Binûn

"Ven-Necm" Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقولُه: {فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى}. اختَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: فأوحَى اللَّهُ إلى عبدِه محمدٍ وحْيَه. وجعَلوا قولَه: {مَا أَوْحَى}. بمعنى المصدرِ.

Allah Teâlâ'nın: {فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى} “Böylece kuluna vahyettiğini vahyetti” buyruğunda tefsir ehli ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; "Allah, kulu Muhammed'e vahyini vahyetti" demektir. Ve {مَا أَوْحَى} buyruğunu mastar anlamında kabul etmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا معاذُ بنُ هشامٍ، قال: ثنا أبي، عن قتادةَ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه : {فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى}. قال: عبدِه محمدٍ ﷺ .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm rivayet edip dedi ki: Bize babam, Katâde'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: {فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى} “Böylece kuluna vahyettiğini vahyetti” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "[Buradaki kul,] O'nun kulu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir" .

[وقال آخرون: بل معنى ذلك: فأوحَى جبريلُ إلى عبدِه محمدٍ ﷺ] ما أوحَى إليه ربُّه.

[Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: "Cibrîl, [Allah'ın] kulu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e] Rabbinin kendisine vahyettiğini vahyetti" [demektir].

وقد يتوجَّهُ على هذا التأويلِ {مَا} لوجهين؛ أحدُهما: أن تكونَ بمعنى "الذي"، فيكونَ معنى الكلامِ: فأوحَى إلى عبدِه الذي أوحاه إليه ربُّه. والآخرُ: أن

Bu yoruma göre {مَا} [lafzı] iki veche gelebilir; bunlardan biri: “ellezî” (الذي) [ism-i mevsûl] anlamında olmasıdır ki bu durumda kelâmın manası: “[Cibrîl] O'nun kuluna, Rabbinin kendisine vahyettiği şeyi vahyetti” şeklinde olur. Diğeri ise: [mânın]

تكونَ بمعنى المصدرِ.

...mastar anlamında olmasıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا معاذُ بنُ هشامٍ، قال: ثنى أبي، عن قتادةَ: {فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى}. قال: قال الحسنُ: جبريلُ .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm rivayet edip dedi ki: Bana babam Katâde'den [rivayet etti]: {فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى} “Böylece kuluna vahyettiğini vahyetti” [ayeti hakkında] dedi ki: el-Hasen: "[Vahyeden] Cibrîl'dir" demiştir .

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ: {فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى}. قال: على لسانِ جبريلَ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca‘fer'den, o da er-Rebî‘'den: {فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى} “Böylece kuluna vahyettiğini vahyetti” hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "Cibrîl'in diliyle [vahyetti]" .

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ مثلَه.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Ebû Ca‘fer'den, o da er-Rebî‘'den aynısını rivayet etti.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى}. قال: أوحَى جبريلُ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ ما أوحَى اللَّهُ إليه .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd: {فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى} “Böylece kuluna vahyettiğini vahyetti” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Cibrîl, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'ın kendisine vahyettiğini vahyetti" .

وأولى القولين في ذلك عندنا بالصوابِ قولُ مَن قال: معنى ذلك: فأوحَى جبريلُ إلى عبدِه محمدٍ ﷺ ما أوحَى إليه ربُّه. لأن افتتاحَ الكلامِ جرَى في أوَّل السورةِ بالخبرِ عن محمدٍ وعن جبريلَ ﵇، وقولُه: {فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى} في سِياقِ ذلكَ، ولم يأتِ ما يَدلُّ على انصرافِ الخبرِ عنهما فيوجَّهَ ذلك إلى ما صُرِف إليه.

Bu hususta bize göre iki görüşten doğruya en yakın olanı: "Bunun anlamı: Cibrîl, [Allah'ın] kulu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e Rabbinin kendisine vahyettiğini vahyetti demektir" diyenin görüşüdür. Zira surenin başında söze Muhammed ve Cibrîl aleyhisselâm'dan haber verilerek başlanmıştır; {فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى} “Böylece kuluna vahyettiğini vahyetti” buyruğu da bu bağlamdadır ve haberin bu ikisinden başka birine yöneldiğine dair bir delil gelmemiştir ki söz ona yönlendirilsin.

وقولُه: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: ما كذَب فؤادُ

Allah Teâlâ'nın: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى} “Gördüğünü kalp yalanlamadı” buyruğuna gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kalbi yalanlamadı...

محمدٍ ﷺ محمدًا الذي رأى، ولكِنَّه صَدَقه.

...Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbi, Muhammed'in gördüğünü yalanlamadı, bilakis onu doğruladı.

واختَلَف أهلُ التأويلِ في الذي رآه فؤادُه فلم يَكْذِبْه؛ فقال بعضُهم: الذي رآه فؤادُه ربُّ العالمين. وقالوا: جعَل بصَرَه في فؤادِه، فرآه بفؤادِه، ولم يَرَه بعينِه.

Kalbinin görüp de yalanlamadığı şey konusunda tefsir ehli ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Kalbinin gördüğü, Âlemlerin Rabbi'dir. Ve şöyle demişlerdir: Görme yetisini kalbine yerleştirdi; böylece O'nu kalbiyle gördü, gözüyle görmedi.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا سعيدُ بنُ يَحيى، قال: ثنى عمِّي عبدُ الرحمنِ بنُ سعيدٍ، عن إسرائيلَ بنِ يونسَ بنِ أبي إسحاقَ السَّبِيعيِّ، عن سِماكِ بنِ حربٍ، عن عِكرِمةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى}. قال: رآه بقلبِه ﷺ .

Bize Saîd b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bana amcam Abdurrahman b. Saîd, İsrâîl b. Yûnus b. Ebî İshâk es-Sebîî'den, o Simâk b. Harb'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى} “Gördüğünü kalbi yalanlamadı” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem O'nu kalbiyle gördü" .

حدَّثنا خلَّادُ بنُ أسلمَ، قال: أخبَرنا النضرُ بنُ شُمَيلٍ، قال: أخبَرنا عبّادٌ - يعني ابنَ منصورٍ - قال: و سألتُ عكرِمةَ عن قولِه: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى}. قال: أتريدُ أن أقولَ لك: قد رآه؟ نعم قد رآه، ثم قد رآه، ثم قد رآه، حتى ينقطِعَ النَّفَسُ .

Bize Hallâd b. Eslem rivayet edip dedi ki: Bize en-Nadr b. Şümeyl haber verip dedi ki: Bize Abbâd -yani İbn Mansûr- haber verip dedi ki: İkrime'ye: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى} “Gördüğünü kalbi yalanlamadı” buyruğunu sordum. Dedi ki: "Sana 'O'nu kesinlikle gördü' dememi mi istiyorsun? Evet, O'nu gördü; sonra yine gördü, sonra yine gördü; tâ nefesi kesilinceye kadar!" .

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عيسى بنُ عبيدٍ، قال: سمِعتُ عكرِمةَ وسُئل: هل رأى محمدٌ ربَّه؟ فقال: نعم، قد رأى ربَّه.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ b. Ubeyd rivayet edip dedi ki: İkrime'yi, kendisine: "Muhammed Rabbini gördü mü?" diye sorulduğunda dinledim; o da: "Evet, Rabbini kesinlikle gördü" dedi.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا سالمٌ مَولى معاويةَ، عن عكرِمةَ مثلَه.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize Muâviye'nin azatlısı Sâlim, İkrime'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنا أحمدُ بنُ عيسى التميميُّ، قال: ثنى سليمانُ بنُ عمرَ بنِ سيَّارٍ، قال: ثنى أبي، عن سعيدِ بنِ زَرْبيٍّ، عن عمرَ بنِ سليمانَ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: قال النبيُّ ﷺ: "رأيتُ ربِّي في أحسنِ صورةٍ، فقال لي: يا محمدُ، هل تدرِي فيمَ يَختَصِمُ الملأُ الأعلَى؟ فقلتُ: لا يا ربِّ. فوضَع يدَه بينَ كَتِفَيَّ، فوجَدتُ بردَها بينَ ثَدْيَيَّ، فعَلِمتُ ما في السماواتِ والأرْضِ، فقلتُ: يا ربِّ، في الدَّرجاتِ والكفارات، ونَقْلِ الأقدامِ إلى الجُمُعاتِ، وانتظارِ الصلاةِ بعدَ الصلاةِ. فقلتُ: يا ربِّ، إِنَّكَ اتخَذتَ إبراهيمَ خليلًا، وكلَّمتَ موسى تَكْلِيمًا، وفعَلتَ وفعَلتَ. فقال: ألم أشرَحْ لك صدرَكَ؟ ألم أضَعْ عنك وزرَك؟ ألم أفعَلْ بِك؟ ألم أفعَلْ؟ قال: فأفضَى إليَّ بأشياءَ لم يؤذَنْ لي أن أُحدِّثَكُموها. قال: فذلك قولُه في كتابِه يُحدِّثُكُموه: {ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى (٨) فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى (٩) فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى (١٠) مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى}. فَجَعَل نورَ بَصري في فؤادِي، فنَظَرتُ إليه بفُؤَادِي".

