ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, o da...
أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا}. قال: يومَ تَشَقَّقُ السماءُ .
o babasından, o İbn Abbâs'tan naklen Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا} “O gün gök çalkalanıp sarsıldıkça sarsılır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Güğün yarıldığı gün[dür]” .
وقولُه: {وَتَسِيرُ الْجِبَالُ سَيْرًا}. يقولُ: وتسيرُ الجبالُ عن أماكنِها مِن الأرضِ فتَصِيرُ هباءً مُنْبَثًّا.
Allah Teâlâ'nın: {وَتَسِيرُ الْجِبَالُ سَيْرًا} “Dağlar da yürüdükçe yürür” sözü ise; dağlar yeryüzündeki yerlerinden sökülüp yürür ve dağılmış toz zerreleri haline gelir, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَوَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (١١) الَّذِينَ هُمْ فِي خَوْضٍ يَلْعَبُونَ (١٢) يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا (١٣) هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (١٤)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözünün teviline dair görüş: {فَوَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (١١) الَّذِينَ هُمْ فِي خَوْضٍ يَلْعَبُونَ (١٢) يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا (١٣) هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (١٤)} “İşte o gün, daldıkları batılda oynayıp duran yalanlayıcıların vay haline! O gün cehennem ateşine itildikçe itilirler. İşte yalanlayıp durduğunuz ateş budur!”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: فالوادي الذي يَسِيلُ مِن قَيْحٍ ومن صَديدٍ في جهنمَ، يومَ تَمورُ السماءُ مورًا، وذلك يومَ القيامةِ للمُكَذِّبين بوقوعِ عذابِ اللَّهِ للكافرينِ، يومَ تمورُ السماءُ مورًا.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Allah Teâlâ'nın zikri yüce olsun, şöyle buyurmaktadır: Gök çalkalanıp sarsıldıkça sarsıldığı gün -ki o kıyamet günüdür- cehennemdeki irin ve kandan akan o vadi, göğün çalkalanıp sarsıldığı günde Allah'ın azabının kâfirlere vuku bulacağını yalanlayanlar içindir.
وكان بعضُ نحويِّي البصرةِ يقولُ: أُدْخِلَت الفاءُ في قولِه: {فَوَيْلٌ يَوْمَئِذٍ}. لأنه في معنى: إذا كان كذا وكذا. فأشْبَه المُجازاةَ؛ لأن المجازاةَ يكونُ خبرُها بالفاءِ.
Basra nahivcilerinden bazıları şöyle diyordu: {فَوَيْلٌ يَوْمَئِذٍ} “İşte o gün vay haline!” sözündeki 'fâ' (ف) harfi; "şöyle şöyle olduğu zaman" manasında olduğu için dâhil edilmiştir. Bu sebeple şart-ceza (mücâzât) cümlesine benzemiştir; zira şart-ceza cümlelerinin haberi fâ ile gelir.
وقال بعضُ نحويي الكوفةِ: الأوقاتُ كلُّها تكونُ جزاءً مع الاستقبالِ، فهذا مِن ذاك؛ لأنهم قد شبَّهوا «إن» وهي أصلُ الجزاءِ بـ «حين». وقال: إن مع «يوم» إضمارَ فعلٍ، وإن كان التأويلُ جزاءً؛ لأن الإعرابَ يأخُذُ ظاهرَ الكلامِ، وإن كان المعنى جزاءً.
Kûfe nahivcilerinden bazıları ise şöyle demiştir: Zaman bildiren bütün kelimeler istikbâl anlamıyla birlikte şart (ceza) bildirirler, bu da onlardandır. Çünkü onlar asıl şart edatı olan «in» (إِنْ) edatını «hîn» (حِينَ) edatına benzetmişlerdir. Ve demiştir ki: Tevil şart/ceza olsa bile, «yevme» (يوم) ile birlikte takdir edilmiş gizli bir fiil vardır; zira anlam şart bildirse de irap sözün zahirine göre yapılır.
وقولُه: {الَّذِينَ هُمْ فِي خَوْضٍ يَلْعَبُونَ}. يقولُ: الذين هم في فتنةٍ واختلاطٍ في الدنيا يَلْعَبون، غافلين عما هم صائرون إليه من عذابِ اللَّهِ في الآخرةِ.
Onun: {الَّذِينَ هُمْ فِي خَوْضٍ يَلْعَبُونَ} “Onlar ki daldıkları [bâtıl] içinde oynayıp durmaktadırlar” sözüyle ilgili olarak [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Onlar dünyada fitne ve karışıklık içinde, ahirette Allah'ın azabından varacakları akıbetten habersizce oynayıp durmaktadırlar.
وقولُه: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا}. يقولُ تعالى ذكرُه: فويلٌ يومَئذٍ للمكذِّبين يومَ يُدَعُّون.
Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا} “O gün cehennem ateşine itildikçe itilirler” sözü; şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O gün cehenneme itildikleri gün, yalanlayıcıların vay haline!
وقولُه: {يَوْمَ يُدَعُّونَ}. ترجمةٌ عن قولِه: {يَوْمَئِذٍ}. وإبدالٌ منه.
Onun: {يَوْمَ يُدَعُّونَ} “itildikleri gün” sözü, {يَوْمَئِذٍ} “o gün” sözünün açıklaması (tercümesi) ve ondan bedeldir.
وعُنِي بقولِه: {يُدَعُّونَ}: يُدْفَعون بإرهاقٍ وإزعاجٍ، يقالُ منه: دعَعْتُ في قَفاه. إذا دفَعْتَ فيه.
{يُدَعُّونَ} “itilirler” sözüyle; zorla, şiddetle ve eziyetle itilip kakılmaları kastedilmiştir. Bu kökten olmak üzere; bir kimseyi ensesinden ittiğin zaman: 'Ensesinden ittim' (دعَعْتُ في قَفاه) denir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، [قال: حدَّثنا محمدُ بنُ الصلتِ] ، قال: ثنا أبو كُدَيْنةَ، عن قابوسَ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا}. قال: يُدْفَعُ في أعناقِهم حتى يَرِدوا النارَ .
