وقولُه: {فَذَرْهُمْ حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ}. يقولُ - جلَّ وعزَّ - لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فدَعْ يا محمدُ هؤلاء المشركين حتى يُلاقوا يومَهم الذي فيه يَهْلِكون. وذلك عندَ النَّفخةِ الأولى.
O'nun: {فَذَرْهُمْ حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ} “Artık çarpılacakları günlerine kavuşuncaya kadar onları kendi hallerine bırak!” sözü hakkında [Allah] -Celle ve Aziz-, Peygamberi Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu müşrikleri, helak olacakları günlerine kavuşuncaya kadar bırak! Bu da birinci sûra üfürülüş sırasındadır.
واختَلَفت القرَأةُ في قراءةِ قولِه: {يُصْعَقُونَ}؛ فقرَأته عامَّةُ قرَأةِ الأمصارِ سوى عاصمٍ بفتحِ الباءِ من (يَصْعَقُونَ). وقرَأه عاصمٌ: {يُصْعَقُونَ} بضمِّ الياءِ . والفتحُ أعجبُ القراءتين إلينا؛ لأنه أفصَحُ اللغتين وأشهرُهما، وإن كانت الأخرى جائزةً، وذلك أن العربَ تقولُ: صَعِق الرجلُ وصُعِق، وسَعِد وسُعِد.
Kurrâ, O'nun: {يُصْعَقُونَ} sözünün kıraatinde ihtilaf etmiştir. Âsım dışındaki belde kurrâsının geneli bunu (يَصْعَقُونَ) şeklinde [yânın] fethasıyla okumuştur. Âsım ise: {يُصْعَقُونَ} şeklinde yânın zammesiyle okumuştur . Fetha ile okuyuş iki kıraat arasında bize en sevimli olanıdır; zira diğer okuyuş caiz olsa da bu, iki lehçeden en fasihi ve en meşhur olanıdır. Çünkü Araplar: (صَعِق الرجلُ) ve (صُعِق), (سَعِد) ve (سُعِد) derler.
وقد بيَّنا معنى الصَّعْقِ بشواهدِه وما قال فيه أهلُ التأويلِ فيما مضَى، بما أغنَى عن إعادتِه .
Sa'k (çarpılma/helak olma) kelimesinin anlamını şahitleriyle ve tevil ehlinin bu hususta söylediklerini daha önce, tekrarına hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {يَوْمَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٦) وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٧)}.
[Allah] Azze ve Celle'nin şu sözünün tevili hakkında söz: {يَوْمَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٦) وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٧)} “O gün tuzakları kendilerine hiçbir fayda vermez ve yardım da görmezler. (46) Şüphesiz zulmedenlere bundan başka bir azap da vardır; fakat onların çoğu bilmezler. (47)”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعني ﷻ: يومَ لا يُغنى عنهم كيدُهم شيئًا يومَ القيامةِ حتى يُلاقوا يومَهم الذي فيه يُصْعقون. ثم بَيَّن عن ذلك اليومِ، أيُّ يومٍ هو، فقال: {يَوْمَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا}. يعني: مكرُهم أنه لا يدفَعُ عنهم مِن عذابِ اللَّهِ شيئًا. فاليومُ الثاني ترجمةٌ عن اليومِ الأوَّلِ.
Ebû Ca'fer [rahimehullâh] dedi ki: [Allah] Celle Celâluhu: Çarpılacakları günlerine kavuşuncaya kadar, kıyamet gününde tuzaklarının kendilerine hiçbir fayda vermeyeceğini kastetmektedir. Sonra o günün hangi gün olduğunu açıklayarak: {يَوْمَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا} “O gün tuzakları kendilerine hiçbir fayda vermez” buyurmuştur. Yani hilelerinin, Allah'ın azabından hiçbir şeyi kendilerinden savamayacağını kastetmektedir. İkinci “gün” (yevm), birinci “gün”ün açıklamasıdır.
