فالوادي السائلُ في جهنمَ مِن قَيْحٍ وصَديدٍ للذين كفَروا باللَّهِ، وجحَدوا وَحْدانيتَه مِن يومِهم الذي يُوعَدون فيه نزولَ عذابِ اللَّهِ بهم ، إذا نزَل ذلك بهم ماذا يَلْقَون فيه مِن البلاءِ والجَهْدِ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Allah'ı inkâr eden ve O'nun birliğini reddedenler için, cehennemde irin ve cerahatten akan vadi, Allah'ın azabının başlarına ineceği vaad edilen o günlerinden ötürü [hazırlanmıştır] . O [azap] başlarına indiğinde , onda ne büyük bir bela ve meşakkatle karşılaşacaklar!
آخرُ تفسيرِ سورةِ «الذارياتِ»
Zâriyât Suresi tefsirinin sonu.