حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَهُوَ مُلِيمٌ}. قال: مُليمٌ في عبادِ اللَّهِ
Bize İbn Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den O'nun: {وَهُوَ مُلِيمٌ} “o ise kınanacak işler yapıyordu” sözü hakkında: “Allah'ın kulları hususunda kınanacak işler yapmıştır .” dediğini [rivayet etti].
وذُكِر أن ذلك في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُ ).
Bu kısmın Abdullah [b. Mes‘ûd]'un kıraatinde: (فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُ ) “[Onu ve askerlerini yakaladık ve onu fırlattık]” şeklinde olduğu zikredilmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَفِي عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ (٤١) مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ (٤٢)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {وَفِي عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ (٤١) مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ (٤٢)} “Âd [kavmin]de de [ibretler vardır]; hani onların üzerine o kısır rüzgârı göndermiştik. Üzerinden geçtiği hiçbir şeyi bırakmıyor, mutlaka onu çürümüş kemik gibi un ufak ediyordu.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذِكْرُه: وفِي عادٍ أيضًا وما فعَلْنا بهم آيةٌ لهم وعبرةٌ: {إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ}. يعني بالريحِ العقيمِ: التي لا تُلْقِحُ الشجرَ.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Âd kavminde ve onlara yaptıklarımızda da onlar için bir ayet ve bir ibret vardır: {إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ} “hani üzerlerine o kısır rüzgârı göndermiştik.” Kısır rüzgârla (er-rîhu'l-akîm), ağaçları aşılamayan rüzgârı kastetmektedir.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن خَصِيفٍ، عن عكرِمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الريحُ العقيمُ الريحُ الشديدةُ التي لا تُلْقِحُ شيئًا .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Hasîf'ten, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: “Kısır rüzgâr; hiçbir şeyi aşılamayan şiddetli rüzgârdır .”
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {الرِّيحَ الْعَقِيمَ}. قال: لا تُلْقِحُ الشجرَ، ولا تُثيرُ السَّحابَ .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {الرِّيحَ الْعَقِيمَ} “kısır rüzgâr” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Ağaçları aşılamaz ve bulutları harekete geçirip sürmez .”
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ : {الرِّيحَ الْعَقِيمَ}. قال: ليس فيها رحمةٌ ولا نباتٌ، ولا تُلْقِحُ نباتًا .
Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; ve bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {الرِّيحَ الْعَقِيمَ} “kısır rüzgâr” [ayeti hakkında]: “Onda ne bir rahmet ne de bir bitki vardır ve o hiçbir bitkiyi aşılamaz .” dediğini [rivayet etti].
حدَّثنا ابنُ المثنَّى، قال: ثنا سليمانُ أبو داودَ، قال: أخبَرنا شعبةُ، عن مُشَاشٍ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {الرِّيحَ الْعَقِيمَ}. قال: لا
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süleymân Ebû Dâvûd rivayet etti, dedi ki: Bize Şu‘be, Müşâş'tan haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {الرِّيحَ الْعَقِيمَ} “kısır rüzgâr” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Dedi ki: [Ağaçları]...
تُلْقِحُ .
“Aşılamaz .” dedi.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا شيخٌ مِن أهلِ خُراسانَ من الأزدِ ، يُكنى أبا ساسانَ، قال: سألتُ الضحاكَ بنَ مزاحمٍ عن قولِه: {الرِّيحَ الْعَقِيمَ}. قال: الريحَ التي ليس فيها بركةٌ، ولا تُلْقِحُ الشجرَ.
Bana Ya‘kūb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Horasan ehlinden Ezd kabilesine mensup Ebû Sâsân künyeli bir şeyh haber verip dedi ki: Dahhâk b. Müzâhim'e O'nun: {الرِّيحَ الْعَقِيمَ} “kısır rüzgâr” sözünü sordum. Şöyle dedi: “İçinde hiçbir bereket bulunmayan ve ağaçları aşılamayan rüzgârdır.”
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ الهلاليُّ، قال: ثنا أبو عليٍّ الحنفيُّ، قال: ثنا ابنُ أبي ذئبٍ، عن الحارثِ [بنِ عبدِ الرحمنِ] ، عن سعيدِ بنِ المسيَّبِ، أنه كان يقولُ: الرّيحُ العَقِيمُ الجنوبُ.
Bize Muhammed b. Abdillâh el-Hilâlî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Alî el-Hanefî rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Zi’b, el-Hâris [b. Abdirrahmân]'dan , o da Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etti; o şöyle derdi: “Kısır rüzgâr, cenûb (güney) rüzgârıdır.”
[حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: حدَّثني ابنُ أبي ذئبٍ ، عن الحارثِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن سعيدِ بنِ المسيَّبِ أنه كان يقولُ: الريحُ العقيمُ الجنوبُ] .
[Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana İbn Ebî Zi’b , el-Hâris b. Abdirrahmân'dan, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etti; o şöyle derdi: “Kısır rüzgâr, güney rüzgârıdır.”]
حدَّثنا أحمدُ بنُ الفرجِ، قال: ثنا ابنُ أبي فُدَيكٍ، قال: ثنا ابنُ أبي ذئبٍ، عن خالِه الحارثِ بنِ عبدِ الرحمنِ، [أنه سَمِع سعيدَ بنَ المسيَّبِ]، يقولُ: العَقِيمُ الجنوبُ.
