ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى}. قال: هي عن يمينِ العرشِ، وهي منزلُ الشهداءِ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam, amcamdan; babam da babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى} “Barınma cenneti onun yanındadır” buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] şöyle dedi: "O, Arş'ın sağ tarafındadır ve şehitlerin menzilidir (barınağıdır) ".
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن داودَ، عن أبي العاليةِ، عن ابنِ عباسٍ: {عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى}. قال: هو كقولِه: {فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَى نُزُلًا بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [السجدة: ١٩].
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Dâvûd'dan, o Ebu'l-Âliye'den, o da İbn Abbâs'tan: {عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى} “Barınma cenneti onun yanındadır” [ayeti hakkında] rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: "Bu, O'nun: {فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَى نُزُلًا بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [es-Secde: 19] “Yaptıklarına karşılık bir konaklama yeri olarak onlar için Me'vâ cennetleri vardır” buyruğu gibidir".
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى}. قال: منازلُ الشهداءِ .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى} “Barınma cenneti onun yanındadır” buyruğu hakkında rivayet etti; [Katâde] dedi ki: "Şehitlerin menzilleridir ".
وقولُه: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد رآه نَزْلةً أُخرَى، إذ يَغْشَى السِّدرةَ ما يَغْشَى. فـ {إِذْ} مِن صلةِ {رَآهُ}.
Allah Teâlâ'nın: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى} “O zaman Sidre'yi bürüyen bürüyordu” buyruğu hakkında zikri yüce olan [şöyle] buyurmaktadır: Sidre'yi bürüyen bürürken onu bir inişte daha gördü. Dolayısıyla {إِذْ} [kelimesi], {رَآهُ} [fiiline] bağlıdır (onunla irtibatlıdır).
واختَلَف أهلُ التأويلِ في الذي غَشِي السِّدرةَ؛ فقال بعضُهم: غَشِيَها فرَاشُ الذهبِ.
Te'vil ehli (müfessirler), Sidre'yi bürüyen şey hususunda ihtilaf ettiler; bazısı: "Onu altından kelebekler bürüdü" dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا سهلُ بنُ عامرٍ، قال: ثنا مالكٌ، عن الزبيرِ بنِ عديٍّ، عن طلحةَ الياميِّ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللَّهِ: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى}. قال: غَشِيَها فَراشٌ مِن ذَهَبٍ .
Bana Muhammed b. Umâre rivayet edip dedi ki: Bize Sehl b. Âmir, Mâlik'ten, o Zübeyr b. Adiyy'den, o Talha el-Yâmî'den, o Mürre'den, o da Abdullah'tan: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى} “O zaman Sidre'yi bürüyen bürüyordu” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Abdullah] dedi ki: "Onu altından kelebekler bürüdü ".
وحدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن مسلمٍ أو طلحةَ - شكَّ الأعمشُ - عن مسروقٍ في قولِه: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى}. قال: غَشِيَها فَرَاشٌ من ذَهَبٍ.
Bana Ebu's-Sâib de rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, o Müslim'den veya Talha'dan -A'meş tereddüt etti-, o da Mesrûk'tan Allah'ın: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى} “O zaman Sidre'yi bürüyen bürüyordu” buyruğu hakkında rivayet etti; [Mesrûk] dedi ki: "Onu altından kelebekler bürüdü".
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "رأيتُها - يعنِي سدرةَ المُنتَهَى - حتى اسْتَثبتُّها، ثم حالَ دونَها فَراشٌ مِن ذَهَبٍ" .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Hâlid, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Onu -yani Sidretü'l-Müntehâ'yı - iyice görüp tanıyıncaya kadar baktım, sonra onun önüne altından kelebekler geçti (bürüdü)" .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى}. قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "رأيْتُها حتى اسْتَثبَتُّها، ثم حالَ دونَه فَراشُ الذهَبِ".
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى} “O zaman Sidre'yi bürüyen bürüyordu” [ayeti hakkında] rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Onu iyice görüp tanıyıncaya kadar baktım, sonra onun önüne altından kelebekler geçti".
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن مجاهدٍ وإبراهيمَ في قولِه: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى}. قال: غَشِيَها فَراشٌ مِن ذَهَبٍ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mugīre'den, o da Mücâhid ve İbrâhîm'den Allah Teâlâ'nın: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى} “O zaman Sidre'yi bürüyen bürüyordu” buyruğu hakkında rivayet etti; dediler ki: “Onu altından kelebekler bürüdü.”