Bana Süleyman b. Abdi'l-Cebbâr rivayet etti, [dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt rivayet etti] , dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Kâbûs'tan, o babasından, o İbn Abbâs'tan naklen: {يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا} “cehennem ateşine itildikçe itilirler” âyeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Ateşe varıncaya kadar enselerinden itilirler” .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا}. يقولُ: يُدْفَعون .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan naklen Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا} “O gün cehennem ateşine itildikçe itilirler” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “İtilip kakılırlar” demektir.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا}. قال: يُدفَعون فيها دفعًا.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan naklen Allah Teâlâ'nın: {يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا} “cehennem ateşine itildikçe itilirler” sözü hakkında: “Oraya şiddetle itilirler” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ: {يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا}. يقولُ: يُدْفَعون إلى نارِ جهنمَ
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn, Yezîd'den, o İkrime'den naklen Allah Teâlâ'nın: {يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا} “cehennem ateşine itildikçe itilirler” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Cehennem ateşine itilirler
دفعًا.
şiddetle itilirler.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {يَوْمَ يُدَعُّونَ}. قال: يُدْفَعون .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ يُدَعُّونَ} “itildikleri gün” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: “İtilip kakılırlar” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا}: يُزْعَجون إليها إزْعاجًا.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا} “O gün cehennem ateşine itildikçe itilirler” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Oraya şiddetle ve eziyetle sürüklenirler.”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ بنحوِه .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den benzerini rivayet etti .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا}: الدَّعُّ الدفعُ والإرهاقُ.
Bana Hüseyin'den naklen rivayet edildi; dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا} “O gün cehennem ateşine itildikçe itilirler” sözü hakkında şöyle derken işittim: “ed-Da'' (الدَّعُّ), şiddetle itmek ve eziyetle sürmektir.”
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قولِ اللَّهِ ﷿: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا}. قال: يُدْفَعون دفعًا. وقرَأ قولَ اللَّهِ ﷿: {فَذَلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ}. قال: يَدْفَعُه ويُغْلِظُ عليه.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Aziz ve Celil olan Allah'ın: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا} “O gün cehennem ateşine itildikçe itilirler” sözü hakkında: “Şiddetle itilirler” dedi ve Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözünü okudu: {فَذَلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ} “İşte o, yetimi itip kakan kimsedir”. [İbn Zeyd]: “Onu iter ve ona kaba davranır” dedi.
وقولُه: {هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ}. [يقولُ تعالى ذكرُه: يقالُ لهم: هذه النارُ التي كنتم بها] في الدنيا تكذِّبون، فتَجحَدون أن تَرِدُوها، وتُصلَوْها، أو يعاقبَكم بها ربُّكم. وترَك ذِكْرَ "يُقالُ لهم"، اجتزاءً بدلالةِ الكلامِ عليه.
Allah Teâlâ'nın: {هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ} “İşte yalanlayıp durduğunuz ateş budur!” sözü; [şanı yüce olan buyurur ki: Onlara şöyle denir: İşte bu ateştir ki siz onu] dünyada yalanlıyor; oraya varacağınızı, ona yaslanacağınızı veya Rabbinizin sizi onunla cezalandıracağını inkâr ediyordunuz. Sözün delaletine binaen "onlara denilir" kısmının zikri bırakılmıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لَا تُبْصِرُونَ (١٥) اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٦)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لَا تُبْصِرُونَ (١٥) اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٦)} “Şimdi bu da mı bir büyü, yoksa siz görmüyor musunuz? Girin oraya! Artık ister sabredin ister sabretmeyin, sizin için birdir. Siz ancak yaptıklarınızın karşılığını göreceksiniz.” sözünün tevili hakkındaki görüş:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عما يقالُ لهؤلاء المكذِّبين الذين وصَف صفتَهم إذا ورَدوا جَهَنَّمَ يومَ القيامةِ: أفسحرٌ أيُّها القومُ هذا الذي ورَدتُموه الآنَ، أم أنتم لا تُعاينونه ولا تُبصِرونه؟ وقيل هذا لهم توبيخًا لا استفهامًا.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Allah Teâlâ zikri yüce olarak, kıyamet gününde cehenneme vardıklarında vasıflarını anlattığı bu yalanlayıcılara ne söyleneceğini haber vererek şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Şimdi vardığınız bu şey bir büyü müdür, yoksa siz onu bizzat görmüyor ve müşahede etmiyor musunuz? Bu söz onlara bir soru olarak değil, kınama ve azarlama maksadıyla söylenmiştir.
وقولُه: {اصْلَوْهَا}. يقولُ: ذوقوا حرَّ هذه النارِ التي كُنتم بها تكَذِّبون، وَرِدُوها، فاصْبِروا على ألمِها وشدَّتِها، أو لا تَصْبِروا على ذلك، سواءٌ عليكم صبرتُم أو لم تَصْبِروا، {إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}. يقولُ: ما تُجْزَوْن إلا أعمالَكم: أي لا تعاقَبون إلَّا على معصيتِكم في الدنيا ربَّكم وكفرِكم به.
Allah Teâlâ'nın: {اصْلَوْهَا} “Girin oraya” sözü; yalanlayıp durduğunuz bu ateşin hararetini tadın ve oraya girin; artık onun acısına ve şiddetine ister sabredin ister sabretmeyin, sabretseniz de sabretmeseniz de sizin için birdir, demektir. {إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Siz ancak yaptıklarınızın karşılığını göreceksiniz” sözü ise; siz ancak amellerinizin karşılığını görürsünüz: Yani ancak dünyada Rabbinize isyan etmeniz ve O'nu inkâr etmeniz sebebiyle cezalandırılırsınız, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ (١٧) فَاكِهِينَ بِمَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ وَوَقَاهُمْ رَبُّهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ (١٨)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözünün teviline dair görüş: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ (١٧) فَاكِهِينَ بِمَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ وَوَقَاهُمْ رَبُّهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ (١٨)} “Şüphesiz muttakiler cennetlerde ve nimet içindedirler; Rablerinin kendilerine verdikleriyle zevk sürerler ve Rableri onları cehennem azabından korumuştur.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكْرُه: إن الذين اتقَوا اللَّهَ بأداءِ فرائضِه، واجتنابِ معاصيه {فِي جَنَّاتٍ}. يقولُ: في بساتينَ ونعيمٍ فيها، وذلك في الآخرةِ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Allah Teâlâ'nın zikri yüce olsun, şöyle buyurmaktadır: Farzlarını yerine getirerek ve günahlarından sakınarak Allah'a karşı takva sahibi olanlar {فِي جَنَّاتٍ} “cennetlerdedir”; yani âhirette bahçelerde ve oradaki nimetler içindedirler.