Bize Ahmed b. el-Ferac rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Füdeyk rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Zi’b, dayısı el-Hâris b. Abdirrahmân'dan, [o da Saîd b. el-Müseyyeb'i şöyle derken işittiğinden] rivayet etti: “Kısır [rüzgâr], güney rüzgârıdır.”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَفِي عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ}: إن من الريحِ عقيمًا وعذابًا حينَ تُرسَلُ، لا تُلْقِحُ شيئًا، ومن الريحِ رحمةً يثيرُ اللَّهُ ﵎ بها السَّحابَ، ويُنزِلُ بها الغَيْثَ. وذُكِر لنا أن رسولَ اللَّهِ ﷺ كان يقولُ: "نُصِرتُ بالصَّبا، وأُهلِكت عادٌ بالدَّبورِ" .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَفِي عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ} “Âd kavminde de [ibretler vardır]; hani üzerlerine o kısır rüzgârı göndermiştik” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Rüzgârdan öylesi vardır ki gönderildiğinde kısırdır ve azaptır; hiçbir şeyi aşılamaz. Rüzgârdan öylesi de vardır ki rahmettir; Yüce Allah onunla bulutları harekete geçirir ve onunla yağmuru indirir. Bize zikredildiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyururdu: ‘Bana sabâ (doğu) rüzgârı ile yardım edildi, Âd kavmi ise debûr (batı) rüzgârı ile helak edildi.’ ”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا [شعبةُ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ] ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize [Şu‘be, Hakem'den, o Mücâhid'den] , o da İbn Abbâs'tan bunun bir benzerini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {الرِّيحَ الْعَقِيمَ}. قال: الريحَ التي لا تُنبِتُ .
Bize İbn Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den O'nun: {الرِّيحَ الْعَقِيمَ} “kısır rüzgâr” sözü hakkında: “[Bitki] bitirmeyen rüzgârdır .” dediğini [rivayet etti].
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {الرِّيحَ الْعَقِيمَ}: التي لا تُلْقِحُ شيئًا.
Hüseyin'den bana rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {الرِّيحَ الْعَقِيمَ} “kısır rüzgâr” sözü hakkında: “Hiçbir şeyi aşılamayan rüzgârdır.” dediğini işittim.
حدَّثني ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، قال: {الرِّيحَ الْعَقِيمَ}: التي لا تُلْقِحُ شيئًا.
Bana İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan rivayet etti; [Süfyân] dedi ki: {الرِّيحَ الْعَقِيمَ} “kısır rüzgâr”; hiçbir şeyi aşılamayan [rüzgârdır].
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَفِي عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ}. قال: إن اللَّهَ ﵎ يُرسِلُ [الرياحَ نَشْرًا]
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَفِي عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ} “Âd [kavminde] de [ibret vardır]; hani üzerlerine o kısır rüzgârı göndermiştik” sözü hakkında şöyle dedi: “Şüphesiz ki Allah celle celâluhu [rüzgârları müjdeci olarak] gönderir...
بينَ يَدَى رحمتِه، فيُحيى بها الأصلَ والشَّجرَ، وهذه لا تُحيى ولا تُلقِحُ، هي عقيمٌ ليس فيها مِن الخيرِ شيءٌ، إنما هي عذابٌ، لا تُلْقِحُ شيئًا، وهذه تُلْقِحُ. وقرَأ: {وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ} [الحجر: ٢٢].
rahmetinin önünde gönderir de onunla kökleri ve ağaçları diriltir. Bu [rüzgâr] ise ne diriltir ne de aşılar; o kısırdır, içinde hiçbir hayır yoktur, o yalnızca bir azaptır; hiçbir şeyi aşılamaz, oysa diğeri aşılar.” Ve: {وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ} [Hicr: 22] “Biz rüzgârları aşılayıcı olarak gönderdik” [ayetini] okudu.
وقولُه: {مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ}. [يقولُ تعالى ذكرُه: ما تدَعُ هذه الريحُ شيئًا أتتْ عليه إلا جعَلتْه كالرميمِ] . والرَّميمُ في كلامِ العربِ: ما يَبِس من نباتِ الأرضِ ودِيسَ.
O'nun: {مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ} “Üzerinden geçtiği hiçbir şeyi bırakmıyor, mutlaka onu çürümüş kemik gibi/kül gibi savuruyordu” sözü hakkında: [Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bu rüzgâr üzerinden geçtiği hiçbir şeyi bırakmıyor, mutlaka onu çürümüş kül/toz gibi yapıyordu] . Arap kelamında remîm (الرَّميم); yer bitkilerinden kuruyup ayaklar altında çiğnenmiş ve ufalanmış olan şeydir.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، وإن اختلَفت ألفاظُهم بالعبارةِ عنه.
İfade ediş tarzları farklı olsa da tevil ehli bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ}. قال: كالشيءِ الهالِكِ .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ} sözü hakkında: “Helak olmuş şey gibi [yapıyordu] .” dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {كَالرَّمِيمِ}. قال: الشيءِ الهالِكِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; ve bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {كَالرَّمِيمِ} sözü hakkında: “Helak olmuş şey [gibi] .” dediğini [rivayet etti].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {كَالرَّمِيمِ}: رميمِ
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {كَالرَّمِيمِ} “çürümüş kül gibi” [ayeti hakkında]: Ağacın çürüyüp ufalanmış
الشجرِ.
çürüyüp ufalanmış kırıntıları gibi [yaptı].” dediğini [rivayet etti].
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ}. قال: كرميمِ الشجرِ .