وقولُه: {وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ}. يقولُ: ولا هم ينصُرُهم ناصرٌ، فيَستَقيدَ لهم ممَّن عذَّبهم وعاقَبهم.
O'nun: {وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ} “ve yardım da görmezler” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] şöyle der: Kendilerine yardım edecek bir yardımcı bulunmaz ki kendilerine azap edip ceza verenden onlar adına kısas alsın (haklarını alsın).
وقولُه: {وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ}. اختَلَف أهلُ التأويلِ في العذابِ الذي توعَّد اللَّهُ به هؤلاء الظلمةَ من دونِ يومِ الصَّعْقةِ؛ فقال بعضُهم: هو عذابُ القبرِ .
O'nun: {وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ} “Şüphesiz zulmedenlere bundan başka bir azap da vardır” sözü hakkında tevil ehli, Allah'ın bu zalimleri çarpılma gününden önce tehdit ettiği azap hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “O, kabir azabıdır ” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا إسماعيلُ بنُ موسى الفزاريُّ، قال: أخبَرنا شريكٌ، عن أبي إسحاقَ، عن البراءِ: {عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ}. قال: عذابَ القبرِ .
Bize İsmâîl b. Mûsâ el-Fezârî rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshâk'tan, o da el-Berâ'dan: {عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ} “bundan başka bir azap” [ayeti] hakkında rivayet etti: “Kabir azabıdır ” dedi.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ}. يقولُ: عذابَ القبرِ قبلَ عذابِ يومِ القيامةِ.
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ} “Şüphesiz zulmedenlere bundan başka bir azap da vardır” sözü hakkında rivayet etti: “Kıyamet gününün azabından önce kabir azabıdır” demektedir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، أن ابنَ عباسٍ كان يقولُ: إنَّكم لَتجِدون عذابَ القبرِ في كتابِ اللَّه: {وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ}.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti ki İbn Abbâs şöyle derdi: “Siz kabir azabını Allah'ın Kitabı'nda bulursunuz: {وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ} ‘Şüphesiz zulmedenlere bundan başka bir azap da vardır’.”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن مَعمرٍ، عن قتادةَ، أن ابنَ عباسٍ قال : عذابُ القبرِ في القرآنِ. ثم تلا: {وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ} .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti ki İbn Abbâs şöyle demiştir : “Kabir azabı Kur'an'dadır.” Sonra: {وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ} “Şüphesiz zulmedenlere bundan başka bir azap da vardır” [ayetini] okudu .
وقال آخرون: عُنِي بذلك الجوعُ.
Başkaları ise: “Bununla açlık kastedilmiştir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; ve bana rivayet etti...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ}. قال: الجوعُ .
el-Hâris, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ} “bundan başka bir azap” sözü hakkında rivayet etti: “Açlıktır ” dedi.
وقال آخرون: بل عُنِي به المصائبُ التي تصيبُهم في الدُّنيا؛ من ذهابِ الأموالِ والأولادِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: “Bilakis bununla dünyada malların ve çocukların gitmesi gibi başlarına gelen musibetler kastedilmiştir.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ}. قال: دونَ الآخرةِ، في هذه الدنيا؛ ما يُعذِّبُهم به من ذهابِ الأموالِ والأولادِ. قال: فهي للمؤمنين أجرٌ وثوابٌ عندَ اللَّهِ غدًا بمصائبِهم ومصائبُ هؤلاء عجَّلَهم اللَّهُ إيَّاها في الدنيا. وقرَأ: {فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ} إلى آخرِ الآيةِ [التوبة: ٥٥].