وقولُه: {فَاكِهِينَ}. يقولُ: عندَهم فاكهةٌ كثيرةٌ. وذلك نظيرُ قولِ العربِ للرجلِ يكونُ عندَه تمرٌ كثيرٌ: رجلٌ تامِرٌ. أو يكونُ عندَه لبنٌ كثيرٌ، فيقالُ: هو لابنٌ. كما قال الحُطَيئةُ :
Allah Teâlâ'nın: {فَاكِهِينَ} “zevk sürenler/bol meyve sahipleri” sözü; yanlarında pek çok meyve bulunan kimselerdir, demektir. Bu, Arapların yanında çok hurması olan adama 'hurması bol adam' (رجلٌ تامِرٌ) veya yanında çok sütü olan adama 'sütü bol adam' (هو لابنٌ) demeleri gibidir. Nitekim Hutay'e şöyle demiştir :
أغَرَرْتَني وزعَمْتَ أَنَّـ … ــك لابِنٌ في الصيفِ تامِرْ
Beni aldattın ve zannettin ki sen… Yaz mevsiminde bol sütlü ve bol hurmalısın.
وقولُه: {بِمَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ}. يقولُ: عندَهم فاكهةٌ كثيرةٌ بإعطاءِ اللَّهِ إِيَّاهم ذلك: {وَوَقَاهُمْ رَبُّهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ}. يقولُ: ورفَع عنهم ربُّهم عقابَه الذي عذَّب به أهلَ الجحيمِ.
Allah Teâlâ'nın: {بِمَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ} “Rablerinin kendilerine verdikleriyle” sözü; Allah'ın bunu kendilerine vermesi sayesinde yanlarında pek çok meyve bulunmaktadır, demektir. {وَوَقَاهُمْ رَبُّهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ} “ve Rableri onları cehennem azabından korumuştur” sözü ise; Rableri, cehennem ehline çektirdiği cezasını onlardan kaldırmıştır, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٩) مُتَّكِئِينَ عَلَى سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ (٢٠)}.
Allah Azze ve Celle'nin: {كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٩) مُتَّكِئِينَ عَلَى سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ (٢٠)} “Yapmakta olduklarınıza karşılık afiyetle yiyin, için! Sıra sıra dizilmiş tahtlara yaslanmışlardır. Biz onları iri gözlü hurilerle de evlendirmişizdir.” sözünün teviline dair açıklama.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {كُلُوا وَاشْرَبُوا}: يقالُ لهؤلاء المتَّقين في الجناتِ: كُلوا أيُّها القومُ مما آتاكم ربُّكم، واشرَبوا من شرابِها هنيئًا، لا تخافون مما تأكُلون أو تشرَبون فيها أذًى ولا غائلةً، بما كنتم تعمَلون في الدنيا للَّهِ من الأعمالِ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Allah Teâlâ'nın zikri yüce olsun, {كُلُوا وَاشْرَبُوا} “yiyin için” sözüyle kastettiği şudur: Cennetlerdeki bu muttakilere şöyle denilir: Ey cemaat! Dünyada Allah için yapmış olduğunuz amellerinize karşılık, Rabbinizin size verdiklerinden yiyin ve onun içeceklerinden afiyetle için; orada yiyip içtiklerinizden hiçbir ezâ ve zarar görme korkusu duymazsınız.
وقولُه: {مُتَّكِئِينَ عَلَى سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ}. [يقولُ: مُتَّكِئين على نَمارِقَ على سُررٍ مصفوفةٍ] ، قد جُعِلت صفوفًا. وترَك قولَه: على نمارقَ. اكتفاءً بدلالةِ] الكلامِ عليه.
Allah Teâlâ'nın: {مُتَّكِئِينَ عَلَى سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ} “Sıra sıra dizilmiş tahtlara yaslanmış olarak” sözü; [sıra sıra dizilmiş tahtlar üzerindeki yastıklara yaslanmış olarak] demektir. Sözün delaletine binaen 'yastıklar üzerine' ifadesi zikredilmemiştir .
وقولُه: {وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وجعَلنا الذكورَ من هؤلاء المتقين أزواجًا بحورٍ عينٍ من النساءِ. يقولُ الرجلُ: زوِّجْ هذا الخُفَّ الفردَ أو النعلَ الفردَ بهذا الفردِ. بمعنى: اجْعَلْهما زوجًا. وقد بيَّنا معنى الزوجِ* فيما مضَى بما أغنَى عن إعادتِه ههنا .
Allah Teâlâ'nın: {وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ} “Ve biz onları iri gözlü hurilerle eşleştirdik” sözü; Allah Teâlâ zikri yüce olarak buyurur ki: Bu muttakilerden olan erkekleri kadınlardan iri gözlü hurilerle eş (zevce) kıldık . Nitekim kişi: 'Bu tek olan mesti veya tek olan pabucu şu tekle çiftle/eşleştir' dediğinde; 'onları birbirine eş yap' manasını kasteder. Zevc kelimesinin anlamını daha önce burada tekrarlamaktan müstağni kılacak şekilde açıklamıştık .
والحُورُ جمعُ حَوْراءَ، وهي الشديدةُ بياضِ مُقلةِ العينِ في شدَّةِ سوادِ الحَدَقةِ. وقد ذكَرتُ اختلافَ أهلِ التأويلِ في ذلك، وبيَّنتُ الصوابَ فيه عندَنا، بشواهدِه المغنيةِ عن إعادتِها في هذا الموضعِ .
el-Hûr (الْحُور) kelimesi, havra (حَوْراء) kelimesinin çoğuludur; o da göz bebeğinin siyahlığı son derece koyu olmakla birlikte göz akı bembeyaz olan kadındır. Tevil ehlinin bu husustaki ihtilafını zikretmiş ve bu makamda tekrarlamaya gerek bırakmayan delilleriyle birlikte bize göre doğru olan görüşü açıklamıştım .