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن موسى - يعني ابنَ عُبَيدةَ - عن يعقوبَ بنِ زيدٍ، قال: سُئلَ النبيُّ ﷺ: ما رأيتَ يَغْشَى السِّدرةَ؟ قال: "رأيتُها يَغْشاها فَراشُ من ذَهَبٍ" .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Mûsâ'dan -yani İbn Ubeyde'den-, o da Ya'kûb b. Zeyd'den rivayet etti; [Ya'kûb] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Sidre'yi neyin bürüdüğünü gördün?" diye soruldu. Buyurdu ki: "Onu altından kelebeklerin bürüdüğünü gördüm" .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى}. قال: قيل له: يا رسول اللَّهِ، أيُّ شيءٍ رأيتَ يغْشَى تلك السِّدرةَ؟ [قال: "رأيْتُها] يَغْشاها فَراشُ الذهَبِ، ورأيتُ على كلِّ ورقةٍ من ورقِها مَلَكًا قائمًا يُسبِّحُ اللَّهَ" .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; [İbn Vehb] dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى} “O zaman Sidre'yi bürüyen bürüyordu” buyruğu hakkında şöyle dedi: Ona: "Ey Allah'ın Resûlü, o Sidre'yi neyin bürüdüğünü gördün?" denildi. [Buyurdu ki: "Onu] altından kelebeklerin bürüdüğünü ve yapraklarından her bir yaprağın üzerinde Allah'ı tesbih eden ayakta durmuş bir melek gördüm" .
وقال آخرون: الذي غَشِيَها ربُّ العزَّةِ وملائكتُه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Onu bürüyen, İzzet Rabbi [olan Allah] ve melekleridir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى}. قال: غَشِيَها اللَّهُ، فرأَى محمدٌ مِن آياتِ ربِّه الكُبْرى.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam, amcamdan; babam da babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى} “O zaman Sidre'yi bürüyen bürüyordu” buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: "Onu Allah bürüdü; böylece Muhammed Rabbinin büyük ayetlerinden [bazılarını] gördü".
وحدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى}. قال: كان أَغْصَانُ السِّدرةِ لُؤلؤًا وياقوتًا وزَبَرْجَدًا، فرآها محمدٌ، ورأَى محمدٌ بقلبِه ربَّه.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti. [Bu iki râvi] hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى} “O zaman Sidre'yi bürüyen bürüyordu” buyruğu hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: "Sidre'nin dalları inci, yakut ve zebercetti; Muhammed onu gördü; Muhammed kalbiyle Rabbini de gördü."
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى}. قال: غَشِيَها نورُ الربِّ وغَشِيَتها الملائكةُ مِن حُبِّ اللَّهِ مثلَ الغِربانِ حينَ يقَعْنَ على الشَّجرِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca'fer'den, o da Rebî'den: {إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى} “O zaman Sidre'yi bürüyen bürüyordu” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Rebî'] dedi ki: "Onu Rabbin nuru bürüdü; melekler de Allah sevgisinden ötürü, ağaca kondukları andaki kargalar gibi onu bürüdü ".
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بنحوِه.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Ebû Ca'fer'den, o da Rebî'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا حجاجٌ، قال: ثنا أبو جعفرٍ الرازِيُّ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ الرِّياحيِّ، عن أبي هريرةَ أو غيرِه - شكَّ أبو جعفرٍ الرازيُّ - قال: لما أُسرِي بالنبيِّ ﷺ انتَهَى إلى السِّدرة، [فقيل له: هذه السدرةُ] . قال: فغَشِيَها نورُ الخَلَّاقِ، وغَشِيَتها الملائكةُ أمثالَ الغِربانِ حينَ يقَعْنَ على الشجرِ. قال: فكَلَّمَه عندَ ذلك، فقال له: سَلْ .
Bize Ali b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o Rebî' b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye er-Riyâhî'den, o da Ebû Hüreyre veya bir başkasından -Ebû Ca'fer er-Râzî tereddüt etti- rivayet etti; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ'ya çıkarıldığında Sidre'ye ulaştı, [ona: "Bu Sidre'dir" denildi] . [Râvî] dedi ki: "Derken onu Hallâk'ın (Yaratıcı'nın) nuru bürüdü ve melekler ağaca kondukları andaki kargalar misali onu bürüdü". [Râvî devamla] dedi ki: "O esnada [Allah] onunla konuştu ve ona: 'İste!' buyurdu" .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى (١٧) لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى (١٨)}.