Bize Ahmed b. Îsâ et-Temîmî rivayet edip dedi ki: Bize Süleymân b. Ömer b. Seyyâr rivayet edip dedi ki: Bize babam, Saîd b. Zerbî'den, o Ömer b. Süleymân'dan, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Rabbimi en güzel surette gördüm. Bana: “Ey Muhammed! Mele-i A‘lâ'dakiler (yüce melekler topluluğu) ne hakkında tartışıyorlar, bilir misin?” buyurdu. Ben de: “Hayır, ey Rabbim!” dedim. Bunun üzerine elini iki küreğim arasına koydu; öyle ki onun soğukluğunu iki göğsüm arasında hissettim. Böylece göklerde ve yerde olan şeyleri bildim. Sonra dedim ki: “Ey Rabbim! Dereceler, kefaretler, cumalara adımları sıklaştırmak ve namazın ardından diğer namazı beklemek hakkında [tartışıyorlar].” Sonra dedim ki: “Ey Rabbim! Sen İbrâhim'i dost edindin, Mûsâ ile doğrudan konuştun, şunu ve bunu yaptın.” Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Senin göğsünü açıp genişletmedim mi? Senden yükünü indirmedim mi? Sana şunu yapmadım mı? Sana bunu yapmadım mı?”» [İbn Abbâs] dedi ki: «Bunun üzerine bana, sizlere anlatmama izin verilmeyen birtakım şeyleri vahyetti.» [İbn Abbâs] dedi ki: «İşte O'nun, Kitabı'nda size haber verdiği şu buyruğu budur: { ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى (٨) فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى (٩) فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى (١٠) مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى } “Sonra yaklaştı ve sarktı. İki yay aralığı kadar, hatta daha da yakın oldu. Böylece kuluna vahyettiğini vahyetti. Gördüğünü kalbi yalanlamadı.” [Allah] gözümün nurunu kalbime koydu; ben de O'na kalbimle baktım.»

حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ وأحمدُ بنُ هشامٍ، قالا: ثنا عبيدُ اللَّهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، عن السديِّ، عن أبي صالحٍ: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى}. قال: رآه مرَّتَين بفُؤادِه .

Bana Muhammed b. Umâre ve Ahmed b. Hişâm rivayet edip dediler ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, es-Süddî'den, o Ebû Sâlih'ten: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى} “Gördüğünü kalbi yalanlamadı” hakkında şöyle dediğini [haber verdi]: "O'nu kalbiyle iki defa gördü" .

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابنُ عطيةَ، عن قيسٍ، عن عاصمٍ الأحول، عن عكرِمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: إن اللَّهَ اصطَفى إبراهيمَ بالخُلَّةِ، واصْطَفى موسى بالكلامِ، واصْطَفى محمدًا بالرؤيةِ، صلواتُ اللَّهِ عليهم .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Atıyye, Kays'tan, o Âsım el-Ahvel'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: "Allah, İbrâhim'i dostlukla seçti; Mûsâ'yı [kendisiyle] konuşmakla seçti ve Muhammed'i de görme [nimeti] ile seçti -Allah'ın salâtları onların üzerine olsun-" .

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن زيادِ بنِ الحُصَينِ، عن أبي العاليةِ، عن ابنِ عباسٍ: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى}. قال: رآه بفُؤادِه .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o el-A‘meş'ten, o Ziyâd b. el-Husayn'dan, o Ebü'l-Âliye'den, o da İbn Abbâs'tan: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى} “Gördüğünü kalbi yalanlamadı” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "O'nu kalbiyle gördü" .

قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عمَّن سمِع ابنَ عباسٍ يقولُ: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى}. قال: رأى محمدٌ ربَّه .

[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o da İbn Abbâs'ın: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى} “Gördüğünü kalbi yalanlamadı” hakkında: "Muhammed Rabbini gördü" dediğini işiten kimseden [rivayet etti] .

قال: ثنا حكامٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ}: فلم

[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Hükkâm, Ebû Ca‘fer'den, o da er-Rebî‘'den: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ} “Kalp yalanlamadı” [buyruğu hakkında]: "[Onu]..."

يَكْذِبْه، {مَا رَأَى}. قال: رأى ربَّه.

"...yalanlamadı; {مَا رَأَى} [hakkında ise]: Rabbini gördü" dediğini [rivayet etti].

قال: ثنا مِهرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى}. قال: رأى محمدٌ ربَّه بفُؤادِه.

[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca‘fer'den, o da er-Rebî‘'den: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى} “Gördüğünü kalbi yalanlamadı” hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "Muhammed Rabbini kalbiyle gördü".

وقال آخرون: بل الذي رآه فؤادُه فلم يَكْذبْه جبريلُ ﵇.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis kalbinin görüp de yalanlamadığı Cibrîl aleyhisselâm'dır.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

[حدَّثني ابن بَزِيعٍ البغداديُّ] قال: ثنا إسحاقُ بنُ منصورٍ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن عبدِ الرحمنِ بن يزيدَ ، عن عبدِ اللَّهِ: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى}. قال: رأى رسولُ اللَّهِ ﷺ جبريلَ عليه حُلَّتا رفرفٍ، قد ملأَ ما بينَ السماءِ والأرضِ .

[Bana İbn Bezî‘ el-Bağdâdî rivayet edip] dedi ki: Bize İshâk b. Mansûr rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o Abdurrahman b. Yezîd'den , o da Abdullah'tan: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى} “Gördüğünü kalbi yalanlamadı” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'i, üzerinde iki yeşil elbise (refref) bulunduğu ve yer ile gök arasını doldurduğu halde gördü" .

حدَّثنا إبراهيمُ بنُ يعقوبَ الجُوزْجانيُّ، قال: ثنا عمرُو بنُ عاصمٍ، قال: ثنا حمادُ بنُ سلمةَ، عن عاصمٍ، عن زِرِّ بنِ حُبَيشٍ، عن عبدِ اللَّهِ، أن النبيَّ ﷺ قال: "رأيتُ جبريلَ عندَ سِدْرَةِ المُنْتَهَى، له سِتُّمائةِ جَناحٍ، يَنفُضُ من رِيشِه التَّهاويلَ؛ الدُّرَّ والياقوتَ".

Bize İbrâhim b. Ya‘kūb el-Cûzecânî rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Âsım'dan, o Zirr b. Hubeyş'ten, o da Abdullah'tan [şöyle] rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cibrîl'i Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında gördüm; altı yüz kanadı vardı, tüylerinden rengârenk şeyler; inciler ve yakutlar saçıyordu.»

حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ وإبراهيمُ بنُ يعقوبَ الجُوزْجانيُّ، قالا: ثنا زيدُ بنُ الحُبابِ، أن الحسينَ بنَ واقدٍ حدَّثه، قال: حدَّثني عاصمُ بنُ أبي النَّجودِ، عن أبي وائلٍ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "رأيتُ جبريلَ عندَ سِدْرَةِ المُنتَهَى، له سِتُّمائةِ جَناحٍ". زاد الرِّفاعيُّ في حديثِه: فسألتُ عاصمًا عن الأجنحةِ فلم يُخبِرْني، فسألتُ أصحابي فقالوا: كلُّ جناحٍ ما بينَ المَشْرِقِ والمَغرِبِ .