والعِينُ جمعُ عَيْناءَ، وهي العظيمةُ العَيْنِ في حُسْنٍ وسَعةٍ.
el-În (العِين) ise aynâ (عَيْناء) kelimesinin çoğuludur; o da güzellik ve genişlik içinde gözü büyük/iri olan [kadın]dır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ كُلُّ امْرِئٍ بِمَا كَسَبَ رَهِينٌ (٢١)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün teviline dair görüş: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ كُلُّ امْرِئٍ بِمَا كَسَبَ رَهِينٌ (٢١)} “İman eden ve soyları da imanda kendilerine uyanların soylarını da kendilerine katarız; onların amellerinden hiçbir şey eksiltmeyiz. Herkes kazandığının bir rehinidir.”
اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: والذين آمنوا وأتبعناهم ذرِّيَّاتِهم بإيمانٍ، ألْحقْنا بهم ذرِّيَّاتِهم المؤمنين في الجنة، وإن كانوا لم يبلغوا بأعمالِهم درجاتِ آبائِهم، تَكْرِمةً لآبائِهم المؤمنين، وما ألَتْنا آباءَهم المؤمنين من أجورِ أعمالِهم من شيءٍ.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Bunun manası şudur: İman eden ve soylarını da imanla kendilerine tâbi kıldığımız kimselerin mümin olan soylarını -amelleriyle babalarının derecelerine ulaşamamış olsalar bile- mümin babalarına bir ikram olarak cennette onlara katarız; mümin babalarının amel ecirlerinden ise hiçbir şey eksiltmeyiz.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا شعبةُ، عن عمرِو بنِ مُرَّةَ ، عن سعيدِ بنُ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ في هذه الآيةِ: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وأَتْبَعْناهُمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ بإيمانٍ). فقال: إن اللَّهَ ﵎ يرفعُ للمؤمنِ ذرِّيتَه، وإن كانوا دونَه في العملِ، ليُقِرَّ اللَّهُ بهم عينَه .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be, Amr b. Mürre'den , o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan bu âyet hakkında: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وأَتْبَعْناهُمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ بإيمانٍ) [şöyle dediğini] rivayet etti: “Allah azze ve celle, müminin gözü aydın olsun diye, amelde ondan aşağıda olsalar bile onun zürriyetini onun derecesine yükseltir” .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا مؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن عمرِو بنُ مرَّةَ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، عن ابنِ عباسٍ قال: إن اللَّهَ ﵎ لَيَرفعُ ذرِّيةَ المؤمنِ في درجتِه، وإن كانوا دونَه في العملِ، ليُقرَّ بهم عينه. ثم قرَأ: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بإيمَانٍ ألْحَقْنا بِهِمْ ذُرّياتِهِم ومَا ألَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ).
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Amr b. Mürre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: “Şüphesiz ki Allah azze ve celle, müminin gözü aydın olsun diye, amelde kendisinden aşağıda olsalar bile onun zürriyetini onun derecesine yükseltir.” Sonra [şu âyeti] okudu: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بإيمَانٍ ألْحَقْنا بِهِمْ ذُرّياتِهِم ومَا ألَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “İman eden ve zürriyetleri de imanda kendilerine tâbi olanlar var ya; işte biz onların nesillerini de kendilerine katarız; onların amellerinden hiçbir şeyi eksiltmeyiz”.
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن عمرِو بنِ مرَّةَ الجَمَليِّ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: إن اللَّهَ ﵎ لَيَرفعُ ذرِّيَّةَ المؤمنِ معه في درجتِه. ثم ذكَر نحوَه، غيرَ أنه قرَأ: (وأَتْبَعْناهُمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ بِإِيمَانٍ ألْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ).
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Amr b. Mürre el-Cemelî'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan naklen rivayet etti; o şöyle dedi: “Şüphesiz ki Allah azze ve celle, müminin zürriyetini onunla birlikte onun derecesine yükseltir.” Sonra benzerini zikretti; şu kadar var ki o [bu âyeti]: (وأَتْبَعْناهُمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ بِإِيمَانٍ ألْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ) şeklinde okumuştur.
حدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المسروقيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ بشرٍ، قال: ثنا سفيانُ بنُ سعيدٍ، عن سماعةَ، عن عمرِو بنُ مرَّةَ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، عن ابنِ عباسٍ نحوَه .
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkī rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân b. Saîd, Semâa'dan, o Amr b. Mürre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ المثنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن عمرِو بنِ مرَّةَ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال في هذه الآيةِ: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وأَتْبَعْناهُمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ بإيمَانٍ) قال: المؤمنُ تُرفَعُ له ذرِّيتُه، فيَلحَقون به، وإن كانوا دونَه في العملِ.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be, Amr b. Mürre'den, o Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; o İbn Abbâs'ın bu âyet hakkında: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وأَتْبَعْناهُمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ بإيمَانٍ) şöyle dediğini nakletti: “Mümin için zürriyeti yükseltilir ve amelde ondan aşağıda olsalar bile ona katılırlar.”
وقال آخرون: بل معنى ذلك: والذين آمنوا وأتْبَعناهم ذُرِّيَّاتِهم التي بلَغت الإيمانَ بإيمانٍ، ألْحَقْنا بهم ذُرِّيَّاتِهم الصغارَ التي لم تبلُغِ الإيمانَ، وما ألَتْنا الآباءَ من عملِهم من شيءٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası şudur: İman eden ve iman çağına ulaşmış olan zürriyetlerini iman üzere kendilerine tâbi kıldığımız kimselere, iman çağına henüz ulaşmamış olan küçük çocuklarını da katarız ve babaların amellerinden hiçbir şey eksiltmeyiz.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَأَتْبَعْنَاهُمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ بِإِيمَانٍ ألْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهمْ). يقولُ: الذين أدرَك ذريَّتُهم الإيمانَ، فعَمِلوا بطاعتِي، ألحقتُهم بإيمانِهم
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen Allah Teâlâ'nın]: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَأَتْبَعْنَاهُمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ بِإِيمَانٍ ألْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهمْ } “İman eden ve zürriyetleri de imanda kendilerine uyan kimselerin zürriyetlerini kendilerine katarız” ayeti hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “[Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Zürriyetleri imana erişip Bana itaat üzere amel edenleri, imanları sebebiyle
إلى الجنةِ، وأولادُهم الصِّغارُ نلحِقُهم بهم .