Yüce ve Azîz olan Allah'ın: {مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى (١٧) لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى (١٨)} “Göz ne şaştı ne de taştı. Andolsun ki o, Rabbinin en büyük ayetlerinden bazılarını gördü” buyruğunun tefsirine dair açıklama:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ما مال بصرُ محمدٍ فعَدَل يمينًا ولا شمالًا عما رأَى، ولا جاوَز ما أُمِر به فطَغى. يقولُ: فارْتَفَع عن الحدِّ الذي حُدَّ له.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Muhammed'in gözü meyletmedi; gördüğü şeyden ne sağa saptı ne de sola; ne de kendisine emredilen şeyin ötesine geçip haddi aştı. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Kendisi için belirlenen sınırın ötesine geçmedi.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبيريُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مسلمٍ البَطينِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى}. قال: ما زاغ يمينًا ولا شمالًا، {وَمَا طَغَى}: وما جاوز ما أُمِر به .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Müslim el-Batîn'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى} “Göz ne şaştı ne de taştı” buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: "Ne sağa ne de sola kaydı; {وَمَا طَغَى} [kısmı ise]: Emrolunduğu şeyin ötesine de geçmedi ".
[حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ في قولِه: {مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى}. قال: ما مَال وما ارتفَع] .
[Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan: {مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى} “Göz ne şaştı ne de taştı” buyruğu hakkında rivayet etti; dedi ki: "Ne meyletti ne de haddi aştı (yükseldi)"] .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن موسى بنِ عبيدةَ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظيِّ: {مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى}. قال: رأى جبريلَ في صورةِ الملَكِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Mûsâ b. Ubeyde'den, o da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den: {مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى} “Göz ne şaştı ne de taştı” [ayeti hakkında] rivayet etti; dedi ki: "Cibrîl'i melek suretinde gördü ".
قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مسلمٍ البَطينِ، عن ابنِ عباسٍ: {مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى}. قال: {مَا زَاغَ}: ما ذهَب يمينًا ولا شمالًا، {وَمَا طَغَى}: ما جاوز.
[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Müslim el-Batîn'den, o da İbn Abbâs'tan: {مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى} “Göz ne şaştı ne de taştı” [ayeti hakkında] rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: "{مَا زَاغَ}: Ne sağa ne de sola gitti; {وَمَا طَغَى}: [Sınırı] aşmadı".
وقولُه: {لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: لقد رأَى
Allah Teâlâ'nın: {لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى} “Andolsun o, Rabbinin en büyük ayetlerinden bir kısmını gördü” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Andolsun gördü
محمدٌ هنالك من أعلامِ ربِّه وأدلتِه، [الأعلامَ و] الأدلةَ الكُبرى.
Muhammed orada Rabbinin alamet ve delillerinden en büyük [alametleri ve] delilleri [gördü].
واختلَف أهلُ التأويلِ في تلك الآياتِ الكُبرَى؛ فقال بعضُهم: رأَى رَفْرفًا أخضرَ قد سدَّ الأُفُقَ.
Tefsir ehli bu büyük ayetler hususunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Ufku kaplamış yeşil bir refref (ipek yaygı) gördü.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا أبو معاويةَ، قال: ثنا الأعمشُ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ، عن عبدِ اللَّهِ: {لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى}. قال: رَفْرفًا أخضرَ من الجنةِ قد سدَّ الأُفُقَ .
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, o İbrâhim'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan: {لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى} “Andolsun ki o, Rabbinin en büyük ayetlerinden bazılarını gördü” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Abdullah] dedi ki: "Ufku kaplamış cennete ait yeşil bir refref gördü ".
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، قال: قال عبدُ اللَّهِ. فذكَر مثلَه.
Bana Ebu's-Sâib de rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, o da İbrâhim'den rivayet etti; [İbrâhim] dedi ki: Abdullah [şöyle] dedi: Ve benzerini zikretti.
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ، عن ابنِ مسعودٍ: {مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى}. قال: رَفْرفًا أخضرَ قد سدَّ الأُفُقَ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o A'meş'ten, o İbrâhim'den, o Alkame'den, o da İbn Mes'ûd'dan: {مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى} “Rabbinin en büyük ayetlerinden” [ayeti hakkında] rivayet etti; [İbn Mes'ûd] dedi ki: "Ufku kaplamış yeşil bir refref gördü ".