Bize İbn Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den O'nun: {إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ} sözü hakkında: “Ağacın çürüyüp ufalanmış kırıntıları gibi .” dediğini [rivayet etti].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَفِي ثَمُودَ إِذْ قِيلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّى حِينٍ (٤٣) فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَهُمْ يَنْظُرُونَ (٤٤)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَفِي ثَمُودَ إِذْ قِيلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّى حِينٍ (٤٣) فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَهُمْ يَنْظُرُونَ (٤٤)} “Semûd kavminde de [ibretler vardır]; hani onlara: ‘Bir süreye kadar yararlanın/yaşayın!’ denilmişti. Fakat Rablerinin emrinden çıkıp azgınlık ettiler; bunun üzerine bakıp dururlarken kendilerini o korkunç yıldırım/azap yakalayıverdi.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذِكرُه: وفي ثمودَ أيضًا لهم عبرةٌ ومُتَّعَظٌ، إذ قال لهم ربُّهم: [{تَمَتَّعُوا حَتَّى حِينٍ}. يعني: إلى [وقتِ فناءِ آجالِكم] .
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Semûd kavminde de onlar için bir ibret ve ders vardır; hani Rableri onlara: [{تَمَتَّعُوا حَتَّى حِينٍ} “Bir süreye kadar yararlanın/yaşayın!”] demişti. Yani: [Ecellerinizin sona ereceği vakte] kadar [demektir].
وقولُه: {فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ}] . يقولُ: فتكَبَّروا عن أمرِ ربِّهم، وعَلَوا استكبارًا عن طاعةِ اللَّهِ.
O'nun: [{فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ}] “Fakat Rablerinin emrinden çıkıp azgınlık ettiler” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Rablerinin emrine karşı kibirlendiler ve Allah'a itaate karşı büyüklük taslayarak haddi aştılar.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ}. قال: عَلَوْا .
Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; ve bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ} sözü hakkında: “Haddi aşıp büyüklük tasladılar .” dediğini [rivayet etti].
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ}. قال العاتي العاصي التاركُ لأمْرِ اللَّهِ ﷿.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ} sözü hakkında şöyle dedi: “Âtî (azgın), aziz ve celil olan Allah'ın emrini terk eden isyankârdır.”
وقولُه: {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فأخذَتهم صاعقةُ
O'nun: {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ} “Derken onları o yıldırım yakalayıverdi” buyruğuna gelince; şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onları ... yıldırımı
العذابِ فجأةً.
ansızın azap yıldırımı yakalayıverdi.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَهُمْ يَنْظُرُونَ} : وهم ينتَظِرون، وذلك أن ثمودَ وُعِدَتِ العذابَ قبلَ نزولِه بهم بثلاثةِ أيامٍ، وجُعِل لِنُزولِه عليهم علاماتٌ في تلك الثلاثةِ، فظهَرتِ العلاماتُ التي جُعِلت لهم، الدالةُ على نُزولِها في تلك الأيامِ، فأصبَحوا في اليومِ الرابعِ مُوقنين بأنَّ العذابَ بهم نازلٌ، يَنْتَظِرون حلولَه بهم .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; ve bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَهُمْ يَنْظُرُونَ} “Bunun üzerine onlar bakıp dururken kendilerini o korkunç yıldırım yakalayıverdi” sözü hakkında: “Onlar bekleyip dururlarken [yakaladı demektir]; çünkü Semûd kavmine azap, üzerlerine inmeden üç gün önce vadolunmuş ve o üç günde üzerlerine inmesine dair alametler konulmuştu. O günlerde kendilerine konulan ve azabın inmesine delalet eden alametler ortaya çıktı; dördüncü günün sabahına azabın üzerlerine ineceğine kesin olarak inanmış bir halde, başlarına gelmesini beklerken eriştiler .” dediğini [rivayet etti].
وقرَأت قرَأةُ الأمصارِ خلا الكسائيِّ: {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ} بالألفِ . ورُوِي عن عمرَ بنِ الخطابِ ﵁ أنَّه قرَأ ذلك: (فَأَخَذَتْهُمُ الصَّعْقَةُ). بغيرِ ألفٍ.
Şehirlerin kurrâsı Kisâî hariç [bu ayeti]: elif ile {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ} şeklinde okumuşlardır . Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh ise bunu elifsiz olarak: (فَأَخَذَتْهُمُ الصَّعْقَةُ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن السديِّ، عن عمرِو بنِ ميمونٍ الأودِيِّ، أن عمرَ بنَ الخطابِ ﵁ قرَأ: (فَأَخَذَتْهُمُ الصَّعْقَةُ).
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o es-Süddî'den, o Amr b. Meymûn el-Evdî'den nakletti ki Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh [bu ayeti]: (فَأَخَذَتْهُمُ الصَّعْقَةُ) şeklinde okumuştur.
وكذلك قرَأ الكسائيُّ. وبالألفِ نقرَأُ: {الصَّاعِقَةُ}. لإجماعِ الحجَّةِ من القرَأةِ عليها .
Kisâî de böyle okumuştur. Biz ise kurrâ hüccetinin üzerinde icmâ etmesi sebebiyle elif ile {الصَّاعِقَةُ} şeklinde okuyoruz .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَمَا اسْتَطَاعُوا مِنْ قِيَامٍ وَمَا كَانُوا مُنْتَصِرِينَ (٤٥) وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ (٤٦)}.