...cennete [katarak] ulaştırırım; küçük çocuklarını da kendilerine katarız” .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وأَتْبَعْناهُمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ بِإِيمَانٍ ألْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ). يقولُ: من أدرَك ذريَّتُه الإيمانَ، فعَمِلوا بطاعتِي، ألْحقتُهم بآبائِهم في الجنةِ، وأولادُهم الصِّغارُ أيضًا على ذلك .
Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın [Allah'ın]: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وأَتْبَعْناهُمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ بِإِيمَانٍ ألْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ) sözü hakkında şöyle dediğini işittim: “Zürriyeti imana erişip bana itaat üzere amel edenleri cennette babalarına katarım; onların küçük çocukları da böyledir” .
وقال آخرون نحوَ هذا القولِ، غيرَ أنهم جعَلوا الهاءَ والميمَ في قولِه: {أَلْحَقْنَا بِهِمْ} مِن ذِكرِ الذرِّيةِ، والهاءَ والميمَ في قولِه: {ذُرِّيَّتَهُمْ} الثانيةِ من ذِكرِ "الذين". وقالوا: معنى الكلامِ: والذين آمنوا واتَّبعَتهم ذُرِّيَّتُهُمْ الصغارُ، وما ألَتْنا الكبارَ من عمَلِهم من شيءٍ.
Başkaları da bu söze yakın bir görüş belirtmişler, ancak {أَلْحَقْنَا بِهِمْ} “onlara kattık” ifadesindeki “hüm” (هم) zamirini zürriyete, ikinci {ذُرِّيَّتَهُمْ} “zürriyetlerini” ifadesindeki “hüm” (هم) zamirini ise “ellezîne” (الذين) ifadesine ait kılmışlardır. Onlar şöyle demişlerdir: Sözün anlamı, “İman edenlere küçük zürriyetleri tâbi olmuş ve büyüklerin amellerinden hiçbir şey eksiltmemişizdir” demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وأَتْبَعْنَاهم ذُرِّيَّاتِهِمْ بِإِيمَانٍ ألْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ). قال: أدرَك أبناؤهم الأعمالَ التي عَمِلوا، فاتَّبَعوهم عليها، واتَّبَعتْهم ذرِّيَّاتُهم التي لم يُدرِكوا الأعمالَ، فقال اللَّهُ جلَّ ثناؤُه: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ}. قال: يقولُ: لم نَظلِمْهم من عَمَلِهم من شيءٍ فنُنقِصَهم، فنُعْطيَه ذرِّيَّاتِهم الذين ألْحَقناهم بهم، الذين لم يبلُغوا الأعمالَ، ألحقتُهم بالذين قد بلَغوا الأعمالَ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Allah'ın]: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وأَتْبَعْنَاهم ذُرِّيَّاتِهِمْ بِإِيمَانٍ ألْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ) sözü hakkında şöyle demiştir: “Çocukları onların yaptıkları amellere yetiştiler ve bu amellerde onlara uydular; henüz amel çağına erişememiş olan zürriyetleri de onlara tâbi oldu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “Onların amellerinden hiçbir şey eksiltmedik” buyurdu.” [İbn Zeyd] dedi ki: “[Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: ‘Kendilerine kattığımız ve amel çağına ulaşmamış olan o zürriyetlerine vermek için onların amellerinden bir şey eksilterek onlara haksızlık etmedik; onları amel çağına ulaşmış olan kimselere kattım’” .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: والذين آمنوا واتَّبعَتْهم ذرِّيتُهم بإيمانٍ أَلْحَقْنا بهم
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı [şudur]: İman eden ve zürriyetleri de bir iman ile kendilerine uyan kimselere zürriyetlerini katarız...
ذريتَهم، فأدخَلْناهم الجنةَ بعملِ آبائهم، وما ألَتْنا الآباءَ من عمَلِهم من شيءٍ.
...zürriyetlerini katarız; böylece onları babalarının ameliyle cennete girdiririz ve babaların amelinden hiçbir şey eksiltmeyiz.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ داودَ يُحدِّثُ عن عامرٍ أنه قال في هذه الآيةِ: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَأَتْبَعْنَاهُم ذُرِّيَّاتِهِمْ بِإِيمَانٍ ألحَقنا بهم ذرِّيَّاتِهم ومَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِن شَيْءٍ) فأدخَلَ اللَّهُ الذرِّيةَ بعملِ الآباءِ الجنةَ، ولم يَنْقُصِ اللَّهُ الآباءَ من عمَلِهم شيئًا. قال: هو قولُه: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ}.
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân rivayet etti, dedi ki: Dâvûd'un Âmir'den bu âyet hakkında: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَأَتْبَعْنَاهُم ذُرِّيَّاتِهِمْ بِإِيمَانٍ ألحَقنا بهم ذرِّيَّاتِهم ومَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِن شَيْءٍ) “İman eden ve soyları da imanda kendilerine uyanların soylarını da kendilerine katarız; onların amellerinden hiçbir şey eksiltmeyiz” şöyle dediğini işittim: “Allah, zürriyeti babalarının ameliyle cennete girdirdi ve Allah babaların amelinden hiçbir şey eksiltmedi.” [Âmir] dedi ki: “Bu, O'nun: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} ‘Onların amellerinden hiçbir şey eksiltmedik’ sözüdür.”