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، عن الأعمشِ، أن ابنَ مسعودٍ قال: رأى النبيُّ ﷺ رَفرفًا أخضرَ من الجنةِ قد سدَّ الأُفُقَ.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den, o A'meş'ten rivayet etti; İbn Mes'ûd şöyle demiştir: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, cennetten ufku kaplamış yeşil bir refref gördü."
وقال آخرون: رأى جبريلَ في صورتِه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Cibrîl'i kendi suretinde gördü.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى}. قال: رأَى جبريلَ في خَلْقِه الذي يكونُ به في السماوات، قدرَ قَوْسَين من رسولِ اللَّهِ ﷺ، فيما بينَه وبينَه .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; [İbn Vehb] dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى} “Andolsun ki o, Rabbinin en büyük ayetlerinden bazılarını gördü” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Cibrîl'i semalarda bulunduğu kendi yaratılışı üzere, kendisi ile onun arasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den iki yay mesafesi kadar bir uzaklıkta gördü ".
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى (٢٠) أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثَى (٢١) تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى (٢٢)}.
Yüce ve Azîz olan Allah'ın: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى (٢٠) أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثَى (٢١) تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى (٢٢)} “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve diğer üçüncüsü Menât'ı? Erkek size, dişi O'na mı? O halde bu, insafsızca bir taksimdir” buyruğunun tefsirine dair açıklama:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: أفرأيتم أيُّها المشركون اللاتَ. وهي من "اللَّهِ"، أُلْحِقَت فيه التاءُ فأُنِّثَت، كما قيل: عمرٌو. للذَّكرِ، [ثم قيل] للأنثَى: عَمْرةُ. وكما قيل للذَّكرِ: عباسٌ. ثم قيل للأنثَى: عَبَّاسَةُ. فكذلك سَمَّى المشركون أوثانَهم بأسماءِ اللَّهِ تعالى ذكرُه وتقَدَّست أسماؤُه، فقالوا مِن "اللَّهِ": اللاتَ. ومِن "العزيزِ": العُزَّى.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- der ki: Zikri yüce olan [şöyle] buyurmaktadır: Gördünüz mü ey müşrikler Lât'ı? Bu isim "Allah" lafzından türetilmiştir; sonuna "tâ" harfi eklenerek dişil yapılmıştır. Nitekim erkek için "Amr", [sonra] dişi için "Amre" denildiği gibi; erkek için "Abbâs", sonra dişi için "Abbâse" denildiği gibi. İşte müşrikler de putlarını zikri yüce ve isimleri mukaddes olan Allah'ın isimleriyle adlandırdılar; "Allah" isminden "Lât", "el-Azîz" isminden de "el-Uzzâ" dediler.
وزعَموا أنهن بناتُ اللَّهِ، تعالى اللَّهُ عما يقولون [وافْتَرَوْا؛ فقال جلَّ ثناؤُه لهم: أفرأيتم أيُّها الزاعمون أن اللاتَ والعُزَّى ومناةَ] الثالثةَ الأخرى بناتُ اللَّهِ، {أَلَكُمُ الذَّكَرُ}. يقولُ: أتَخْتارون لأنفسِكم الذَّكرَ مِن الأولادِ وتَكْرَهون لها الأنثَى، وتَجْعَلون له الأنثَى التي لا تَرْضَوْنها لأنفسِكم، ولكنكم تَقْتُلونها؛ كراهةً منكم لهن.
Ve bunların Allah'ın kızları olduğunu iddia ettiler -Allah onların söylediklerinden [ve uydurdukları iftiralardan] pek yücedir-. [Övgüsü yüce olan [Allah] onlara şöyle buyurdu: Lât, Uzzâ ve] diğer üçüncüsü [Menât'ın] Allah'ın kızları olduğunu iddia edenler, gördünüz mü? {أَلَكُمُ الذَّكَرُ} “Erkek size mi?” [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Kendiniz için çocuklardan erkeği seçip kız çocuğundan hoşlanmıyorsunuz da kendinize layık görmeyip onlardan hoşlanmadığınız için öldürdüğünüz dişiyi O'na mı isnat ediyorsunuz?
واختَلَفَت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {اللَّاتَ}؛ فقرَأَته عامةُ قرأةِ الأمصارِ
Kurrâ (kıraat âlimleri), [Yüce Allah'ın] {اللَّاتَ} “Lât'ı” kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. İslâm beldelerinin kurrâsının geneli onu
بتخفيفِ التاءِ، على المعنى الذي وصَفْتُ.
vasfettiğim mana üzere tâ harfini şeddesiz (hafifleterek) okumuşlardır.