Yüce Allah'ın: {فَمَا اسْتَطَاعُوا مِنْ قِيَامٍ وَمَا كَانُوا مُنْتَصِرِينَ (٤٥) وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ (٤٦)} “Artık ne ayağa kalkmaya güçleri yetti ne de kendilerine yardım eden/yardım gören oldular. Daha önce de Nûh kavmini [helak etmiştik]. Şüphesiz onlar yoldan çıkmış fâsık bir topluluktu.” sözünün tevili hakkında.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذِكرُه: فما استَطاعوا من دفاعٍ لما نزَل بهم من عذابِ اللَّهِ، ولا قَدَروا على نَهوضٍ به.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Başlarına inen Allah'ın azabını ne savmaya güçleri yetti ne de ona karşı kalkıp [direnmeye] güç yetirebildiler.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَمَا اسْتَطَاعُوا مِنْ قِيَامٍ}. يقولُ: فما استَطاع القومُ نهوضًا لعقوبةِ اللَّهِ ﵎ .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَمَا اسْتَطَاعُوا مِنْ قِيَامٍ} “Artık ne ayağa kalkmaya güçleri yetti” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “O kavim, aziz ve celil olan Allah'ın cezasına karşı kalkmaya güç yetiremedi .”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَمَا اسْتَطَاعُوا مِنْ قِيَامٍ}. [قال: من نُهوضٍ .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'nin: {فَمَا اسْتَطَاعُوا مِنْ قِيَامٍ} “Artık ne ayağa kalkmaya güçleri yetti” [sözü hakkında]: “[Yani] kalkmaya [güçleri yetmedi] .” dediğini [rivayet etti].
وكان بعضُ أهلِ العربيةِ يقولُ : معنى قولِه: {فَمَا اسْتَطَاعُوا مِنْ قِيَامٍ}] : فما قاموا بها. قال: ولو كانت فما استطاعوا من إقامةٍ. لكان صوابًا، وطَرْحُ الألفِ منها كقولِه: {أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا} [نوح: ١٧].
Arap dili âlimlerinden bazısı şöyle diyordu : O'nun: {فَمَا اسْتَطَاعُوا مِنْ قِيَامٍ}] “Artık ne ayağa kalkmaya güçleri yetti” sözünün anlamı: “Ona karşı ayağa kalkamadılar” demektir. Şöyle dedi: “Şayet 'feme'stetâû min ikâmetin' olsaydı yine doğru olurdu; oradan elifin atılması, {أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا} “[Allah] sizi yerden bitki gibi bitirdi” [Nûh: 17] sözündeki gibidir.”
وقولُه: {وَمَا كَانُوا مُنْتَصِرِينَ}. يقولُ: وما كانوا قادِرين على أن
O'nun: {وَمَا كَانُوا مُنْتَصِرِينَ} “Ne de yardım görenler oldular / kendilerini savunabildiler” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] şöyle der: Ne de güç yetirebiliyorlardı...
يستَقِيدوا ممَّن أَحلَّ بهم العقوبةَ التي حلَّت بهم.
Başlarına gelen cezayı başlarına getirenden intikam alsınlar [buna güç yetiremediler].
وكان قتادةُ يقولُ في تأويلِ ذلك ما حدَّثنا به بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا كَانُوا مُنْتَصِرِينَ}. قال: ما كانت عندَهم من قُوَّةٍ يمتَنِعون بها من اللَّهِ ﷿ .
Katâde de bunun tevili hakkında, bize Bişr'in rivayet ettiğini söylerdi; [Bişr] dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَمَا كَانُوا مُنْتَصِرِينَ} “ne de kendilerine yardım eden/yardım gören oldular” sözü hakkında: “Kendilerini aziz ve celil olan Allah'tan koruyacak bir güçleri yoktu .” dediğini [rivayet etti].
وقولُه: {وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ}. اختَلَفَتِ القرَأةُ في قراءةِ قولِه: {وَقَوْمَ نُوحٍ}؛ [فقرَأ ذلك عامَّةُ قرأةِ المدينةِ وبعضُ قرأةِ الكوفةِ: {وَقَوْمَ نُوحٍ}] نصبًا. ولنَصْبِ ذلك وجوهٌ؛ أحدُها: أن يكونَ "القومُ" عطفًا على الهاءِ والميمِ في قولِه: {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ}. إذ كان كلُّ عذابٍ مُهلكٍ تُسَمِّيه العربُ صاعقةً، فيكونَ معنى الكلامِ حينَئذٍ: فأخذَتهم الصاعقةُ، وأخذَت قومَ نوحٍ من قبلُ. والثاني: أن يكونَ منصوبًا بمعنى الكلامِ، إذ كان فيما مضَى من أخبار الأممِ قبلُ دلالةٌ على المرادِ من الكلامِ، وأن معناه: أهْلَكنا هذه الأممَ، وأهْلَكنا قومَ نوحٍ من قبلُ. والثالثُ أن يُضْمِرَ له فعلًا ناصبًا، فيكونَ معنى الكلامِ: واذكُر لهم قومَ نوحٍ، كما قال: {وَإِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ} [العنكبوت: ١٦]. ونحوِ ذلك، بمعنى: أخْبِرْهم واذْكُر لهم. وقرَأ ذلك عامَّةُ
Allah Teâlâ'nın: {وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ} “Daha önce de Nûh kavmini [helak etmiştik]. Şüphesiz onlar yoldan çıkmış bir topluluktu.” sözü hakkında: Kurrâ, O'nun: {وَقَوْمَ نُوحٍ} sözünün okunuşunda ihtilaf etmiştir; [Medine kurrâsının geneli ve Kûfe kurrâsının bir kısmı bunu: {وَقَوْمَ نُوحٍ}] mansub olarak okumuştur. Bunun mansub kılınmasının [çeşitli] vecihleri vardır: Birincisi: “el-Kavm” kelimesinin, {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ} “Bunun üzerine onları o korkunç azap yakalayıverdi” sözündeki “hâ” ve “mîm” [hüm] zamirine matuf olmasıdır. Zira helak edici her azaba Araplar “sâika” (yıldırım/helak edici azap) derler; bu durumda kelamın anlamı: “Onları o helak edici azap yakaladı, daha önce Nûh kavmini de yakalamıştı” şeklinde olur. İkincisi: Kelamın manası gereğince mansub olmasıdır; zira daha önce geçen ümmetlerin kıssalarında sözün maksadına dair bir delalet vardır ve bunun anlamı: “Bu ümmetleri helak ettik, daha önce Nûh kavmini de helak ettik” demektir. Üçüncüsü: Onun için nasbedici bir fiilin takdir edilmesidir; bu takdirde kelamın manası, O'nun: {وَإِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ} “İbrâhim'i de [hatırla]; hani kavmine demişti ki...” [el-Ankebût: 16] ve benzeri sözlerinde olduğu gibi “onlara haber ver ve kendilerine hatırlat” anlamında: “Onlara Nûh kavmini de anlat/hatırlat” şeklinde olur. Bunu [Kûfe ve Basra] kurrâsının geneli...