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا ابنُ أبي عديٍّ، عن داودَ، عن سعيدِ بنُ جُبَيرٍ أنه قال في قولِ اللَّهِ: (أَلحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِم مِن شيءٍ). قال: ألْحَق اللَّهُ ذريَّاتِهم بآبائِهم، ولم يَنقُصِ الآباءَ من أعمالِهم فيردَّه على أبنائِهم .
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Dâvûd'dan, o Saîd b. Cübeyr'den Allah'ın: (أَلحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِم مِن شيءٍ) “Soylarını kendilerine katarız; onların amellerinden hiçbir şey eksiltmeyiz” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Allah zürriyetlerini babalarına kattı; babaların amellerinden eksiltip onu çocuklarına devretmedi” .
وقال آخرون: إنما عنَى بقولِه: {أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ}: أَعطَيْناهم من الثوابِ ما أعْطَينا الآباءَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: [Allah], {أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “onlara zürriyetlerini kattık” sözüyle sadece: Babalara verdiğimiz sevabın aynısını onlara da verdik, manasını kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن قيسِ بنِ مسلمٍ، قال: سمِعتُ إبراهيمَ في قولِه: (وَأَتْبَعْنَاهُمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ بِإِيمَانٍ ألْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ). قال: أُعْطوا مثلَ أجورِ آبائِهم، ولم يَنْقُصْ مِن أجورِهم شيئًا .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahmân rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Kays b. Müslim'den rivayet etti; o şöyle dedi: İbrâhîm'in [Allah'ın]: (وَأَتْبَعْنَاهُمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ بِإِيمَانٍ ألْحَقْنا بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ) sözü hakkında şöyle dediğini işittim: “Onlara babalarının ecirlerinin benzeri verildi ve ecirlerinden hiçbir şey eksiltilmedi” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن قيسِ بنِ مسلمٍ، عن إبراهيمَ: (وَأَتْبَعْنَاهُمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ بِإِيمَانٍ ألْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ) قال: أُعْطوا مثلَ أجورِهم،
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Kays b. Müslim'den, o da İbrâhîm'den {وَأَتْبَعْنَاهُمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ بِإِيمَانٍ ألْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ} “Zürriyetleri de iman ile kendilerine uyanların zürriyetlerini kendilerine kattık” [ayeti hakkında] rivayet etti; o şöyle dedi: “Onlara [babalarının] ecirlerinin benzeri verildi,
ولم يَنْقُصْ مِن أجورِهم.
...ve onların ecirlerinden eksiltilmedi.”
قال: ثنا حكامٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ: (وَأَتْبَعْنَاهُمْ ذُريَّاتِهِمْ بِإِيمَانٍ). يقولُ: أعْطَيناهم من الثوابِ ما أعْطَيناهم، {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ}. يقولُ: ما نقَصْنا آباءَهم شيئًا .
Dedi ki: Bize Hükkâm, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den rivayet etti: (وَأَتْبَعْنَاهُمْ ذُريَّاتِهِمْ بِإِيمَانٍ) hakkında şöyle dedi: “Onlara [babalara] verdiğimiz sevabın aynısını bunlara da verdik.” {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “Onların amellerinden hiçbir şey eksiltmedik” hakkında da: “Babalarından hiçbir şey eksiltmedik” demektir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وأَتْبَعْناهُمْ ذُرِّيَاتِهِمْ) كذلك قالها يزيدُ: (ذُرِّياتِهِمْ بإيمَانٍ ألْحَقْنَا بِهِمْ ذرّيَّاتِهِمْ). قال: عمِلوا بطاعةِ اللَّهِ، فألْحَقهم اللَّهُ بآبائِهم .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen [Allah'ın]: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وأَتْبَعْناهُمْ ذُرِّيَاتِهِمْ) —Yezîd bu şekilde söyledi— (ذُرِّياتِهِمْ بإيمَانٍ ألْحَقْنَا بِهِمْ ذرّيَّاتِهِمْ) sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: “Allah'a itaat doğrultusunda amel ettiler; Allah da onları babalarına kattı” .
وأولى هذه الأقوالِ بالصوابِ وأشْبَهُها بما دلَّ عليه ظاهرُ التنزيلِ، القولُ الذي ذكَرنا عن سعيدِ بنُ جُبَيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، وهو: والذين آمَنوا باللَّهِ ورسولِه، وأتْبَعْناهم ذرِّيَّاتِهم الذين أدرَكوا الإيمانَ بإيمانٍ، وآمنوا باللَّهِ ورسولِه، ألْحَقنا بالذين آمنوا ذرِّيَّتهم الذين أدرَكوا الإيمانَ فآمَنوا، في الجنةِ، فجَعَلْناهم معهم في درجاتِهم، وإن قَصَرت أعمالُهم عن أعمالِهم، تَكْرِمةً مِنَّا لآبائِهم، وما ألَتْناهم من أجورِ عَمَلِهم شيئًا.
Bu görüşlerin doğruya en yakın ve indirilen âyetin zâhirine en uygun olanı, Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan naklettiğini zikrettiğimiz şu görüştür: Allah'a ve Resûlü'ne iman edenlere, imana erişip de iman eden ve Allah'a ve Resûlü'ne inanan zürriyetlerini tâbi kıldık; imana ulaşıp iman eden zürriyetlerini cennette o iman edenlere kattık, babalarına bir ikramımız olarak amelleri babalarının amelinden noksan kalsa bile onları derecelerinde babalarıyla beraber kıldık ve onların amellerinin ecirlerinden hiçbir şey eksiltmedik.
وإنما قلتُ: ذلك أولى التأويلاتِ به؛ لأن ذلك الأغلبُ من معانيه، وإن كان للأقوالِ الأُخَرِ وجوهٌ.
“Bu, onun en evlâ tevilidir” dememin sebebi, diğer görüşlerin de birer yönü bulunmakla beraber bu mananın âyetin anlamına en hâkim [ve en uygun] olanı olmasıdır.