Bize Ebû Hişâm er-Rifâî ve İbrâhim b. Ya‘kūb el-Cûzecânî rivayet edip dediler ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb, Hüseyn b. Vâkıd'ın kendisine rivayet ettiğini söyledi; dedi ki: Bana Âsım b. Ebi'n-Necûd, Ebû Vâil'den, o da Abdullah'tan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cibrîl'i Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında gördüm; altı yüz kanadı vardı". er-Rifâî hadisinde şu ziyadeyi yaptı: "Âsım'a kanatları sordum ama bana haber vermedi. Ashabıma sordum, dediler ki: Her bir kanat doğu ile batı arasını kaplar" .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى}. قال: رأى جبريلَ في صورتِه التي هي صورتُه. قال: وهو الذي رَآه نزلَةً أُخرى .

Bize İbn Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى} “Gördüğünü kalbi yalanlamadı” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: "Cibrîl'i kendi [aslî] sureti üzere gördü". Dedi ki: "Başka bir inişte gördüğü de odur" .

واختَلَفتِ القرَأةُ في قراءةِ قولِه: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى}؛ فقرَأ ذلك عامَّةُ قرَأةِ المدينةِ ومكةَ والكوفةِ والبصرةِ: {كَذَبَ} بالتخفيفِ، غيرَ عاصمٍ الجَحْدَريِّ وأبي جعفرٍ القارئِ والحسنِ البصرىِّ، فإنهم قرءوه: (كذَّب) بالتشديدِ، بمعنى أن الفؤادَ لم يُكذِّبِ الذي رَآه، ولكِنَّه جعَله حقًّا وصدقًا. وقد

Kurrâ, {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى} “Gördüğünü kalbi yalanlamadı” buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine, Mekke, Kûfe ve Basra kurrâsının geneli bunu tahfif ile (şeddesiz olarak) {كَذَبَ} şeklinde okumuştur. Âsım el-Cahderî, Kārî Ebû Ca‘fer ve el-Hasen el-Basrî ise müstesnadır; nitekim onlar bunu teşdid ile (şeddeli olarak) (كذَّب) şeklinde okumuşlardır; [bu da] kalbin gördüğü şeyi yalanlamayıp bilakis onu hak ve doğru kabul ettiği anlamındadır. [Bununla birlikte]...

يحتَمِلُ أن يكونَ معناه إذا قُرِئَ كذلك: ما كذَّب صاحبُ الفؤادِ ما رأَى. وقد بيَّنا معنى مَن قرَأ ذلك بالتخفيفِ.

...böyle okunduğunda anlamının: "Kalp sahibi [Muhammed], gördüğü şeyi yalanlamadı" şeklinde olması da muhtemeldir. Bunu tahfif ile okuyanın kasteddiği anlamı ise açıklamıştık.

والذي هو أولى القراءتين في ذلك عندي بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأه بالتخفيفِ؛ لإجماعِ الحجةِ من القرَأةِ عليه، والأُخرى غيرُ مدفوعةٍ [صحَّتُها؛ لصحَّةِ] معناها.

Bu hususta bana göre iki kıraatten doğruya daha layık olanı, tahfif ile okuyanın kıraatidir; çünkü kurrâdan oluşan hüccet topluluğu bu kıraat üzerinde icma etmiştir. Diğerinin [sıhhati] ise anlamının sahihliğinden ötürü [reddedilmiş değildir] .

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {أَفَتُمَارُونَهُ عَلَى مَا يَرَى (١٢) وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى (١٣) عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى (١٤) عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى (١٥) إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى (١٦)}.

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {أَفَتُمَارُونَهُ عَلَى مَا يَرَى (١٢) وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى (١٣) عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى (١٤) عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى (١٥) إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى (١٦)} “Şimdi siz onun gördüğü şey hakkında kendisiyle tartışıyor musunuz? Andolsun ki onu bir diğer inişte de gördü. Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında. Ki Me’vâ Cenneti onun yanındadır. O vakit Sidre'yi bürüyen bürüyordu” buyruğunun tefsiri.

قال أبو جعفرٍ: اختَلَفت القرَأةُ في قراءةِ قولِه: {أَفَتُمَارُونَهُ}؛ فقرَأ ذلك عبدُ اللَّهِ بنُ مسعودٍ وعامَّةُ أصحابِه: (أفتَمْرُونه) بفتحِ التاءِ بغيرِ ألفٍ، وهي قراءةُ عامَّةِ قرَأةِ أهلِ الكوفةِ ، ووجَّهوا تأويلَه إلى: أفتَجْحدونَه.

Ebû Ca‘fer der ki: Kurrâ, {أَفَتُمَارُونَهُ} buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Abdullah b. Mes‘ûd ve ashabının geneli bunu, elif olmaksızın te harfinin fethasıyla (أفتَمْرُونه / Efetemrûnehû) şeklinde okumuşlardır ki bu, Kûfe ehli kurrâsının genelinin kıraatidir . Bunun tefsirini de: "Onu inkâr mı ediyorsunuz?" şeklinde açıklamışlardır.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا مغيرةُ، عن إبراهيمَ أنه كان يقرَأُ: (أَفَتَمْرُونَه) . يقولُ: أفتَجحَدونه، ومَن قرَأ: {أَفَتُمَارُونَهُ}. قال: أفتُجادلونه .

Bana Ya‘kūb b. İbrâhim rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Mugīre, İbrâhim'den onun (أَفَتَمْرُونَه) şeklinde okuduğunu haber verdi . [İbrâhim] şöyle diyordu: "Onu inkâr mı ediyorsunuz?". {أَفَتُمَارُونَهُ} şeklinde okuyan hakkında ise: "Onunla münakaşa mı ediyorsunuz?" [anlamındadır] dedi .

وقرَأ ذلك عامَّةُ قرَأةِ المدينةِ ومكةَ والبصرةِ وبعضُ الكوفيين: {أَفَتُمَارُونَهُ} بضمِّ التاءِ والألفِ، بمعنى: أفتُجادِلونه.

Medine, Mekke ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı ise bunu, te harfinin dammesi ve elif ile {أَفَتُمَارُونَهُ} şeklinde okumuşlardır; [bu da] "Onunla tartışıyor musunuz?" anlamındadır.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندي أنهما قراءتان معروفتان صَحيحَتا المعنى، وذلك أن المشرِكين قد جحَدوا أن يكونَ رسولُ اللَّهِ ﷺ رأَى ما أَراه اللَّهُ ليلةَ أُسْرِي به وجادَلوه في ذلك، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.

Bu hususta bana göre doğru olan söz ; bunların anlamı sahih, meşhur iki kıraat olduğudur. Çünkü müşrikler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gece yürütüldüğü (İsrâ) gece Allah'ın kendisine gösterdiği şeyleri gördüğünü hem inkâr etmişler hem de bu konuda onunla tartışmışlardır. Dolayısıyla okuyucu bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.

وتأويلُ الكلامِ: أفتُجادِلون أيها المُشرِكون محمدًا على ما يرَى مما أَراه اللَّهُ مِن آياتِه.

Kelamın tefsiri şudur: Ey müşrikler! Allah'ın ayetlerinden Muhammed'e gösterdiği şeyleri görmesi hususunda onunla tartışıyor musunuz?

وقولُه: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى}. يقولُ: ولقد رآه مرَّةً أُخرى.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى} “Andolsun ki onu bir diğer inişte de gördü” buyruğu hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Andolsun ki onu bir kez daha gördü.

واختَلَف أهلُ التأويلِ في الذي رآه محمدٌ نَزْلةً أُخرَى نحوَ اختلافِهم في قولِه: {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى}.

Tefsir ehli, Muhammed'in bir diğer inişte gördüğü şey hususunda da {مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى} “Gördüğünü kalbi yalanlamadı” buyruğundaki ihtilaflarına benzer şekilde ihtilaf etmiştir.