قرَأةِ الكوفةِ والبصرةِ (وقَوْمِ نُوحٍ) بخفضِ "القومِ" على معنى: وفي قومِ نوحٍ. عطفًا بالقومِ على موسى في قولِه: {وَفِي مُوسَى إِذْ أَرْسَلْنَاهُ إِلَى فِرْعَوْنَ} [الذاريات: ٣٨].
Kûfe ve Basra kurrâsı “ve fî kavmi Nûh” (Nûh kavminde de) manasında, “el-Kavm” kelimesini mecrur olarak (وقَوْمِ نُوحٍ) şeklinde okumuştur; bu da {وَفِي مُوسَى إِذْ أَرْسَلْنَاهُ إِلَى فِرْعَوْنَ} [ez-Zâriyât: 38] sözündeki Mûsâ'ya “el-kavm” kelimesinin atfedilmesi iledir.
والصوابُ من القولِ في ذلك أنهما قراءتان معروفتان في قرأةِ الأمصارِ، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ. وتأويلُ ذلك في قراءةِ من قَرأه خفضًا: وفي قومِ نوحٍ لهم أيضًا عبرةٌ، إذ أهْلَكناهم من قبلِ ثمودَ لمَّا كذَّبوا رسولَنا نوحًا.
Bu hususta doğru olan görüş şudur: Bunlar şehirlerin kurrâsı arasında bilinen iki kıraattir; okuyan bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiştir. Bunu mecrur olarak okuyanın kıraatindeki tevili ise şöyledir: “Elçimiz Nûh'u yalanladıklarında Semûd'dan önce onları helak ettiğimizde, Nûh kavminde de onlar için bir ibret vardır.”
{إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ}. يقولُ: إنهم كانوا قومًا مُخالِفين أمرَ اللَّهِ، خارِجين عن طاعتِه.
{إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ} “Şüphesiz onlar yoldan çıkmış fâsık bir topluluktu.” [ayetine gelince; Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlar Allah'ın emrine muhalefet eden, O'na itaatten çıkan bir topluluktu .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ (٤٧) وَالْأَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ (٤٨)}.
Yüce Allah'ın: {وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ (٤٧) وَالْأَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ (٤٨)} “Göğü kudretimizle biz bina ettik ve şüphesiz biz [onu] genişleticiyiz / geniş imkânlara sahibiz. Yeryüzünü de döşedik; ne güzel döşeyicileriz!” sözünün tevili hakkında.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذِكرُه: والسماءَ رفَعناها سقفًا بقُوَّةٍ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Göğü bir tavan olarak bir güç/kudret ile yükselttik.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ}. يقولُ: بقُوَّةٍ .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'ın: {وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ} “Göğü kudretimizle biz bina ettik” sözü hakkında: “Bir güç ve kudret ile .” dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; [yine] bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkā' rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den...
قولَه: {بِأَيْدٍ}. قال: بقُوَّةٍ .
O'nun: {بِأَيْدٍ} “kudretimizle” sözü hakkında: “Bir güç ve kudret ile .” dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ}. أي: بقُوَّةٍ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ} “Göğü kudretimizle biz bina ettik” sözü hakkında: “Yani: Bir güç ve kudret ile .” dediğini [rivayet etti].
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ أنه قال في هذه الآيةِ: {وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ}. قال: بِقُوَّةٍ.
Bize İbnü'l-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan rivayet etti; o bu ayet hakkında: {وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ} “Göğü kudretimizle biz bina ettik” [ayeti hakkında]: “Bir güç ve kudret ile” dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ}. قال: بِقُوَّةٍ، بشدَّةٍ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ} “Göğü kudretimizle biz bina ettik” sözü hakkında: “Bir güçle, bir kuvvetle .” dedi.
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ: {وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ}. قال: بقُوَّةٍ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan: {وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ} “Göğü kudretimizle biz bina ettik” [ayeti hakkında]: “Bir güç ve kudret ile .” dediğini [rivayet etti].
وقولُه: {وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ}. يقولُ: [وإنا] لذو سَعةٍ، بخَلْقِها وخَلْقِ مَا شِئْنا أن نخلُقَه، وقدرةٍ عليه. ومنه قولُه: {عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ} [البقرة: ٢٣٦]. يريدُ به القويَّ.