واختَلَفَتِ القرَأةُ في قراءةِ قولِه: (وأتْبَعْناهم ذرِّيَّاتِهم بإيمانٍ ألْحَقْنا بهم ذُرِّيَّاتِهم)؛ فقرَأ ذلك عامَّةُ قرَأةِ المدينةِ: (واتبعَتْهم ذريتُهم) على التوحيد (بإيمانٍ ألْحَقْنا بهم ذُرِّيَّاتِهم) على الجمعِ. وقرَأته قرَأةُ الكوفةِ: {وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} كلتَيْهما بإفرادٍ. وقرَأ بعضُ قرَأةِ البصرةِ وهو أبو عمرٍو:
Kurrâ, O’nun: (وأتْبَعْناهم ذرِّيَّاتِهم بإيمانٍ ألْحَقْنا بهم ذُرِّيَّاتِهم) kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine kurrâsının geneli bunu; [birincisini] teklik / müfred olarak (واتبعَتْهم ذريتُهم), [ikincisini ise] çokluk / cemi olarak (بإيمانٍ ألْحَقْنا بهم ذُرِّيَّاتِهم) şeklinde okumuştur. Kûfe kurrâsı ise her ikisini de müfred (tekil) olarak {وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “zürriyetleri de kendilerine iman ile uyanlar var ya, işte onların zürriyetlerini kendilerine kattık” şeklinde okumuştur. Basra kurrâsından biri olan Ebû Amr ise:
(وأتْبَعْناهم ذُرِّيَّاتِهم بإِيمانٍ ألْحَقْنا بهم ذُرِّيَّاتِهم) .
(وأتْبَعْناهم ذُرِّيَّاتِهم بإِيمانٍ ألْحَقْنا بهم ذُرِّيَّاتِهم) şeklinde okumuştur .
والصوابُ من القولِ في ذلك أن جميعَ ذلك قراءاتٌ معروفاتٌ مستفيضاتٌ في قَرَأةِ الأمصارِ، متقارباتُ المعاني، فبأيَّتِها قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunların hepsi şehirlerin kurrâsı arasında bilinen, yaygın (müstefîz) ve anlamları birbirine yakın kıraatlerdir. Dolayısıyla okuyan kişi bunlardan hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.
وقولُه: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: وما ألَتْنا الآباءَ. يعني بقولِه: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ}: وما نقَصْناهم من أجورِ أعمالِهم شيئًا، فنأخذَه منهم، فنجعلَه لأبنائِهم الذين ألْحَقناهم بهم، ولكِنَّا وفَّيْناهم أجورَ أعمالِهم، وألْحَقنا أبناءَهم بدرجاتِهم، تفَضُّلًا مِنا عليهم.
O'nun: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “Onların amellerinden hiçbir şey eksiltmeyiz” sözüne gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: “Babaların [amelinden] hiçbir şey eksiltmedik.” [Allah], {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ} “onlardan eksiltmedik” sözüyle şunu kastetmektedir: Biz kendilerine kattığımız çocuklarına vermek üzere amellerinin ecirlerinden hiçbir şeyi onlardan alıp eksiltmedik; aksine onların amellerinin ecirlerini kendilerine tam olarak verdik ve kendilerine bir lütuf olarak çocuklarını da onların derecelerine yükseltip kattık.
والأَلْتُ في كلامِ العربِ: النَّقصُ والبَخْسُ، وفيه لغةٌ أخرى: [(ومَا لِتْنَاهم)] . ولم يقرَأْ بها أحدٌ نعلمُه. ومن الأَلْتِ قولُ الشاعرِ :
Arap kelamında elt (الأَلْتُ); eksiltmek ve kısmak/hakkını tam vermemek demektir. Bu kelimede [(ومَا لِتْنَاهم)] şeklinde başka bir lehçe de vardır . Fakat bildiğimiz kadarıyla bununla kimse okumamıştır. “Elt” kelimesinin [bu anlamdaki] kullanımına şairin şu beyti örnektir :
أبلِغْ بني ثُعَلٍ عنِّي مُغَلغَلَةً … جَهدَ الرسالةِ لا ألْتًا ولا كَذِبا
“Benden Sa'l oğullarına ulaştırılan ve titizlikle hazırlanmış bir mesaj ilet ... / Mesajın tamamını [ilet], ne bir eksiltme ne de bir yalan olsun!”
يعني: لا نُقصانَ ولا زيادةَ.
Yani: Ne eksiltme ne de artırma olsun.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا مؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن عمرِو بنِ مرَّةَ، عن
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Amr b. Mürre'den rivayet etti, o...
سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ}. قال: وما نَقَصْناهم [من عملهم من شيءٍ] .
...o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “Onların amellerinden hiçbir şey eksiltmeyiz” hakkında: “Onların amellerinden hiçbir şey eksiltmedik” dediğini nakletti .
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، [عن عليٍّ] ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ}. يقولُ: ما نَقَصْناهم .
Bize Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, [Ali'den], o İbn Abbâs'tan naklen [Allah'ın]: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ} “onlardan eksiltmeyiz” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onlardan eksiltmedik” demektir .
وحدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ، قال: ثنا محمدُ بنُ بشرٍ، قال: ثنا سفيانُ بنُ سعيدٍ، عن سماعةَ، عن عمرِو بنُ مرَّةَ، عن سعيدِ بنُ جُبَيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ}. قال: وما نَقَصْناهم .
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân b. Saîd, Semâa'dan, o Amr b. Mürre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “Onların amellerinden hiçbir şey eksiltmeyiz” hakkında: “Onlardan eksiltmedik” dediğini nakletti .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ}. قال: ما نَقَصْنا الآباءَ للأبناءِ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahmân rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “Onların amellerinden hiçbir şey eksiltmeyiz” hakkında: “Çocukları için babalardan eksiltmedik” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: ما نَقَصْنا الآباءَ للأبناءِ، {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ}. قال: وما نَقَصْناهم.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den naklen şöyle dediğini rivayet etti: “Çocukları için babalardan eksiltmedik.” {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ} “onlardan eksiltmeyiz” hakkında da: “Onlardan eksiltmedik” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris [de] rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verka rivayet etti. [Onların] hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den...
قولَه: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} قال: نَقَصْناهم .