وذُكِر أن اللاتَ بيتٌ كان بنَخْلةَ تَعْبُدُه قريشٌ. وقال بعضُهم: كان بالطائفِ.
Lât'ın, Nahle mevkiinde Kureyş'in taptığı bir ev (mabet) olduğu zikredilmiştir. Bazıları ise: Tâif'te idi, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى}: أما اللاتُ فكانت بالطائفِ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd, Saîd'den, o da Katâde'den: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى} “Gördünüz mü Lât'ı ve Uzzâ'yı?” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Katâde] dedi ki: "Lât'a gelince o, Tâif'te idi ".
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى}. قال: اللاتُ بيتٌ كان بنَخْلةَ، تَعْبُدُه قريشٌ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; [İbn Vehb] dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى} “Gördünüz mü Lât'ı ve Uzzâ'yı?” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Lât, Nahle mevkiinde Kureyş'in taptığı bir ev (mabet) idi ".
وقرَأ ذلك ابنُ عباسٍ ومجاهدٌ وأبو صالحٍ: (اللَّاتَّ). بتشديدِ التاءِ ، وجعَلوه صفةً للوَثَنِ الذي عبَدُوه. وقالوا: كان رجلًا يَلُتُّ السَّوِيقَ للحاجِّ، فلمَّا مات عكَفوا على قبرِه فعبَدُوه.
İbn Abbâs, Mücâhid ve Ebû Sâlih ise bunu, tâ harfinin şeddesiyle (el-Lâtt) şeklinde okumuş ve bunu taptıkları putun bir sıfatı kılmışlardır. Onlar şöyle demişlerdir: "O, hacılara kavut karıştıran bir adamdı; ölünce kabrinin başında toplanıp beklediler (saygı gösterdiler) ve ona taptılar".
ذكرُ [الخبرِ عمن قاله]
[Bunu söyleyenlerden gelen rivayetin] zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: (أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَّ والعُزَّى). قال: كان يَلُتُّ السَّوِيقَ للحاجِّ، فعُكِف
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَّ وَالْعُزَّىٰ } “Gördünüz mü o Lât ve Uzzâ'yı?” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: "[O,] hacılara kavut karıştırırdı; [ölünce kabrinin başında] toplanıp
على قبرِه .
beklediler ."
وحدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: (أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَّ). قال: اللَّاتُّ كان يَلُتُّ السَّوِيقَ للحاجِّ.
Ve bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: (أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَّ) hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: "el-Lâtt, hacılara kavut karıştıran biriydi."
وحدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: (اللَّاتَّ). قال: كان يَلُتُّ السَّوِيقَ لهم ، فمات، فعكَفوا على قبرِه فعبَدوه .
Ve bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o da Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: (اللَّاتَّ) hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: "Onlara kavut karıştırırdı ; öldü, bunun üzerine kabrinin başında toplanıp beklediler ve ona taptılar ."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: (اللَّاتَّ والعُزَّى). قال: رجلٌ يَلُتُّ للمشركين السَّويقَ، فمات فعكَفوا على قبرِه.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den O'nun: (اللَّاتَّ والعُزَّى) sözü hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: "Müşriklere kavut karıştıran bir adamdı; ölünce kabrinin başında toplanıp beklediler."
حدَّثنا أحمدُ بنُ هشامٍ، قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ بنُ موسى، عن إسرائيلَ، عن أبي صالحٍ في قولِه: (اللَّاتَّ). قال: اللَّاتُّ الذي كان يَقومُ على آلهتِهم، ويَلُتُّ لهم السَّويقَ، وكان بالطائفِ .
Bize Ahmed b. Hişâm rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, İsrâîl'den, o da Ebû Sâlih'ten O'nun: (اللَّاتَّ) sözü hakkında rivayet etti; [Ebû Sâlih] dedi ki: "el-Lâtt, onların ilahlarının bakımını üstlenen ve onlara kavut karıştıran biriydi; Tâif'te bulunuyordu ."
حدَّثني أحمدُ بنُ يوسُفَ، قال: ثنا أبو عبيدٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، عن أبي الأشْهَبِ، عن أبي الجَوزاءِ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كان يَلُتُّ السويقَ للحاجِّ .