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ} “Şüphesiz zulmedenlere bundan başka bir azap da vardır” sözü hakkında şöyle dedi: “Ahiretten önce bu dünyada; malların ve çocukların gitmesiyle kendilerine azap edeceği şeydir.” Dedi ki: “Bunlar [musibetler], yarın Allah katında müminler için çektikleri musibetler sebebiyle bir ecir ve sevaptır ; bunların musibetlerini ise Allah dünyada kendilerine peşin vermiştir .” Ve: {فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ} [et-Tevbe: 55] “Onların malları da çocukları da seni imrendirmesin...” ayetini sonuna kadar okudu .
والصوابُ من القولِ في ذلك عندي أن يُقالَ: إن اللَّه تعالى ذِكرُه أخبرَ أن للذين ظلَموا أنفسهم بكفرِهم به، عذابًا دونَ يومِهم الذي فيه يُصْعَقون، وذلك يومُ القيامةِ، فعذابُ القبرِ دونَ يومِ القيامةِ؛ لأنه في البرزَخِ، والجوعُ الذي أصاب كفارَ قريشٍ، والمصائبُ التي تصيبُهم في أنفسِهم وأموالِهم وأولادِهم - دونَ يومِ القيامةِ، ولم يخصُصِ اللَّهُ نوعًا من ذلك أنه لهم دونَ يومِ القيامةِ دونَ نوعٍ، بل عمَّ فقال: {وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ}. فكلُّ ذلك لهم عذابٌ، وذلك لهم دونَ يومِ
Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: Zikri yüce olan Allah, O'nu inkâr etmek suretiyle kendilerine zulmedenler için, çarpılacakları günden önce bir azap olduğunu haber vermiştir; o [gün] ise kıyamet günüdür. Kabir azabı kıyamet gününden öncedir; çünkü o berzahtadır. Kureyş kâfirlerine isabet eden açlık ile canlarına, mallarına ve evlatlarına isabet eden musibetler de kıyamet gününden öncedir. Allah, kıyamet gününden önce onlara [verilecek olan] bu [azap] türlerinden birini diğerinden ayrı tutmamış, bilakis genel tutarak şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ} “Şüphesiz zulmedenlere bundan başka bir azap da vardır”. Dolayısıyla bütün bunlar onlar için bir azaptır ve bu azap onlar için [kıyamet] gününden...
القيامةِ. فتأويلُ الكلامِ: وإن للذين كَفروا باللهِ عذابًا من اللهِ دونَ يومِ القيامةِ، ولكنَّ أكْثَرَهم لا يَعْلَمون بأنَّهم ذائقُو ذلك العذَابِ.
gününden öncedir. Sözün tevili şöyledir: Allah'ı inkâr edenler için kıyamet gününden önce Allah'tan bir azap vardır; fakat onların çoğu bu azabı tadacaklarını bilmezler.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ (٤٨) وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ النُّجُومِ (٤٩)}.
[Allah] Azze ve Celle'nin şu sözünün tevili hakkında söz: {وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ (٤٨) وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ النُّجُومِ (٤٩)} “Rabbinin hükmüne sabret; çünkü sen Bizim gözlerimizin önündesin. Kalktığın zaman Rabbini hamd ile tesbih et. (48) Gecenin bir kısmında ve yıldızların batışının ardından da O'nu tesbih et. (49)”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: واصْبِرْ لحُكْم ربِّك يا محمدُ الذي حكَم به عليكَ، وامْضِ لأمْرِه ونهيه، وبلِّغْ رسالاتِه، {فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا}. يقولُ جلَّ ثناؤه: فإنك بمرأًى مِنَّا، نرَاك ونرَى عملَك، ونحن نَحوطُك ونحفظُك، فلا يصلُ إليك مَن أرادك بسوءٍ من المشركين.
Ebû Ca'fer [rahimehullâh] dedi ki: Şanı yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rabbinin senin hakkında verdiği hükmüne sabret, O'nun emrini ve yasağını yerine getirmeye devam et ve risaletlerini tebliğ et; {فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا} “çünkü sen Bizim gözlerimizin önündesin”. [Allah] Celle Senâuhu şöyle buyurmaktadır: Sen Bizim gözetimimiz altındasın; seni ve amelini görüyoruz, seni koruyup gözetiyoruz; müşriklerden sana kötülük etmek isteyen hiç kimse sana ulaşamaz.