O'nun: {وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ} “ve şüphesiz biz [onu] genişleticiyiz / geniş imkânlara sahibiz” sözü hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Şüphesiz biz] onu yaratmakta, yaratmayı dilediğimiz şeyleri yaratmakta geniş imkân ve güç/kudret sahibiyiz. Şu ayet de bu kabildendir: {عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ} “Eli geniş olan kendi gücüne göre, eli dar olan da kendi gücüne göre [ödemelidir]” [el-Bakara: 236]; bununla güçlü/kudretli olanı kastetmektedir.
وقال ابنُ زيدٍ في ذلك ما حدَّثني به يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ}. قال: أوسَعَها
İbn Zeyd de bu hususta Yûnus'un bana rivayet ettiği şu görüşü belirtmiştir: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ} “ve şüphesiz biz [onu] genişleticiyiz / geniş imkânlara sahibiz” sözü hakkında: “Onu genişletmiştir
ﷻ .
celle celâluh .”
وقولُه: {وَالْأَرْضَ فَرَشْنَاهَا}. يقولُ تعالى ذِكرُه: والأرضَ جَعَلْناها فِراشًا للخَلْقِ، {فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ}. يقولُ: فنِعمَ الماهِدُون لهم نحنُ.
O'nun: {وَالْأَرْضَ فَرَشْنَاهَا} “Yeryüzünü de döşedik” sözü hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Yeryüzünü mahlûkat için bir döşek kıldık. {فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ} “ne güzel döşeyicileriz!” sözü hakkında da: “Onlar için biz ne güzel döşeyicileriz!” buyurmaktadır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٤٩)}.
Yüce Allah'ın: {وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٤٩)} “Düşünüp ibret alasınız diye her şeyden çiftler yarattık.” sözünün tevili hakkında.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: وخلَقنا مِن كلِّ شيءٍ خلَقنا زوجين، وترَك "خلَقنا" الأولَ استغناءً بدلالةِ الكلامِ عليه .
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: “Yarattığımız her şeyden çiftler yarattık .” Sözün buna delalet etmesi sebebiyle ilk “halaknâ (yarattık)” kelimesi müstağni kalınarak hazfedilmiştir .
واختُلِف في معنى قولِه: {خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ}؛ فقال بعضُهم: عُنِي به: ومن كلِّ شيءٍ خَلَقْنا نوعين مُختلِفين؛ كالشقاءِ والسعادةِ، والهُدَى والضلالةِ، ونحوِ ذلك.
O'nun: {خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ} “çiftler yarattık” sözünün anlamında ihtilaf edildi; bazısı şöyle dedi: Bununla kastedilen; her şeyden bedbahtlık ve mutluluk, hidayet ve dalalet gibi birbirine zıt iki tür yaratmış olmamızdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: ثنا ابنُ جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ في قولِه: {وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ}. قال: الكفرَ والإيمانَ، والشقاءَ والسعادةَ، والهُدَى، والضلالةَ والليلَ والنَّهارَ، والسماءَ والأرضَ، والجنَّ والإنسَ، [والشمسَ والقمرَ] .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Cüreyc rivayet etti, dedi ki: Mücâhid O'nun: {وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ} “Ve her şeyden çiftler yarattık” sözü hakkında şöyle dedi: “Küfür ve iman, şekavet ve saadet, hidayet ve dalalet, gece ve gündüz, gök ve yer, cin ve insan, [güneş ve ay] .”
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ أبي الوزيرِ، قال: ثنا مَرْوانُ بنُ معاويةَ
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize İbrâhîm b. Ebi'l-Vezîr rivayet edip dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye rivayet etti...
الفزاريُّ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِه: {وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ}. قال: الشمسَ والقمرَ .
el-Fezârî rivayet etti, dedi ki: Bize Avf, el-Hasen'den O'nun: {وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ} “Ve her şeyden çiftler yarattık” sözü hakkında: “Güneş ve ay .” dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: بل عُنِي بالزوجين الذَّكرُ والأنثى.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis iki çiftten kasıt erkek ve dişidir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ}. قال: ذكرًا وأنثى، ذاك الزوجان. وقرَأ: {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ} [الأنبياء: ٩٠]. قال: امرأتَه .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ} “Ve her şeyden çiftler yarattık” sözü hakkında şöyle dedi: “Erkek ve dişi; işte iki çift budur.” Ve: {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ} “ve onun için eşini ıslah ettik” [el-Enbiyâ: 90] ayetini okudu ve: “Hanımını [kastetti] .” dedi.