Bana Ahmed b. Yûsuf rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ubeyd rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman, Ebü'l-Eşheb'den, o Ebü'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: "Hacılara kavut karıştırırdı ."
وأولى القراءتين بالصوابِ عندَنا في ذلك قراءةُ مَن قرَأَه بتخفيفِ التاءِ، على
Bu hususta bize göre iki kıraatten doğruya en uygun olanı, [kelimeyi] "t" harfini şeddesiz (tahfif ile) okuyanın kıraatidir; [bu da]
المعنى الذي وصَفْتُ لقارئِه كذلك؛ لإجماعِ الحجةِ مِن قرأةِ الأمصارِ عليه.
bunu bu şekilde okuyan için vasfettiğim mana üzere; çünkü beldelerin kıraat imamlarının hücceti (icmâı) bunun üzerinedir.
وأما العُزَّى فإن أهلَ التأويلِ اخْتَلَفوا فيها؛ فقال بعضُهم: كانت شَجَراتٍ يَعْبُدونها.
el-Uzzâ'ya gelince, tevil ehli onun hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Tapmakta oldukları ağaçlardı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَالْعُزَّى}. قال: العُزَّى شُجَيْراتٌ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {وَالْعُزَّى} hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: "el-Uzzâ küçük ağaçlardı ."
وقال آخرون: كانت العُزَّى حَجَرًا أبيضَ.
Başkaları da şöyle demiştir: el-Uzzâ beyaz bir taştı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ قال: العُزَّى حجرٌ أبيضُ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kûb, Ca'fer'den, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; [Saîd] dedi ki: "el-Uzzâ beyaz bir taştır ."
وقال آخرون: كان بيتًا بالطائفِ تَعْبُدُه ثقيفٌ.
Başkaları da şöyle demiştir: Tâif'te Sakîf kabilesinin taptığı bir ev (mabet) idi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَالْعُزَّى}. قال: العُزَّى بيتٌ بالطائفِ تَعْبُدُه ثقيفٌ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; [İbn Vehb] dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَالْعُزَّى} sözü hakkında şöyle dedi: "el-Uzzâ, Tâif'te Sakîf kabilesinin taptığı bir ev (mabet) idi."
وقال آخرون: بل كانت ببطنِ نَخْلةَ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis o, Batn-ı Nahle'de idi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
[حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالْعُزَّى}. قال: أما العُزَّى فكانت ببطنِ نَخْلَةَ.
[Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَالْعُزَّى} hakkında rivayet etti; [Katâde] dedi ki: "el-Uzzâ'ya gelince o, Batn-ı Nahle'de idi.
وأما مناةُ فإنها كانت فيما ذُكِر لخُزاعةَ.
Menât'a gelince o, zikredildiğine göre Huzâa kabilesine aitti.
ذكرُ مَن قال ذلك]
Bunu söyleyenlerin görüşleri:]
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى}. قال: أما مَناةُ فكانت بقُدَيْدٍ، آلهةٌ كانوا يَعْبُدونها. يعني اللاتَ والعُزَّى ومَناةَ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى} hakkında rivayet etti; [Katâde] dedi ki: "Menât'a gelince o, Kudeyd'de idi; tapmakta oldukları ilahlardı." Yani Lât, Uzzâ ve Menât'ı [kastediyor].
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى}. قال: مناةُ بيتٌ كان بالمُشَلَّلِ ، يَعْبُدُه بنو كعبٍ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; [İbn Vehb] dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى} sözü hakkında şöyle dedi: "Menât, Müşellel'de bulunan ve Benû Ka'b'ın taptığı bir ev (mabet) idi ."
واخْتَلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ الوقفِ على اللاتِ ومناةَ؛ فكان بعضُ نحويِّي البصرةِ يقولُ: إذا سكَتَّ قلتَ: اللاتْ. وكذلك مناهُ تقولُ: مَناه. قال: وقال بعضُهم: اللَّاتُّ. فجعَله مِن اللتِّ الذي يَلُتُّ، ولغةٌ للعربِ يَسْكُتون على ما فيه الهاءُ بالتاءِ، يقولون: رأيْتُ طَلْحَتْ.
Arap dili âlimleri (nahivciler), el-Lât ve Menât kelimeleri üzerinde duruş (vakıf) şekli hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı nahivcilerden bazıları şöyle diyordu: Durduğun zaman “el-Lât” dersin. Aynı şekilde Menâh kelimesinde de “Menâh” dersin. [Râvi] dedi ki: Onlardan bazıları ise “el-Lâttü” demiştir. Böylece onu, [kavudu] karan kimsenin fiili olan “lettu / yelüttü” (karmak) kökünden saymıştır. Arapların bir lehçesinde de [aslında] he (tâ-i merbûta) bulunan kelimelerde te ile dururlar; “Raeytü Talhat” (Talha'yı gördüm) derler.