وقولُه: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ}. اختَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: إذا قُمْتَ من نومِك فقُلْ: سبحانَ اللهِ وبحمدِه.
O'nun: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ} “Rabbini hamd ile tesbih et” sözü hakkında tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları: “Bunun anlamı: Uykundan kalktığın zaman: 'Sübhânallâhi ve bihamdihî' (Allah'ı hamdiyle tesbih ederim) de, demektir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبى الأحوص في قولِه: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ}. قال: من كلِّ منامِه ، يقولُ حين يريدُ أن يقومَ: سبحانَك وبحمدِك .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o da Ebu'l-Ahvas'tan O'nun: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ} “Kalktığın zaman Rabbini hamd ile tesbih et” sözü hakkında rivayet etti: “Her uykusundan [kalktığında] ; kalkmak istediği zaman: 'Sübhâneke ve bihamdike' (Seni hamdinle tesbih ve tenzih ederim) der ” dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o da Ebû
الأحوصِ عوفِ بنِ مالكٍ: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ}. قال: سبحانَ اللَّهِ وبحمدِه.
el-Ahvas Avf b. Mâlik'ten rivayet etti: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ} “Kalktığın zaman Rabbini hamd ile tesbih et” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: “Sübhânallâhi ve bihamdihî (Allah'ı hamdiyle tesbih ederim).”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ}. قال: إذا قام لصلاةٍ من ليلٍ أو نهارٍ. وقرَأ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ} [المائدة: ٦]. قال: من نومٍ. ذكَره عن أبيه .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ} “Kalktığın zaman Rabbini hamd ile tesbih et” sözü hakkında şöyle dedi: “Gece veya gündüz bir namaza kalktığı zaman.” Ve: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ} [el-Mâide: 6] “Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman...” [ayetini] okudu. “Uykudan [kalktığınız zaman]” dedi; bunu babasından zikretti .
وقال بعضُهم: بل معنى ذلك: إذا قُمْتَ إلى الصلاةِ المفروضةِ فقُلْ: سبحانَك اللهمَّ وبحمدِك.
Bazıları ise: “Bilakis bunun anlamı: Farz namaza kalktığın zaman: 'Sübhânekellâhumme ve bihamdike' (Allah'ım! Seni hamdinle tesbih ve tenzih ederim) de, demektir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا ابنُ المباركِ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ}. قال: إذا قام إلى الصلاةِ قال: سبحانَك اللهمَّ وبحمدِك، وتبارَك اسْمُك، [وتعالَى جَدُّكَ] ، ولا إلهَ غيرُك .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize İbnu'l-Mubârek, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ} “Kalktığın zaman Rabbini hamd ile tesbih et” [ayeti hakkında] rivayet etti: “Namaza kalktığı zaman: ‘Sübhânekellâhumme ve bihamdike ve tebârakesmuke [ve teâlâ cedduke] ve lâ ilâhe gayruke’ (Allah'ım! Seni hamdinle tesbih ve tenzih ederim, ismin mübarektir, şanın yücedir ve Senden başka ilah yoktur) der ” dedi.
وحُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ}: إلى الصلاةِ المفروضةِ.
Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ} “Kalktığın zaman Rabbini hamd ile tesbih et” sözü hakkında: “Farz namaza [kalktığın zaman]” derken işittim.
وأولى القولين في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معنى ذلك: وصلِّ بحمدِ ربِّك حين تقومُ مِن مَنامِك، وذلك نومُ القائلةِ، وإنما عُنِي بذلك صلاةُ الظُّهرِ.