وأولى القولين في ذلك بالصوابِ قولُ مجاهدٍ، وهو أن اللَّهَ ﵎ خلَق لكلِّ ما خلَق مِن خَلْقِه ثانيًا له مخالِفًا في معناه، فكلُّ واحدٍ منهما زوجٌ للآخرِ، ولذلك قيل: {خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ}. وإنما نبَّه جلَّ ثناؤُه بذلك مَن خلَقه على قُدرتِه على خَلْقِ ما يشاءُ خَلْقَه من شيءٍ، وأنه ليس كالأشياءِ التي شأنُها فعلُ نوعٍ واحدٍ دونَ خلافِه، إذ كلُّ ما صفتُه فعلُ نوعٍ واحدٍ دونَ ما عداه، كالنارِ التي شأنُها التَّسخينُ ولا تصلحُ للتبريدِ، وكالثلجِ الذي شأنُه التبريدُ ولا يصلحُ للتسخينِ - فلا
Bu husustaki iki görüşten doğruya en layık olanı Mücâhid'in görüşüdür; o da, Allah Teâlâ'nın yarattığı her bir mahluku için, manası bakımından ona zıt olan ikinci bir varlık yarattığıdır. Dolayısıyla bunların her biri diğerinin çiftidir; nitekim bu sebeple: {خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ} “çiftler yarattık” buyrulmuştur. Şânı yüce olan [Allah] bununla, yarattığı kimseleri, yaratmayı dilediği herhangi bir şeyi yaratmaya gücünün yettiğine ve işi, zıttı olmaksızın sadece tek bir türü meydana getirmek olan şeyler gibi olmadığına dikkat çekmiştir. Zira vasfı, başkası değil yalnızca tek bir türü meydana getirmek olan her bir şey -ki niteliği ısıtmak olup soğutmaya yaramayan ateş ile niteliği soğutmak olup ısıtmaya yaramayan kar böyledir- asla
يجوزُ أن يوصفَ بالكمالِ، وإنما كمالُ المدحِ للقادرِ على فعلِ كلِّ ما يشاءُ فِعْلَه من الأشياءِ المتفقةِ والمختلفةِ.
kemalle nitelendirilmesi caiz olmaz. Övgünün kemali ancak, uyuşan ve farklı olan şeylerden yapmayı dilediği her şeyi yapmaya kadir olan [Zât] içindir .
وقولُه - جلَّ وعزَّ -: {لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ}. يقولُ: لِتَذَكَّروا وتَعتَبروا بذلك، فتَعلَموا، أيها المشرِكون باللَّهِ، أن ربَّكم الذي يستوجبُ عليكم العبادةَ، هو الذي يقدرُ على خلقِ الشيءِ وخلافِه، وابتداعِ زوجين من كلِّ شيءٍ، لا ما لا يقدرُ على ذلك.
Aziz ve celil olan [Allah]'ın: {لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “düşünüp ibret alasınız diye” sözü hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Düşünüp ibret alasınız da, ey Allah'a ortak koşanlar, ibadet edilmeyi üzerinizde hak eden Rabbinizin; bir şeyi ve onun zıddını yaratmaya, her şeyden iki çift var etmeye kadir olan Zât olduğunu, buna güç yetiremeyen şeyler olmadığını bilesiniz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) وَلَا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥١)}.
Yüce Allah'ın: {فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) وَلَا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥١)} “O halde hemen Allah'a kaçın/sığının; şüphesiz ben size O'nun tarafından [gönderilmiş] apaçık bir uyarıcıyım. Allah ile beraber başka bir ilah edinmeyin; şüphesiz ben size O'nun tarafından [gönderilmiş] apaçık bir uyarıcıyım.” sözünün tevili hakkında.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: فاهْربُوا أيُّها الناسُ من عقابِ اللَّهِ إلى رحمتِه بالإيمانِ به، واتِّباعِ أمْرِه، والعملِ بطاعتِه: {إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ}. يقولُ: إني لكم من اللَّهِ نذيرٌ أُنذرُكم عقابَه، وأُخوِّفُكم عذابَه الذي أحَلَّه بهؤلاء الأممِ الذين قصَّ عليكم قَصَصَهم ، والذي هو مُذيقُهم في الآخرةِ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! O'na iman ederek, emrine uyarak ve O'na itaatle amel ederek Allah'ın cezasından rahmetine kaçın! {إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ} “Şüphesiz ben size O'nun tarafından bir uyarıcıyım” sözü hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz ben size Allah tarafından bir uyarıcıyım ; sizi O'nun cezasıyla uyarıyor ve kıssalarını size anlattığı bu ümmetlerin başına getirdiği ve ahirette de onlara tattıracağı azabıyla korkutuyorum.
وقولُه: {مُبِينٌ}. يقولُ: تَبينُ لكم نذارتُه.
O'nun: {مُبِينٌ} “apaçık” sözü hakkında: Uyarması sizin için açık ve net olan [bir uyarıcı] buyurmaktadır.
وقولُه: {وَلَا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ولا تجعلوا أيها الناسُ، مع مَعْبودِكم الذي خلقَكم معبودًا آخر سِواه؛ فإنه لا معبودَ تصلحُ له العبادةُ غيرُه. {إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ}. يقولُ: إني لكم أيُّها الناسُ نذيرٌ من عقابِه على عبادتِكم إلهًا غيرَه، مبينٌ قد أبان لكم النَّذَارةَ.
O'nun: {وَلَا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Allah ile beraber başka bir ilah edinmeyin” sözü hakkında O'nun övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Sizi yaratan mabudunuzla birlikte O'ndan başka bir mabut edinmeyin; zira O'ndan başka kendisine ibadetin layık olduğu hiçbir mabut yoktur. {إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ} “Şüphesiz ben size O'nun tarafından apaçık bir uyarıcıyım” [sözü hakkında ise] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Şüphesiz ben, O'ndan başka bir ilaha kulluk etmeniz sebebiyle sizi O'nun cezasından sakındıran bir uyarıcıyım; [aynı zamanda] uyarıyı size açıkça ortaya koyan apaçık [bir elçiyim].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (٥٢) أَتَوَاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ (٥٣)}.
Yüce Allah'ın: {كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (٥٢) أَتَوَاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ (٥٣)} “İşte böylece onlardan öncekilere hiçbir elçi gelmedi ki, mutlaka: 'Büyücüdür veya delidir' demiş olmasınlar. Bunu birbirlerine vasiyet mi ettiler? Hayır, onlar azgın bir topluluktur!” sözünün tevili hakkında.