وكلُّ شيءٍ [في القرآنِ] مكتوبٌ بالتاءِ فإنما تَقِفُ عليه بالتاء، نحوَ: {بِنِعْمَتِ رَبِّكَ} [الطور: ٢٩]، و {شَجَرَتَ الزَّقُّومِ} [الدخان: ٤٣].
[Kur'an'da] te ile yazılmış olan her şeyde ancak te ile durursun; {بِنِعْمَتِ رَبِّكَ} [Tûr: 29] ve {شَجَرَتَ الزَّقُّومِ} [Duhân: 43] gibi.
وكان بعضُ نحويِّي الكوفةِ يَقِفُ على {اللَّاتَ} بالهاءِ: (أفَرأيْتُمُ اللاه).
Kûfeli nahivcilerden bazıları {اللَّاتَ} kelimesinde he ile duruyordu: (Eferaeytümü'l-Lâh).
وكان غيرُه منهم يقولُ: الاختيارُ في كلِّ ما لم يُضَفْ أن يكونَ بالهاءِ: {رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي} [الكهف: ٩٨]. {وَشَجَرَةً تَخْرُجُ} [المؤمنون: ٢٠]. وما كان مضافًا فجائزٌ بالهاءِ والتاءِ، فالتاءُ للإضافةِ، والهاءُ لأنه يُفْرَدُ ويُوقَفُ عليه دونَ الثاني.
Onlardan bir başkası ise şöyle diyordu: Muzaf (tamlanan) olmayan her kelimede tercih edilen he ile olmasıdır: {رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي} [Kehf: 98], {وَشَجَرَةً تَخْرُجُ} [Mü'minûn: 20] gibi. Muzaf olan kelimelerde ise he ile de te ile de durulması caizdir; te izafet içindir, he ise kelimenin tek başına kalması ve ikinci kelime olmaksızın üzerinde durulması sebebiyledir.
وهذا القولُ الثالثُ أَقْيَسُ اللغاتِ، وأكثرُها في العربِ، وإن كان للأخرى وجهٌ معروفٌ. وكان بعضُ أهلِ المعرفةِ بكلامِ العربِ مِن أهلِ البصرةِ يقولُ: اللاتُ والعزَّى ومناةُ الثالثةُ أصنامٌ مِن حجارةٍ، كانت في جوفِ الكعبةِ يَعْبُدونها.
Bu üçüncü görüş, kıyasa en uygun ve Araplar arasında en yaygın olan lehçedir; gerçi diğerinin de bilinen bir yönü vardır. Basralılardan Arap kelamını iyi bilen bazı kimseler şöyle diyordu: Lât, Uzzâ ve üçüncüleri Menât, Kâbe'nin içinde bulunan ve taptıkları taştan putlardı.
وقولُه: {أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثَى}. يقولُ: أتَزْعُمون أن لكم الذكرَ الذي تَرْضَوْنه، وللَّهِ الأُنثى التي لا تَرْضَوْنها لأنفسِكم، {تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: قِسْمتُكم هذه قسمةٌ جائزةٌ غيرُ مستويةٍ، ناقصةٌ غيرُ تامةٍ؛ لأنكم جعَلْتُم لربِّكم من الولدِ ما تَكْرَهون لأنفسِكم، وآثَرْتُم أنفسَكم بما تَرْضَوْنه. والعربُ تقولُ: ضِزْتُه حقَّه. بكسرِ الضادِ، وضُزْتُه، بضمِّها، فأنا أَضِيزُه، وأَضُوزُه. وذلك إذا نقَصْتَه حقَّه ومَنَعْتَه.