...[Allah'ın]: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “Onların amellerinden hiçbir şey eksiltmeyiz” sözü hakkında şöyle dedi: “[Yani] onlardan eksiltmedik” .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ}. يقولُ: ما نَقَصْنا آباءَهم شيئًا .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî' b. Enes'ten {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “Onların amellerinden hiçbir şey eksiltmeyiz” hakkında şöyle dediğini nakletti: “Babalarından hiçbir şey eksiltmedik” demektir .
[حدَّثنا ابنُ حميدٍ] ، قال: ثنا مِهرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ مثلَه.
[Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki] : Bize Mihrân, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî' b. Enes'ten benzerini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي المعلَّى ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ}. قال: وما ظَلَمْناهم.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be, Ebü'l-Muallâ'dan , o Saîd b. Cübeyr'den {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ} “onlardan eksiltmeyiz” hakkında: “Onlara haksızlık etmedik” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ}. يقولُ: وما ظَلَمناهم من عملِهم من شيءٍ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen [Allah'ın]: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “Onların amellerinden hiçbir şey eksiltmeyiz” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: “Amellerinden [ötürü] onlara hiçbir şekilde haksızlık etmedik” demektir.
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ}. يقولُ: وما ظَلَمْناهم .
Bana Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ} “onlardan eksiltmeyiz” hakkında: “Onlara haksızlık etmedik” dediğini rivayet etti .
وحُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: حدَّثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ}. يقولُ: وما ظَلَمْنَاهم.
Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd rivayet etti, dedi ki: Dahhâk'ın [Allah'ın]: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ} “onlardan eksiltmeyiz” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: “Onlara haksızlık etmedik” demektir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ}. قال: يقولُ: لم نَظْلِمُهم مِن عملِهم من شيءٍ
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın]: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} “Onların amellerinden hiçbir şey eksiltmedik” sözü hakkında şöyle dedi: [Allah]: “Amellerinden hiçbir şeyde onlara haksızlık etmedik” buyurmaktadır.
فنَنْتَقِصَهم فنعطيَه ذرِّيَّاتِهم الذين ألْحَقناهم بهم، الذين لم يبلُغوا الأعمالَ ألْحَقهم بالذين قد بَلَغوا الأعمالَ: {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ}. قال: لم نأخذْ عملَ الكبارِ فَنَجْزِيَه الصِّغارَ، أدخَلَهم برحمتِه، والكبارَ عَمِلوا، فدخَلوا بأعمالِهم.
...böylece kendilerine kattığımız o zürriyetlerine vermek için onlardan eksiltmedik . [Allah], henüz amel çağına ulaşmamış olanları amel çağına ulaşmış olan kimselere kattı. {وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} ‘Onların amellerinden hiçbir şey eksiltmedik’ hakkında [İbn Zeyd] dedi ki: Büyüklerin amelini alıp küçüklere mükâfat olarak vermedik; [Allah] onları rahmetiyle [cennete] girdirdi, büyükler ise amel ettiler ve amelleriyle girdiler.”
وقولُه: {كُلُّ امْرِئٍ بِمَا كَسَبَ رَهِينٌ}. يقولُ: كلُّ نفسٍ بما كسَبت وعَمِلت من خيرٍ وشرٍّ مُرْتَهَنةٌ لا يؤاخَذُ أحدٌ منهم بذنبِ غيرِه، وإنما يُعاقَبُ بذنبِ نفسِه.
O'nun: {كُلُّ امْرِئٍ بِمَا كَسَبَ رَهِينٌ} “Herkes kazandığı karşılığında bir rehindir” sözüne gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Her nefis kazandığı ve yaptığı hayır ve şerre karşı rehin tutulmuştur. Onlardan hiç kimse başkasının günahıyla hesaba çekilmez, ancak kendi günahıyla cezalandırılır.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَأَمْدَدْنَاهُمْ بِفَاكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ (٢٢) يَتَنَازَعُونَ فِيهَا كَأْسًا لَا لَغْوٌ فِيهَا وَلَا تَأْثِيمٌ (٢٣)}.
Allah Azze ve Celle'nin şu âyetlerinin tevili hakkındaki söz: {وَأَمْدَدْنَاهُمْ بِفَاكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ (٢٢) يَتَنَازَعُونَ فِيهَا كَأْسًا لَا لَغْوٌ فِيهَا وَلَا تَأْثِيمٌ (٢٣)} “Onlara canlarının çektiği meyve ve etten bol bol verdik. Orada bir kadeh kapışırlar ki onda ne boş bir söz vardır ne de günaha sokma”.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: {وَأَمْدَدْنَاهُمْ} وأمدَدنا الذين آمنوا باللَّهِ ورسولِه، واتَّبعَتْهم ذرِّيتُهم بإيمانٍ في الجنةِ، بفاكهةٍ ولحمٍ مما يشتَهون من اللُّحْمانِ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] —Allah ona rahmet eylesin— der ki: Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَأَمْدَدْنَاهُمْ} “Onlara bol bol verdik”; yani Allah'a ve Resûlü'ne iman eden ve zürriyetleri de imanda kendilerine tâbi olan kimselere, cennette meyvelerden ve canlarının çektiği et çeşitlerinden bolca ikram ettik.
وقولُه: {يَتَنَازَعُونَ فِيهَا كَأْسًا}. يقولُ: يتعاطَون فيها كأسَ الشرابِ، ويَتَداولونها بينَهم، كما قال الأخطلُ :
O'nun: {يَتَنَازَعُونَ فِيهَا كَأْسًا} “Orada bir kadeh kapışırlar” sözüne gelince; orada içki kadehini birbirlerine sunarlar ve aralarında elden ele dolaştırırlar, demektir. Nitekim el-Ahtal şöyle demiştir :
نازَعْتُه طَيِّبَ الراحِ الشَّمولِ وقدْ … صاحَ الدجاجُ وحانَت وَقْعَةُ السَّارِي
“Horozlar ötüp gece yolcusunun konaklama vakti geldiğinde, / Onunla hoş ve serinletici şarap kadehini kapışıp durdum.”
وقولُه: {لَا لَغْوٌ فِيهَا}. يقولُ: لا باطلَ في الجنةِ.
O'nun: {لَا لَغْوٌ فِيهَا} “Onda ne boş bir söz vardır” sözüne gelince; cennette hiçbir bâtıl söz yoktur, demektir.