Bu hususta iki görüşten doğruya en uygun olanı: Bunun anlamı 'Uykundan kalktığın zaman Rabbini hamd ile [tesbih ederek] namaz kıl' diyen kimsenin görüşüdür ki bu [uyku], kaylûle uykusudur. Bununla kastedilen ise yalnızca öğle namazıdır.
وإنما قلتُ: هذا القولُ أولى القولين بالصوابِ؛ لأن الجميعَ مُجمِعون على أنه غيرُ واجبٍ أن يُقالَ في الصلاةِ: سُبحانَك اللهمَّ وبحمدِك، وما رُوِي عن الضحاكِ عندَ القيامِ إلى الصلاةِ، فلو كان القولُ كما قاله الضحاكُ لكان فرضًا أن يُقالَ ذلك ؛ لأن قولَه: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ} أمرٌ من اللهِ بالتَّسبيحِ، وفي إجماعِ الجميعِ على أن ذلك غيرُ واجبٍ الدليلُ الواضحُ على أن القولَ في ذلك غيرُ الذي قاله الضحاكُ.
Bu görüşün iki görüşten doğruya en yakın olanı olduğunu söylememin sebebi şudur: Çünkü herkes, namaza kalkarken “Sübhânekellâhumme ve bihamdike” ve ed-Dahhâk'tan rivayet edilen duayı okumanın vacip olmadığı hususunda icma etmiştir. Eğer söz ed-Dahhâk'ın dediği gibi olsaydı, bunu söylemek farz olurdu ; çünkü O'nun: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ} “Rabbini hamd ile tesbih et” sözü, Allah'tan bir tesbih emridir. Herkesin bunun vacip olmadığı hususundaki icmaı ise, bu konudaki sözün ed-Dahhâk'ın söylediğinden farklı olduğunun açık delilidir.
فإن قال قائلٌ: لعله أُرِيد به الندبُ والإرشادُ . قيل: لا دلالةَ في الآيةِ على ذلك، ولم تَقُمْ حجةٌ بأن ذلك معنيٌّ به ما قاله الضحاكُ، فيُجْعلَ إجماعُ الجميعِ على أن التسبيحَ عندَ القيامِ إلى الصلاةِ مما خُيِّر المسلمون فيه، دليلًا لنا على أنَّه أُرِيد به الندبُ والإرشادُ.
Eğer birisi: “Belki de bununla mendup kılma ve irşad kastedilmiştir ” derse, şöyle denilir: Ayette buna dair bir delalet yoktur ve ed-Dahhâk'ın söylediğinin kastedildiğine dair hiçbir delil sabit olmamıştır ki, namaza kalkarken tesbih getirmenin Müslümanların muhayyer bırakıldığı hususlardan olduğu yönündeki icma, bununla mendup kılma ve irşadın kastedildiğine bizim için bir delil sayılsın.
وإنما قُلنا: عُنِي به القيامُ من نومِ القائلةِ؛ لأنه لا صلاةَ تجبُ فرضًا بعد وقتٍ من أوقاتِ نومِ الناسِ المعروفِ، إلَّا بعدَ نومِ الليلِ، وذلك صلاةُ الفجرِ، أو بعدَ نومِ القائلةِ، وذلك صلاةُ الظُّهرِ؛ فلما أمَر بعدَ قولِه: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ}. بالتَّسبيحِ بعدَ إدبارِ النجومِ، وذلك ركْعَتا الفجرِ، بعدَ قيامِ الناسِ من نومِهم ليلًا - عُلِم أن الأمرَ بالتسبيحِ بعدَ القيامِ من النومِ هو أمرٌ بالصلاةِ التي تجِبُ بعدَ قيامٍ من نومِ القائلةِ، على ما ذكَرْنا، دونَ القيامِ من نومِ الليلِ.