ذكرُ بعضِ ما رُوِي في ذلك مِن الاختلافِ

Bu Husustaki İhtilafa Dair Rivayet Edilenlerin Bir Kısmı

وذِكرُ مَن قال فيه: رأَى جبريلَ ﵇

Bu Âyette [Kastedilenin] Cibrîl aleyhisselâm'ı Görmesi Olduğunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الوهابِ الثَّقفيُّ، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ، عن مسروقٍ، عن عائشةَ، أن عائشةَ قالت: يا أبا عائشةَ، مَن زعَم أن محمدًا رأى ربَّه فقد أعظَم الفِرْيةَ على اللَّهِ. قال: وكُنتُ متَّكِئًا فجلَستُ، فقلتُ: يا أمَّ المؤمنين، أنْظِريني ولا تُعجلِيني، أرأيتِ قولَ اللَّهِ: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى}. {وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ} [التكوير: ٢٣]؟ قالت: إنما هو جبريلُ؛ رآه مرَّةً على خَلْقِه وصورتِه التي خُلِق عليها، ورآه مرَّةً أخرى حين هبَط مِن السماءِ إلى الأرضِ سادًّا عِظَمُ خَلْقِه ما بينَ السماءِ و الأرضِ. قالت: أنا أَوَّلُ مَن سأَل

Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvehhâb es-Sekafî rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den, o Mesrûk'tan, o da Âişe'den rivayet etti ki Âişe şöyle demiştir: “Ey Ebû Âişe! Kim Muhammed'in Rabbini gördüğünü iddia ederse, şüphesiz Allah'a karşı büyük bir iftirada bulunmuş olur.” [Mesrûk] dedi ki: Ben yaslanmış vaziyetteydim, hemen doğruldum ve: “Ey Müminlerin Annesi! Bana mühlet ver, acele ettirme! Allah'ın: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى} “Andolsun ki onu bir diğer inişte de gördü” ve {وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ} “Andolsun ki onu apaçık ufukta gördü” [et-Tekvîr: 23] buyruğu hakkında ne dersin?” dedim. Âişe şöyle dedi: “O sadece Cibrîl'dir; onu bir defasında yaratıldığı kendi hilkati ve sureti üzere gördü; diğer defasında ise gökten yere inerken yaratılışının azameti gök ile yer arasını kaplamış vaziyette gördü.” Âişe [sözlerine devamla] şöyle dedi: “Ben soran ilk kimseyim...

النبيَّ ﷺ عن هذه الآيةِ، قال: "هو جبريلُ" .

...Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu ayeti soran ilk kişiyim; 'O Cibrîl'dir' buyurdu" .

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا ابنُ أبي عديٍّ وعبدُ الأعلى، عن داودَ، عن عامرٍ، عن مسروقٍ، عن عائشةَ بنحوِه .

Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy ve Abdüla‘lâ, Dâvûd'dan, o Âmir'den, o Mesrûk'tan, o da Âişe'den benzerini rivayet etti .

[حدَّثنا ابنُ المثنى، قال] : حدَّثنا يزيدُ بنُ هارونَ، قال: أخبرَنا داودُ، عن الشعبيِّ، عن مسروقٍ، قال: كنتُ عندَ عائشةَ. فذكَر نحوَه .

[Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki] : Bize Yezîd b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd, Şa'bî'den, o da Mesrûk'tan haber verdi; [Mesrûk] dedi ki: Âişe'nin yanındaydım. [Ravi] benzerini zikretti .

حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، عن داودَ، عن الشعبيِّ، عن مسروقٍ، عن عائشةَ ﵂، قالت له: يا أبا عائشةَ، مَن زعَم أن محمدًا رأَى ربَّه فقد أعْظَمَ الفِرْيَةَ على اللَّهِ، واللَّهُ يقولُ: {لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ} [الأنعام: ١٠٣]. {وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ} [الشورى: ٥١]. قال: وكُنتُ متَّكِئًا فجلستُ، وقلتُ: يا أمَّ المؤمنين، [انْتَظرِيني ولا تُعْجِليني]، ألم يَقُلِ اللَّهُ: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى}. {وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ}؟ فقالت: أنا أوَّلُ هذه الأُمَّةِ سألتُ رسولَ اللَّهِ ﷺ عن ذلك، فقال: "لم أرَ جبريلَ على صورته إلَّا هاتَينِ المرَّتينِ؛ رأيتُه مُنهَبِطًا مِن السماءِ سادًّا

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Abdüla‘lâ, Dâvûd'dan, o Şa‘bî'den, o Mesrûk'tan, o da Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet etti; Âişe ona şöyle dedi: "Ey Ebû Âişe! Kim Muhammed'in Rabbini gördüğünü iddia ederse Allah'a karşı pek büyük bir iftira atmış olur. Zira Allah şöyle buyurmaktadır: {لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ} “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder.” [el-En‘âm 103]. {وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ} “Allah bir insanla ancak vahiy yoluyla yahut bir perde arkasından konuşur.” [eş-Şûrâ 51]." [Mesrûk] dedi ki: Ben yaslanmış vaziyetteydim, hemen doğruldum ve: "Ey müminlerin annesi! [Bana mühlet ver ve acele ettirme]! Allah: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى} “Andolsun ki onu bir diğer inişte de gördü.” ve {وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ} “Andolsun ki onu apaçık ufukta gördü.” buyurmadı mı?" dedim. Âişe şöyle dedi: "Bu ümmet içinde bunu Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ilk soran ben oldum; o da şöyle buyurdu: «Cibrîl'i kendi suretinde sadece bu iki defa gördüm; onu semadan inerken gördüm, [öyle ki] kapatmıştı...

عِظَمُ خَلْقِه ما بينَ السماءِ والأرضِ".

yaratılışının büyüklüğü sema ile yer arasını kaplamıştı'".

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُليَّةَ، قال: أخبَرنا داودُ بنُ أبي هندٍ، عن الشعبيِّ، عن مسروقٍ، قال: كنتُ متَّكِئًا عندَ عائشةَ، فقالت: يا أبا عائشةَ. ثم ذكَر نحوَه .

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, Şa'bî'den, o Mesrûk'tan haber verdi; [Mesrûk] dedi ki: Âişe'nin yanında yaslanmış oturuyordum, Âişe: "Ey Ebû Âişe!" dedi. Sonra [ravi] benzerini zikretti .

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ يزيدَ، عن ابنِ مسعودٍ: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى}. قال: رأى جبريلَ في رَفْرفٍ قد ملأَ ما بينَ السماءِ والأرضِ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o Abdurrahman b. Yezîd'den, o da İbn Mes'ûd'dan: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى} “Andolsun ki onu bir diğer inişte de gördü” [ayeti hakkında] rivayet etti; [İbn Mes'ûd] şöyle dedi: "Cibrîl'i, sema ile yer arasını doldurmuş bir refref (yeşil yaygı/kanat) içinde gördü" .

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن قيسِ بنِ وهبٍ، عن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ : {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى}. قال: رأى جبريلَ، في وَبَرِ رِجْلَيه كالدُّرِّ مثلُ القَطرِ على البَقْلِ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Kays b. Vehb'den, o Mürre'den, o da İbn Mes'ûd'dan : {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى} “Andolsun ki onu bir diğer inişte de gördü” [ayeti hakkında] rivayet etti; [İbn Mes'ûd] şöyle dedi: "Cibrîl'i gördü; iki ayağının tüylerinde, bitkilerin üzerindeki çiy taneleri gibi inci misali [parıltılar] vardı" .

حدَّثني الحسينُ بنُ عليٍّ الصُّدائيُّ، قال: ثنا أبو أُسامةَ، عن سفيانَ، عن قيسِ بن وهبٍ، عن مرَّةَ في قولِه: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى}. ثم ذكَر نحوَه .

Bana el-Hüseyin b. Alî es-Sudâî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Süfyân'dan, o Kays b. Vehb'den, o da Mürre'den: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى} “Andolsun ki onu bir diğer inişte de gördü” buyruğu hakkında rivayet etti; sonra [ravi] benzerini zikretti .

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا مؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن سلمةَ بنِ كُهَيلٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى}. قال: رأَى جبريلَ في صورتِه مرَّتين.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Seleme b. Küheyl'den, o da Mücâhid'den: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى} “Andolsun ki onu bir diğer inişte de gördü” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Mücâhid] şöyle dedi: “Cibrîl'i kendi suretinde iki defa gördü”.