قال أبو جعفرٍ: يقولُ تعالى ذِكرُه: كما كذَّبتْ قريشٌ نبيَّها محمدًا ﷺ، وقالت: هو شاعرٌ أو ساحرٌ أو مجنونٌ. كذلك فعَلتِ الأممُ المُكذِّبةُ رُسُلَها ، الذين أحلَّ اللَّهُ بهم نِقْمَتَه؛ كقومِ نوحٍ وعادٍ وثمودَ وفرعونَ وقومِه، ما أتَى هؤلاء الذين ذكَرناهم {مِنْ قَبْلِهِمْ}. يعني: من قبلِ قريشٍ قومِ محمدٍ ﷺ، {مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ} كما قالت قريشٌ لمحمدٍ ﷺ.
Ebû Ca'fer der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kureyş, Peygamberi Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayıp “O bir şairdir yahut bir büyücüdür ya da bir delidir” dediği gibi; Nûh, Âd, Semûd kavimleri ile Firavun ve kavmi gibi Allah'ın kendilerine azabını indirdiği, elçilerini yalanlayan ümmetler de böyle yapmışlardır . Zikrettiğimiz {مِنْ قَبْلِهِمْ} “onlardan öncekilere” yani Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem kavmi olan Kureyş'ten öncekilere {مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ} “hiçbir elçi gelmedi ki, mutlaka: 'Büyücüdür veya delidir' demiş olmasınlar”; tıpkı Kureyş'in Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem dediği gibi.
وقولُه: {أَتَوَاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أأوصَى هؤلاء المكذِّبين مِن قريشٍ محمدًا ﷺ على ما جاءَهم به من الحقِّ - أوائلُهم وآباؤهم الماضون من قبلِهم، بتكذيبِ محمدٍ ﷺ، فقَبِلوا ذلك عنهم؟
O'nun: {أَتَوَاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ} “Bunu birbirlerine vasiyet mi ettiler? Hayır, onlar azgın bir topluluktur!” sözü hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kureyş'ten Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği hak konusunda yalanlayan şu kimselere, kendilerinden önceki geçmiş ataları ve öncekiler Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamayı vasiyet ettiler de onlar da bunu onlardan kabul mü ettiler?
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَتَوَاصَوْا بِهِ}. قال: أوصَى أُولاهم أُخْراهم بالتكذيبِ؟
İbn Abdi'l-A'lâ bize anlatıp dedi ki: İbn Sevr bize Ma'mer'den, o da Katâde'den {أَتَوَاصَوْا بِهِ} “Bunu birbirlerine vasiyet mi ettiler?” [ayeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: Öncekileri sonrakilerine yalanlamayı mı vasiyet etti?
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَتَوَاصَوْا بِهِ}. أي: كأَنَّ الأوّلَ قد أوصَى الآخِرَ بالتكذيبِ.
Bişr bize anlatıp dedi ki: Yezîd bize anlatıp dedi ki: Saîd bize Katâde'den O'nun: {أَتَوَاصَوْا بِهِ} “Bunu birbirlerine vasiyet mi ettiler?” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Yani sanki öncekiler sonrakilere yalanlamayı vasiyet etmiş [gibidir].
وقولُه: {بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: ما أوصَى أولُ هؤلاء المشركين آخرَهم بذلك، ولكنهم قومٌ طغاةٌ متعَدُّون عن أمْرِ ربِّهم، لا يأتَمِرون لأمْرِه، ولا ينتَهون عما نَهاهم عنه.
O'nun: {بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ} “Hayır, onlar azgın bir topluluktur!” sözü hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bu müşriklerin öncekileri sonrakilerine bunu vasiyet etmiş değildir; bilakis onlar Rablerinin emrinden sapan azgın bir kavimdir; O'nun emrine uymaz ve yasakladığı şeylerden de vazgeçmezler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ (٥٤) وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ (٥٥)}.
Yüce Allah'ın: {فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ (٥٤) وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ (٥٥)} “Artık onlardan yüz çevir; sen kınanacak değilsin. Öğüt ver; çünkü öğüt müminlere fayda verir” sözünün tevili hakkında.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ، فتولَّ يا محمدُ عن هؤلاء المشرِكين باللَّهِ من قريشٍ. يقولُ: فأَعْرِض عنهم حتى يأتيَك فيهم أمرُ اللَّهِ. يقالُ: وَلَّى فلانٌ عن فلانٍ: إذا أعْرَض عنه وترَكه، كما قال حصينُ بنُ ضَمْضَمٍ :
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Yüce Allah Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kureyş'ten olup Allah'a ortak koşan bu kimselerden yüz çevir. Şöyle demektedir: Onlar hakkında sana Allah'ın emri gelinceye kadar onlardan yüz çevir. Bir kimse diğerinden yüz çevirip onu terk ettiğinde [Arapçada] vellâ fülânün 'an fülân (وَلَّى فلانٌ عن فلانٍ) denir; nitekim Husayn b. Damdam şöyle demiştir:
أما بَنو عبسٍ فإِنَّ هَجِينَهم … وَلَّى فَوارِسُه وأَفْلَتَ أعْوَرا
Abs oğullarına gelince, onların melezinin / Süvarileri yüz çevirdi ve o eli boş kurtuldu.
والأعورُ في هذا الموضعِ الذي عَوِر فلم يقْضِ حاجتَه، ولم يُصِبْ ما طلَب.
Bu beyitte geçen el-A'ver (الأعور), ihtiyacını karşılayamayan ve aradığını elde edemeyen kimsedir.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.