Bununla kaylûle uykusundan kalkmanın kastedildiğini söylememizin sebebi şudur: Çünkü insanların bilinen uyku vakitlerinden bir vaktin ardından farz olarak gereken hiçbir namaz yoktur; ancak gece uykusundan sonraki sabah namazı veya kaylûle uykusundan sonraki öğle namazı müstesnadır. O'nun: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ} “Kalktığın zaman Rabbini hamd ile tesbih et” sözünden sonra, insanların gece uykularından kalkmalarının ardından yıldızların batışından sonraki tesbihi -ki bu da sabah namazının iki rekat [sünneti]dir- emredince, uykudan kalktıktan sonraki tesbih emrinin, zikrettiğimiz üzere gece uykusundan kalkmak değil , kaylûle uykusundan kalktıktan sonra vacip olan namazın emri olduğu anlaşılmıştır.
وقولُه: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ}. يقولُ: ومن الليلِ فعَظِّم ربَّك يا محمدُ
O'nun: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ} “Gecenin bir kısmında da O'nu tesbih et” sözü hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: Gecenin bir kısmında da Rabbini yücelt ey Muhammed!
بالصلاةِ له والعبادةِ، وذلك صلاةُ المغربِ والعشاءِ.
O'na namaz kılarak ve ibadet ederek yücelt; bu da akşam ve yatsı namazıdır.
وكان ابنُ زيدٍ يقولُ في ذلك ما حدَّثني به يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ}. قال: {وَمِنَ اللَّيْلِ}: صلاةُ العشاءِ، {وَإِدْبَارَ النُّجُومِ}. يعني: حينَ تُدبِرُ النجومُ للأُفُولِ، عندَ إقبالِ النَّهارِ.
İbn Zeyd bu hususta Yûnus'un bana rivayet ettiği şu sözü söylerdi; dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ} “Gecenin bir kısmında da O'nu tesbih et” sözü hakkında şöyle dedi: “{وَمِنَ اللَّيْلِ} ‘Gecenin bir kısmında’: Yatsı namazıdır. {وَإِدْبَارَ النُّجُومِ} ‘Ve yıldızların batışının ardından’: Yani gündüz gelirken yıldızlar batmaya yöneldiği zamandır.”
[وقيل] : عُنِي بذلك ركعتا الفجر.
[Ve denildi ki] : Bununla sabah namazının iki rekatı kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri :
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَإِدْبَارَ النُّجُومِ}. قال: هما السجدتان قبلَ صلاةِ الغَداةِ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِدْبَارَ النُّجُومِ} “Ve yıldızların batışının ardından” sözü hakkında rivayet etti: “O ikisi, sabah namazından önceki iki secdedir (rekattir) ” dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ النُّجُومِ}: كنَّا نُحدَّثُ أنَّهما الرَّكعتان عندَ طلوعِ الفجرِ. قال: وذُكر لنا أن عمرَ بنَ الخطابِ ﵁ كان يقولُ: لَهُمَا أَحبُّ إليَّ من حُمْرِ النَّعَمِ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ النُّجُومِ} “Gecenin bir kısmında ve yıldızların batışının ardından da O'nu tesbih et” sözü hakkında rivayet etti: “Bize o ikisinin fecrin doğuşundaki iki rekat olduğu rivayet edilirdi.” Dedi ki: Ve bize zikredildiğine göre Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh] şöyle derdi: “O iki rekat bana kızıl develerden daha sevimlidir .”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن زُرَارَةَ بنِ أَوْفَى، عن سعيدِ بنِ هشامٍ، عن عائشةَ أن رسولَ اللهِ ﷺ قال في ركعَتَي الفجرِ: "هما خَيرٌ مِنَ الدُّنيا جمِيعًا".
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Zürâre b. Evfâ'dan, o Saîd b. Hişâm'dan, o da Âişe'den rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fecrin iki rekatı (sabah namazının sünneti) hakkında şöyle buyurmuştur: «O ikisi, bütün dünyadan daha hayırlıdır.»