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن سلمةَ بنِ كُهَيلٍ الحضرميِّ، عن مجاهدٍ، قال: رأَى النبيُّ ﷺ جبريلَ في صورتِه مرَّتَين.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Seleme b. Küheyl el-Hadramî'den, o da Mücâhid'den rivayet etti; [Mücâhid] şöyle dedi: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Cibrîl'i kendi suretinde iki defa gördü".

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى}. قال: جبريلَ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca'fer'den, o da Rebî'den: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى} “Andolsun ki onu bir diğer inişte de gördü” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Rebî']: "Cibrîl'i [gördü]" dedi .

حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بيانٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ يزيدَ، عن إسماعيلَ، عن عامرٍ، قال: ثنى عبدُ اللَّهِ بنُ الحارثِ بنِ نَوفَلٍ، عن قَوْلِ كعبٍ أنه أخبَره أن اللَّهَ ﵎ قَسَم رؤيتَه وكلامَه بينَ محمدٍ وموسى، فكلَّمَه موسى مرَّتَين، ورآه محمدٌ مرَّتين. قال: فأتَى مسروقٌ عائشةَ، فقال: يا أمَّ المؤمنين، هل رأَى محمدٌ ربَّه؟ فقالت: سبحانَ اللَّهِ! لقد قَفَّ شَعَرِي لما قلتَ، أين أنتَ مِن ثلاثٍ مَن حدَّثكَ بهنَّ فقد كذَب؛ مَن أخبَرك أن محمدًا رأَى ربَّه فقد كذَب. ثم قرَأت: {لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} [الأنعام: ١٠٣]. {وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ} [الشورى: ٥١]. ومَن أخبَرك بما في غدٍ فقد كذَب. ثم تلَت آخرَ سورةِ "لقمانَ": {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ} [لقمان: ٣٤]. ومن أخبَرك أن محمدًا كتَم شيئًا [مِن الوحْيِ] فقد كذَب. ثم قرَأت: {يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} [المائدة: ٦٧]. قالت: ولكِنَّه رأَى جبريلَ في صورتِه مرَّتين.

Bize Abdülhamîd b. Beyân rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd, İsmâil'den, o Âmir'den rivayet etti; [Âmir] dedi ki: Bana Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel, Ka'b'ın sözünden naklen anlattı; [Abdullah] ona, Allah'ın celle celâluhû Kendisini görmeyi ve Kendi kelâmını Muhammed ile Mûsâ arasında paylaştırdığını, Mûsâ ile iki defa konuştuğunu, Muhammed'in de O'nu iki defa gördüğünü haber verdi. [Âmir] dedi ki: Bunun üzerine Mesrûk, Âişe'ye gelip: "Ey müminlerin annesi! Muhammed Rabbini gördü mü?" diye sordu. [Âişe] dedi ki: "Sübhânallâh! Söylediğin şeyden ötürü tüylerim diken diken oldu! Sana üç şeyi kim söylerse kesinlikle yalan söylemiştir; sen bunlardan nasıl gaflet edersin! Kim sana Muhammed'in Rabbini gördüğünü haber verirse kesinlikle yalan söylemiştir." Sonra [Âişe]: {لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder. O, latiftir, her şeyden hakkıyla haberdardır” ve {وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ} “Allah'ın bir insanla konuşması ancak vahiy yoluyla yahut bir perde arkasından olur” [ayetlerini] okudu. [Ve şöyle devam etti:] "Kim sana yarın ne olacağını haber verirse kesinlikle yalan söylemiştir." Sonra Lokmân Suresi'nin sonunu okudu: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ} “Şüphesiz ki kıyametin bilgisi yalnızca Allah'ın katındadır; yağmuru O indirir, rahimlerde olanı O bilir. Hiçbir nefis yarın ne kazanacağını bilmez ve hiçbir nefis nerede öleceğini bilmez”. [Âişe devamla:] "Kim sana Muhammed'in [vahiyden] bir şey gizlediğini haber verirse kesinlikle yalan söylemiştir" dedi; ardından: {يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ} “Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et” [ayetini] okudu. [Âişe]: "Fakat o, Cibrîl'i kendi suretinde iki defa gördü" dedi.

حدَّثنا موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المَسْروقيُّ، قال: ثنا أبو أُسامةَ، قال: ثنى إسماعيلُ، عن عامرٍ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ الحارثِ بن نَوْفَلٍ، قال: سمِعتُ كعبًا ثم ذكَر نحوَ حديثِ عبدِ الحميدِ بنِ بَيانٍ، غيرَ أنه قال في حديثِه: فرآه محمدٌ مرَّةً، وكلَّمه موسى مرَّتين.

Bize Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme rivayet edip dedi ki: Bana İsmâil, Âmir'den anlattı; dedi ki: Bize Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel rivayet edip dedi ki: Ka'b'dan işittim; sonra Abdülhamîd b. Beyân'ın hadisinin benzerini zikretti, ancak rivayetinde: "Muhammed O'nu bir defa gördü, Mûsâ ile ise iki defa konuştu" dedi.

ذكرُ مَن قال فيه: إنه رأَى ربَّه

Bu Âyette [Kastedilenin] Rabbini Görmesi Olduğunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet edip dedi ki: Bize Esbât,

سِماكٍ، عن عكرِمةَ، عن ابنِ عباسٍ أنَّه قال: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى}. قال: إن رسولَ اللَّهِ ﷺ رأى ربَّه بقلبِه. فقال له رجلٌ عندَ ذلك: أليس: {لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ}؟ قال له عكرِمةُ: أليس ترَى السماءَ؟ قال: بلى. قال: أَفَكُلَّها تَرَى ؟

Simâk'tan, o İkrime'den , o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs]: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى} “Andolsun ki onu bir diğer inişte de gördü” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbini kalbiyle gördü". Bunun üzerine bir adam ona: "{لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ} “Gözler O'nu idrak edemez, O ise bütün gözleri idrak eder” buyrulmuyor mu?" dedi. İkrime ona: "Sen gökyüzünü görmüyor musun?" dedi. Adam: "Evet" dedi. [İkrime]: "Peki onun tamamını mı görüyorsun?" dedi .

حدَّثنا سعيدُ بنُ يحيى، قال: ثنا أبي، قال: ثنا محمدُ بنُ عمرٍو، عن أبي سلمةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِ اللَّهِ: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى (١٣) عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى}. قال: دنا ربُّه فتَدلَّى، {فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى (٩) فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى}. قال: قال ابنُ عباسٍ: قد رآه النبيُّ ﷺ.

Bize Saîd b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize babam rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Amr, Ebû Seleme'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى (١٣) عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى} “Andolsun ki onu bir diğer inişte de Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında gördü” buyruğu hakkında [şöyle] rivayet etti: [İbn Abbâs] dedi ki: “Rabbi yaklaştı ve sarktı, {فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى (٩) فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى} “Nihayet iki yay aralığı kadar yahut daha yakın oldu da kuluna vahyettiğini vahyetti”.” [Râvi] dedi ki: İbn Abbâs: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem O'nu muhakkak gördü” dedi.

وقولُه: {عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد رآه عندَ سدرةِ المُنتَهى. فـ {عِنْدَ} مِن صلةِ قولِه: {رَآهُ}. والسدرةُ: شجَرةُ النَّبْقِ.

Allah Teâlâ'nın: {عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى} “Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında” buyruğu hakkında zikri yüce olan [şöyle] buyurmaktadır: Andolsun ki onu Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında gördü. Buradaki {عِنْدَ} “yanında” kelimesi, {رَآهُ} “onu gördü” buyruğunun sılasıdır (bağlantılı ögesidir). Sidre ise nebk (arabistan kirazı) ağacıdır.

وقيل لها: سدرةُ المُنتَهى - في قولِ بعضِ أهلِ العلمِ من أهلِ التأويلِ - لأنه يَنتَهِي إليها علمُ كلِّ عالمٍ.