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَإِدْبَارَ النُّجُومِ}. قال: ركعتان قبلَ صلاةِ الصُّبحِ .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti: {وَإِدْبَارَ النُّجُومِ} “Ve yıldızların batışının ardından” [ayeti hakkında]: “Sabah namazından önceki iki rekattir ” dedi.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي عديٍّ وحمادُ بنُ مَسْعدةَ، قالا: ثنا حميدٌ، عن الحسنِ، عن عليٍّ في قولِه: {وَإِدْبَارَ النُّجُومِ}. قال: الرَّكعتان قبلَ صلاةِ الصُّبحِ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy ve Hammâd b. Mes'ade rivayet edip dediler ki: Bize Humeyd, Hasan'dan, o da Ali'den O'nun: {وَإِدْبَارَ النُّجُومِ} “Ve yıldızların batışının ardından” sözü hakkında rivayet etti: “Sabah namazından önceki iki rekattir ” dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاءٍ، قال: قال عليٌّ ﵁: {وَإِدْبَارَ النُّجُومِ}: الرَّكعتان قبلَ الفجر.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan rivayet etti, dedi ki: Ali [radıyallâhu anh] şöyle dedi: {وَإِدْبَارَ النُّجُومِ} “Ve yıldızların batışının ardından”: “Fecirden önceki iki rekattir.”
وقال آخرون: عُنِي بالتَّسبيحِ إدبارَ النجوم صلاةُ الصُّبحِ الفريضةُ.
Başkaları ise şöyle dedi: Yıldızların batışı ardındaki tesbih ile farz olan sabah namazı kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَإِدْبَارَ النُّجُومِ}. قال: صلاةُ الغَداةِ .
Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {وَإِدْبَارَ النُّجُومِ} “Ve yıldızların batışının ardından” sözü hakkında şöyle derken işittim: “Sabah namazıdır .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِدْبَارَ النُّجُومِ}. قال: صلاةُ الصُّبحِ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَإِدْبَارَ النُّجُومِ} “Ve yıldızların batışının ardından” sözü hakkında: “Sabah namazıdır ” dedi.
قال أبو جعفرٍ ﵀: وأولى القولَين في ذلك بالصوابِ عندي قولُ مَن قال: عُنِي بها الصلاةُ المكتوبةُ، صلاةُ الفجرِ. وذلك أن اللهَ أمَر فقال: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ النُّجُومِ}. والركعتان قبلَ الفريضةِ غيرُ واجبتين، ولم تَقُمْ حُجَّةٌ
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: Bu hususta iki görüşten bana göre doğruya en uygun olanı; bununla farz kılınan namazın, yani sabah namazının kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira Allah Teâlâ emrederek şöyle buyurmuştur: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ النُّجُومِ} “Gecenin bir kısmında ve yıldızların batışının ardından da O'nu tesbih et.” Farzdan önceki iki rekât ise farz/vacip değildir ve [buna dair] kesin bir delil de ortaya konulmamıştır...
يحبُ التَّسليمُ لها أن قولَه: {فَسَبِّحْهُ} على النَّدبِ، وقد دلَّلنا في غيرِ موضعٍ من كتابِنا على أن أمرَ اللهِ على الفرضِ، حتى تقومَ حجةٌ بأنَّه مرادٌ به الندبُ أو غيرُ الفرضِ، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
...teslim olunması gereken bir delil [ortaya konulmamıştır ki] O'nun: {فَسَبِّحْهُ} “O'nu tesbih et” sözünün mendubluk ifade ettiğine [hükmedilsin]. Nitekim biz kitabımızın birden çok yerinde , mendub veya farz dışı bir anlam kastedildiğine dair kesin bir delil bulunmadıkça Allah'ın emrinin farziyet ifade ettiğini, bu yerde tekrarına hacet bırakmayacak şekilde delillendirmiş bulunuyoruz .
آخرُ تفسيرِ سورةِ "الطورِ"
Tûr sûresi tefsirinin sonu.