Tefsir ehlinden bazı ilim ehlinin görüşüne göre ona “Sidretü'l-Müntehâ” (nihayet sidresi) denilmesinin sebebi, her âlimin ilminin orada son bulmasıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن حفصِ بنِ حميدٍ، عن شِمْرٍ، قال: جاء ابنُ عباسٍ إلى كعبِ الأحبارِ، فقال له: حَدِّثْني عن قولِ اللَّهِ ﷿: {عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى (١٤) عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى}. فقال كعبٌ: إنها سدرةٌ في أصلِ العرشِ، إليها يَنْتَهِي علمُ كلِّ عالمٍ؛ مَلَكٍ مُقَرَّبٍ، أو نبيٍّ مُرسلٍ، ما خَلْفَها غيبٌ، لا يعلمُه إِلَّا اللَّهُ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kûb, Hafs b. Humeyd'den, o da Şimr'den rivayet etti; [Şimr] dedi ki: İbn Abbâs, Ka'bü'l-Ahbâr'a gelip ona: "Bana Allah Azze ve Celle'nin: {عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى (١٤) عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى} “Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında; barınma cenneti onun yanındadır” buyruğu hakkında anlat" dedi. Ka'b şöyle dedi: "O, Arş'ın dibinde bir sidre ağacıdır; mukarreb melek olsun, gönderilmiş peygamber olsun her âlimin ilmi onda son bulur. Onun arkası ise gaybdır, onu Allah'tan başkası bilemez" .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني جريرُ بنُ حازمٍ، عن الأعمشِ، عن شِمْرِ بنِ عطيةَ، عن هلالِ بنِ يِسافٍ، قال: سأَل ابنُ عباسٍ كعبًا عن سِدرةِ المُنتَهى وأنا حاضرٌ، فقال كعبٌ: إنها سدرةٌ على رءوسِ حَمَلةِ العرشِ، وإليها يَنتَهِي علمُ الخلائقِ، ثم ليس لأحدٍ وراءَها علمٌ، فلذلك سُمِّيت سدرةَ المُنتَهَى، لانتهاءِ العلمِ إليها.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Cerîr b. Hâzım, A'meş'ten, o Şimr b. Atiyye'den, o da Hilâl b. Yesâf'tan haber verdi; [Hilâl] dedi ki: Ben de hazır bulunurken İbn Abbâs, Ka'b'a Sidretü'l-Müntehâ hakkında sordu. Ka'b şöyle dedi: “O, Arş'ı taşıyan meleklerin başları üzerinde bir sidre ağacıdır. Yaratılmışların ilmi onda nihayete erer; onun ötesinde ise hiç kimsenin bir ilmi yoktur. İlmin onda son bulması sebebiyle o, Sidretü'l-Müntehâ olarak isimlendirilmiştir.”

وقال آخرون: قيل لها: سِدْرةُ المُنتَهى لانتِهاءِ ما يَهبِطُ مِن فوقِها ويَصْعَدُ مِن تحتِها من أمرِ اللَّهِ إليها.

Başkaları ise şöyle demiştir: Allah'ın emrinden onun üstünden inen ve onun altından yükselen şeylerin orada nihayet bulması sebebiyle ona “Sidretü'l-Müntehâ” denilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا سهلُ بنُ عامرٍ، قال: ثنا مالكٌ، عن الزُّبيرِ بنِ عديٍّ، عن طلحةَ الياميِّ ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: لما أُسرِي برسولِ اللَّهِ ﷺ انْتُهِي به إلى سدرةِ المُنتَهَى، وهي في السماءِ السادسةِ، إليها يَنتَهِي مَن يَعرُجُ مِن الأَرضِ أو مِن تحتِها فيُقْبَضُ منها، وإليها يَنتهِي ما يَهبِطُ من فوقِها فيُقْبَضُ منها .

Bana Muhammed b. Umâre rivayet edip dedi ki: Bize Sehl b. Âmir rivayet edip dedi ki: Bize Mâlik, Zübeyr b. Adiyy'den, o Talha el-Yâmî'den , o Mürre'den, o da Abdullah'tan rivayet etti; [Abdullah] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gece yürütüldüğünde (İsrâ'da) altıncı semada bulunan Sidretü'l-Müntehâ'ya ulaştırıldı. Yerden yahut onun altından yükselen her şey onda son bulur ve oradan teslim alınır; onun üstünden inen her şey de onda son bulur ve oradan teslim alınır .

حدَّثني جعفرُ بنُ محمدٍ البُزُورِيُّ ، قال: ثنا يَعلَى، عن الأجلحِ، قال: قلتُ للضَّحاكِ: لم تُسمَّى سدرةَ المُنتَهَى ؟ قال: لأنه يَنتَهِي إليها كلُّ شيءٍ مِن أمرِ اللَّهِ لا يَعْدُوها .

Bana Ca'fer b. Muhammed el-Büzûrî rivayet edip dedi ki: Bize Ya'lâ, Ecleh'ten rivayet edip dedi ki: Dahhâk'e: "Ona niçin Sidretü'l-Müntehâ adı verilmiştir?" diye sordum. "Çünkü Allah'ın emrinden her şey onda son bulur, onu aşamaz" dedi .

وقال آخرون: قيل لها: سِدرةُ المُنَتَهى لأنه إليها يَنتَهِي كلُّ مَن كان على سُنَّةِ رسولِ اللَّهِ ﷺ ومِنهاجِه.

Diğer bazıları ise şöyle demiştir: Ona Sidretü'l-Müntehâ denilmiştir; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti ve yolu üzere olan herkes onda son bulur (oraya ulaşır).

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ: {عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى}. قال: إليها يَنْتَهِي كلُّ أحدٍ خَلا على سُنَّةِ محمدٍ ؛ ولذلك سُمِّيتِ المُنتَهَى .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca'fer'den, o da Rebî'den: {عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى} “Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Rebî'] şöyle dedi: "Muhammed'in sünneti üzere geçmiş olan herkes onda son bulur (oraya ulaşır); bu sebeple Müntehâ (nihayet) diye isimlendirilmiştir" .

حدَّثني عليُّ بنُ سَهلٍ، قال: ثنا حجاجٌ، قال: ثنا أبو جعفرٍ الرازيُّ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، عن أبي العاليةِ الرِّياحيِّ، عن أبي هريرةَ أو غيرِه - شكَّ أبو جعفرٍ الرازيُّ - قال: لما أُسرِي بالنبيِّ ﷺ، انتَهَى إلى السدرةِ، فقيل له: هذه السدرةُ يَنتَهِي إليها كلُّ أحدٍ خَلا مِن أُمَّتِكَ على سُنَّتِك .

Bana Alî b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ca'fer er-Râzî, Rebî' b. Enes'ten, o Ebû'l-Âliye er-Riyâhî'den, o da Ebû Hüreyre'den yahut bir başkasından -Ebû Ca'fer er-Râzî tereddüt etmiştir- rivayet etti; [Ebû Hüreyre veya diğeri] şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gece yürütüldüğünde Sidre'ye vardı; kendisine: "Bu Sidre'dir; ümmetinden senin sünnetin üzere geçmiş olan herkes onda son bulur" denildi .

والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إن معنى المُنتَهى الانتهاءُ. فكَأنَّه قال: عندَ سدرةِ الانتهاءِ. وجائزٌ أن يكونَ قيل لها: سدرةُ المُنتَهَى. لانتهاءِ علمِ كلِّ عالمٍ مِن الخَلْقِ إليها، كما قال كعبٌ. وجائزٌ أن يكونَ قيل لها ذلك لانتهاءِ ما يَصْعَدُ مِن تحتِها وينزلُ مِن فوقِها إليها، كما رُوِي عن عبدِ اللَّهِ. وجائزٌ أن يكونَ قيل ذلك كذلك لانتهاءِ كلِّ مَن خلا مِن الناسِ على سُنَّةِ رسول اللَّهِ ﷺ إليها. وجائزٌ أن يكونَ قيل لها ذلك لجميعِ ذلك، ولا خبرَ يَقطَعُ العذرَ بأنه قيل ذلك لها لبعضِ ذلك دونَ بعضٍ، فلا قولَ فيه أصحُّ مِن القولِ الذي قال ربُّنا جلَّ ثناؤُه، وهو أنَّها سِدْرةُ المُنتَهَى.

Bu konuda doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Şüphesiz el-Müntehâ (المُنتَهَى) kelimesinin manası, nihayet bulma (el-intihâ) demektir. Sanki şöyle demiştir: "Nihayete erme ağacının (sidretü'l-intihâ) yanında." Ona "Sidretü'l-Müntehâ" denilmiş olması; Ka'b'ın dediği gibi yaratılmışlardan her âlimin ilminin onda son bulmasından ötürü olması mümkündür. Abdullah [b. Mes'ûd]'dan rivayet edildiği gibi, altından yükselen ve üstünden inen şeylerin onda son bulması sebebiyle ona böyle denilmiş olması da mümkündür. İnsanlardan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti üzere geçmiş olan herkesin onda son bulmasından dolayı aynı şekilde böyle denilmiş olması da mümkündür. Bütün bu gerekçelerin hepsi sebebiyle ona bu ismin verilmiş olması da mümkündür. Zira bunun diğerleri hariç sadece bu sebeplerden biri için söylendiğini kesin olarak ortaya koyan hiçbir haber yoktur. Dolayısıyla bu hususta, Rabbimiz celle senâühû'nun buyurduğu "onun Sidretü'l-Müntehâ olduğu" sözünden daha doğru bir söz yoktur.

وبالذي قُلنا في أنها شجرةُ النَّبقِ تتابعتِ الأخبارُ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ وقال أهلُ العلمِ.

Onun nebk (arabistan kirazı) ağacı olduğu hususunda söylediğimiz şey doğrultusunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den peş peşe rivayetler gelmiş ve ilim ehli de böyle söylemiştir.

ذكرُ ما في ذلك من الآثارِ وقولِ أهلِ العلمِ

Bu Husustaki Rivayetlerin ve İlim Ehlinin Sözlerinin Zikri

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي عديٍّ، عن حميدٍ، عن أنسِ بنِ مالكٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "انتَهَيْتُ إلى السدرةِ، فإِذا نَبقُها مثلُ الجِرَارِ، وإذا ورقُها مثلُ آذانِ الفِيلَةِ، فَلَمَّا غَشِيَها مِن أمرِ اللَّهِ ما غَشِيَها، تحوَّلت ياقوتًا وزُمُرُّدًا ونحوَ ذلك" .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Humeyd'den, o da Enes b. Mâlik'ten rivayet etti; [Enes] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sidre'ye vardım; bir de baktım ki meyvesi testiler gibi, yaprakları ise fillerin kulakları gibidir. Allah'ın emrinden bürüyen şey onu bürüyünce yakuta, zümrüde ve benzeri şeylere dönüştü" .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا ابنُ أبي عديٍّ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن أنسِ بنِ مالكٍ، عن مالكِ بن صَعْصَعةَ، رجلٍ من قومِه، قال: قال نبيُّ اللَّهِ ﷺ: "لما انتهَيتُ إلى السماءِ السابعةِ أتَيتُ على إبراهيمَ، فقلتُ: يا جبريلُ، مَن هذا؟ قال: هذا أبوكَ إبراهيمُ. فسلَّمتُ عليه، فقال: مرحبًا بالابنِ الصالحِ والنبيِّ الصالحِ. قال: ثم رُفِعتْ إليَّ سدرةُ المُنتَهَى". فحَدَّث نبيُّ اللَّهِ أن نَبْقَها مثلُ قِلالِ هَجَرَ، وأن ورقَها مثلُ آذانِ الفِيَلةِ.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Saîd'den, o Katâde'den, o Enes b. Mâlik'ten, o da kendi kavminden bir adam olan Mâlik b. Sa'sa'a'dan rivayet etti; [Mâlik] dedi ki: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Yedinci semaya ulaştığımda İbrâhîm'in yanına geldim ve: 'Ey Cibrîl, bu kimdir?' dedim. 'Bu, baban İbrâhîm'dir' dedi. Ona selam verdim, o da: 'Salih oğula ve salih peygambere merhaba' dedi. Sonra bana Sidretü'l-Müntehâ gösterildi". Allah'ın Peygamberi, onun meyvesinin Hecer testileri gibi, yapraklarının ise fil kulakları gibi olduğunu anlattı.

وحدَّثنا ابنُ المثَّنى، قال: ثنا خالدُ بنُ الحارثِ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن أنسِ بنِ مالكٍ، عن مالكِ بنِ صعصعةَ، رجلٍ من قومِه، عن النبيِّ ﷺ بنحوِه .

Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Hâlid b. el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Enes b. Mâlik'ten, o kendi kavminden bir adam olan Mâlik b. Sa'sa'a'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini rivayet etti .

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا مُعاذُ بنُ هشامٍ، قال: ثنى أبي، عن قتادةَ، قال: ثنا أنسُ بنُ مالكٍ، عن مالكِ بنِ صعصعةَ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال. فذكَر نحوَه.

Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm rivayet edip dedi ki: Bana babam, Katâde'den rivayet etti; [Katâde] dedi ki: Bize Enes b. Mâlik, Mâlik b. Sa'sa'a'dan rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu ve [ravî] bunun benzerini zikretti.

حدَّثنا أحمدُ بنُ أبي سُرَيجٍ الرازيُّ ، قال: ثنا الفضلُ بنُ عنبَسةَ، قال: ثنا حمادُ بنُ سلمةَ، عن ثابتٍ البُنانيِّ، عن أنسِ بنِ مالكٍ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال: "رَكِبتُ البُراقَ، ثم ذُهِب بي إلى سِدرةِ المُنتَهَى، فإذا ورقُها كآذانِ الفِيلَةِ، وإذا ثمرُها كالقِلالِ. قال: فلمَّا غشِيَها مِن أمرِ اللَّهِ ما غَشِيَها تغَيَّرت، فما أحدٌ يَستطيعُ أن يَصِفَها مِن حُسنِها. قال: فأوحَى اللَّهُ إليَّ ما أوحَى" .

Bize Ahmed b. Ebî Süreyc er-Râzî rivayet edip dedi ki: Bize el-Fadl b. Anbese rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Sâbit el-Bünânî'den, o da Enes b. Mâlik'ten rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Burak'a bindim, sonra Sidretü'l-Müntehâ'ya götürüldüm; bir de baktım ki yaprakları fil kulakları gibi, meyvesi ise testiler gibidir. Allah'ın emrinden bürüyen şey onu bürüyünce öyle bir değişti ki, güzelliğinden ötürü onu hiç kimse tarif edemez. [Devamla] buyurdu ki: Bunun üzerine Allah bana vahyedeceğini vahyetti" .

حدَّثنا أحمدُ بنُ أَبي سُرَيجٍ، قال: ثنا أبو النَّضرِ، قال: ثنا سليمانُ بنُ المُغيرةِ، عن أنسٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "عرَج بي الملَكُ. قال: ثم انتهَيتُ إلى السِّدرةِ وأنا أعرِفُ أنها سِدرةٌ، أعرِفُ ورَقَها وثمرَها. قال: فلما غَشِيَها مِن أمرِ اللَّهِ ما غَشِيَها تحوَّلتْ، حتى ما يستطيعُ أحدٌ أن يصِفَها" .

Bize Ahmed b. Ebî Süreyc rivayet edip dedi ki: Bize Ebü'n-Nadr rivayet edip dedi ki: Bize Süleymân b. el-Mugîre, Enes'ten rivayet etti; [Enes] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Melek beni yukarı çıkardı. Sonra Sidre'ye vardım; onun sidre ağacı olduğunu yaprağından ve meyvesinden anlıyordum. Allah'ın emrinden bürüyen şey onu bürüyünce öyle bir dönüştü ki, artık hiç kimse onu tarif edemez" .

حدَّثنا محمدُ بنُ سِنانٍ القزَّازُ، قال: ثنا يونسُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا سليمانُ بنُ المغيرةِ، عن ثابتٍ، عن أنسِ بن مالكٍ، عن رسولِ اللَّهِ ﷺ مثلَه، إلَّا أنه قال: "حتى ما أستطيعُ أن أصِفَها".

Bize Muhammed b. Sinân el-Kazzâz rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus b. İsmâil rivayet edip dedi ki: Bize Süleymân b. el-Mugîre, Sâbit'ten, o Enes b. Mâlik'ten, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den aynısını rivayet etti; ancak o [hadisinde]: "Öyle ki ben dahi onu tarif edemem" dedi.

حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا حجاجٌ، قال: ثنا أبو جعفرٍ الرازِيُّ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، عن أبي العاليةِ الرِّياحيِّ، عن أبي هريرةَ أو غيرِه - شكَّ أبو جعفرٍ الرازيُّ - قال: لما أُسرِي بالنبيِّ ﷺ انتَهَى إلى السِّدرةِ، فقيل له: هذه السِّدرةُ ينتَهِي إليها كلُّ

Bize Ali b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî' b. Enes'ten, o Ebü'l-Âliye er-Riyâhî'den, o Ebû Hureyre'den veya bir başkasından -Ebû Ca'fer er-Râzî tereddüt etmiştir- rivayet etti; [Ebû Hureyre] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gece yürütüldüğünde (İsrâ vuku bulduğunda) Sidre'ye ulaştı ve kendisine şöyle denildi: "Bu Sidre'dir; her

أحدٍ خَلا من أمَّتِك على سُنَّتِك. فإذا هي شجرةٌ يَخرُجُ من أصلِها أنهارٌ من ماءٍ غيرِ آسنٍ، وأنهارٌ من لبنٍ لم يتغيرْ طَعمُه، وأنهارٌ مِن خَمْرٍ لذَّةٍ للشاربين، وأنهارٌ من عسلٍ مُصَفًّى، وهي شجرةٌ يسيرُ الراكبُ في ظلِّها سبعين عامًا لا يقْطَعُها، والورقةُ منها مُغَطِّيةٌ الأمةَ كلَّها .

onda son bulur" denildi. Bir de baktı ki o öyle bir ağaçtır ki kökünden tadı ve kokusu bozulmayan sudan nehirler, tadı değişmeyen sütten nehirler, içenlere lezzet veren şaraptan nehirler ve süzme baldan nehirler çıkmaktadır. O öyle bir ağaçtır ki binekli bir kimse onun gölgesinde yetmiş yıl yol alsa onu katedemez; onun tek bir yaprağı ise bütün ümmeti kaplar .

وحدَّثنا ابنُ حمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن سلمةَ بنِ كُهَيلٍ الحضرميِّ، عن الحسنِ العُرَنيِّ، أُراه عن هُزيلِ بنِ شُرحبيلَ، عن ابنِ مسعودٍ: {سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى}. قال: من صُبْرِ الجنةِ عليها، أو عليه، فضولُ السُّندسِ والإستبرقِ، أو جُعِلَ عليها فضولٌ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Seleme b. Küheyl el-Hadramî'den, o Hasan el-Urenî'den, öyle sanıyorum ki o Hüzeyl b. Şürahbîl'den, o da İbn Mes'ûd'dan: {سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى} [ayeti hakkında] rivayet etti; [İbn Mes'ûd] şöyle dedi: "Cennetin en yüce yerindendir ; üzerinde -yahut onun üzerinde- ince ve kalın ipekten fazlalıklar vardır -veya üzerine fazlalıklar kılınmıştır-" .

وحدَّثنا به ابنُ حُميدٍ مرَّةً أُخرى، عن مِهرانَ، فقال: عن الحسنِ العُرنيِّ، عن الهُزيلِ، عن ابنِ مسعودٍ - ولم يَشُكَّ فيه - وزاد في الحديثِ: فقال: صُبْرُ الجنَةِ يعني وسطَها. وقال أيضًا: عليها فضولُ السُّندسِ والإستبرقِ.

Bize İbn Humeyd bunu bir defasında da Mihrân'dan şöyle rivayet etti: Hasan el-Urenî'den, o Hüzeyl'den, o da İbn Mes'ûd'dan -bu sefer şüphe etmeksizin- ve hadise şu ziyadeyi yaptı: [İbn Mes'ûd] dedi ki: "Cennetin subru, yani ortası demektir". Ayrıca: "Üzerinde ince ve kalın ipekten örtüler vardır" dedi.

وحدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن سلمةَ بنِ كُهَيلٍ، عن الحسنِ العُرَنيِّ، عن الهُزَيلِ بنِ شُرحبيلَ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ مسعودٍ في قولِه: {سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى}. قال: صُبْرُ الجنةِ عليها السندسُ والإستبرقُ.

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Seleme b. Küheyl'den, o Hasan el-Urenî'den, o Hüzeyl b. Şürahbîl'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan Allah'ın: {سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى} buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Mes'ûd] dedi ki: "Cennetin en yüce yerindedir, üzerinde ince ve kalın ipekler vardır".

وحدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكيرٍ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, Muhammed b. İshâk'tan, o da...

يحيى بنِ عبَّادِ بنِ عبدِ اللَّهِ، عن أبيه، عن أسماءَ بنتِ أبي بكرٍ، قالت: سمِعتُ رسولَ اللَّهِ ﷺ وذكَر سِدرةَ المُنتَهَى، فقال: "يَسيرُ في ظِلِّ الفَننِ منها مائةُ راكبٍ - أو قال: يَستظِلُّ في الفَننِ منها مائةُ راكبٍ. شَكَّ يحيى - فيها فَرَاشُ الذَّهَبِ، كأَنَّ ثمرَهَا القِلالُ" .

Yahyâ b. Abbâd b. Abdillâh'tan, o babasından, o da Esmâ bint Ebî Bekir'den rivayet etti; [Esmâ] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Sidretü'l-Müntehâ'yı zikrederken işittim, şöyle buyurdu: "Onun tek bir dalının gölgesinde yüz süvari yol alır -yahut: tek bir dalında yüz süvari gölgelenir; Yahyâ tereddüt etti-. Onda altından kelebekler vardır, meyveleri ise sanki testiler gibidir" .

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ: {عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى}. قال: السِّدرةُ شجرةٌ يسيرُ الراكبُ في ظلِّها مائةَ عامٍ لا يقطَعُها ، وإن ورقةً منها غَشِيت الأمةَ كلَّها.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca'fer'den, o da Rebî'den: {عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى} “Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Rebî'] şöyle dedi: "Sidre öyle bir ağaçtır ki binekli bir kimse onun gölgesinde yüz yıl yol alsa onu katedemez ve onun tek bir yaprağı bütün ümmeti bürümüştür ".

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى}: أن النبيَّ ﷺ قال: "رُفِعَت لي سِدرةٌ، مُنتَهاها في السماءِ السابعةِ، نَبْقُها مثلُ قِلالِ هَجَرَ، وورَقُها مثلُ آذانِ الفِيلَةِ، يخرُجُ مِن ساقِها نَهرانِ ظاهِرانِ ونَهرانِ باطِنانِ. قال: قلتُ لجبريلَ: ما هذان النَّهرانِ أزواجٌ؟ قال: أما النَّهرانِ الباطِنانِ ففي الجنَّةِ، وأما النَّهرانِ الظَّاهرانِ فالنيلُ والفراتُ".

Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى} “Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında” buyruğu hakkında rivayet etti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «رُفِعَت لي سِدرةٌ، مُنتَهاها في السماءِ السابعةِ، نَبْقُها مثلُ قِلالِ هَجَرَ، وورَقُها مثلُ آذانِ الفِيلَةِ، يخرُجُ مِن ساقِها نَهرانِ ظاهِرانِ ونَهرانِ باطِنانِ. قال: قلتُ لجبريلَ: ما هذان النَّهرانِ أزواجٌ؟ قال: أما النَّهرانِ الباطِنانِ ففي الجنَّةِ، وأما النَّهرانِ الظَّاهرانِ فالنيلُ والفراتُ» «Bana bir Sidre yükseltildi (gösterildi); son noktası (müntehâsı) yedinci semadadır. Meyvesi Hecer testileri gibi, yaprakları ise fillerin kulakları gibidir. Gövdesinden iki açıkta akan (zâhir) nehir ve iki gizli akan (bâtın) nehir çıkmaktadır. [Resûlullah] dedi ki: Cibrîl'e: "Bu çifter çifter akan nehirler nedir?" diye sordum. O da: "Gizli olan iki nehre gelince, onlar cennettedir. Açık olan iki nehre gelince, onlar Nil ve Fırat'tır" dedi.»

وقولُه: {عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: عندَ سِدرةِ المنتَهى جنةُ مأْوَى الشهداءِ.

Allah Teâlâ'nın: {عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى} “Barınma cenneti onun yanındadır” buyruğu hakkında zikri yüce olan [şöyle] buyurmaktadır: Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında şehitlerin barınağı olan cennet vardır.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.