Allah Teâlâ'nın: {أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثَى} “Erkek size, dişi de O'na mı?” ayeti hakkında [Ebû Ca'fer et-Taberî] şöyle der: Kendiniz için razı olduğunuz erkek çocuğun size ait olduğunu, kendiniz için hoşlanmadığınız kız çocuğun ise Allah'a ait olduğunu mu iddia ediyorsunuz? {تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى} “O zaman bu, insafsızca bir paylaştırmadır!” [Ayetinde] -sena ve övgüsü yüce olan Allah- şöyle buyurmaktadır: Sizin bu taksiminiz haksız, adaletsiz, noksan ve eksik bir paylaştırmadır; çünkü siz kendiniz için hoşlanmadığınız çocuğu Rabbinize nispet ettiniz, razı olduğunuzu ise kendinize ayırdınız. Araplar: [Bir kimsenin hakkını eksilttiğinde] dâd harfinin kesresiyle Diztuhu (ضِزْتُه حقَّه) ve dâd harfinin zammesiyle Duztuhu (ضُزْتُه) derler; muzarisi ise edîzuhû (أَضِيزُه) ve edûzuhû (أَضُوزُه) şeklinde gelir. Bu ifade, bir kimsenin hakkını eksilttiğinde ve ona engel olduğunda kullanılır.
وحُدِّثْتُ عن معمرِ بنِ المثنى قال: أنْشَدَني الأخفشُ :
Bana Muammer b. el-Müsennâ'dan rivayet edildi; [Muammer] dedi ki: Ahfeş bana şu beyti okudu :
فإن تَنْأَ عنا نَنْتَقِصْك وإن تَغِبْ … فسهمُك مَضْئُوزٌ وأنْفُك راغمُ
"Bizden uzaklaşırsan hakkını eksiltiriz , gözden kaybolursan da payın eksiltilmiş, burnun sürtülmüş olur."
ومِن العربِ مَن يقولُ: ضَيْزَى. بفتحِ الضادِ وتركِ الهمزِ منها ، ومنهم مَن يقولُ: ضَأْزَى. بالفتحِ والهمزِ، وضُؤْزَى. بالضمِّ والهمزِ، ولم يَقْرَأْ أحدٌ بشيءٍ من هذه اللغاتِ . وأما الضِّيزَى بكسرِ الضادِ فإنها "فُعْلَى" بضمِّ الفاءِ، وإنما كُسِرَت الضادُ منها كما كُسِرَت مِن قولِهم: قومٌ بِيضٌ وعِينٌ. وهي فُعْلٌ ؛ لأن واحدَها بيضاءُ وعيناءُ، ليُؤَلِّفوا بين الجمعِ والاثنين والواحدِ، وكذلك كرِهوا ضمَّ الضادِ مِن ضِيزَى، فتقولُ: ضُوزَى. مخافةَ أن تَصيرَ بالواوِ، وهي من الياءِ.
Araplardan dâd harfinin fethası ve hemzesiz olarak "dayzâ" diyenler olduğu gibi; fetha ve hemze ile "da'zâ", zamme ve hemze ile "du'zâ" diyenler de vardır. Ancak bu lehçelerden hiçbiriyle kıraat okunmamıştır . Dâd harfinin kesresiyle okunan "ed-dîzâ" kelimesine gelince, o fa harfinin zammesiyle "fu'lâ" veznindedir; kelimenin dâd harfi, tıpkı "kavmün bîdun ve 'înun" sözlerinde kesrelendiği gibi kesrelenmiştir; oysa bu kelimeler "fu'l" veznindedir; çünkü tekilleri "beydâ" ve "aynâ"dır; çoğul, ikil ve tekil arasında uyum sağlamak için böyle yapmışlardır. İşte aynı şekilde "dîzâ" kelimesinde de dâd harfini zammeli okumaktan hoşlanmadılar; zira yâ harfinden türemişken vâv harfine dönüşmesinden çekinerek "dûzâ" demediler.
وقال الفَرَّاءُ : إنما قَضَيتُ على أولِها بالضمِّ؛ لأن النُّعوتَ للمؤنثِ تأتي إما بفتحٍ وإما بضمٍّ، فالمفتوحُ: سَكْرَى وعَطْشَى، والمضمومُ: الأُنثى والحُبْلَى، فإذا كان اسمًا ليس بنعتٍ كُسِر أولُه كقولِه: {وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ} [الذاريات: ٥٥]. كُسِر أولُها لأنها اسمٌ ليس بنعتٍ، وكذلك الشَّعْرَى، كُسِر أُولُها لأنها اسمٌ ليس بنعتٍ.
Ferrâ şöyle demiştir : Kelimenin ilk harfinin zamme olduğuna hükmettim; çünkü müennes sıfatlar ya fetha ile ya da zamme ile gelir: Fethalı olanlar "sekrâ" ve "atşâ", zammeli olanlar ise "el-ünsâ" ve "hublâ"dır. Şayet sıfat olmayıp isim ise ilk harfi kesrelenir; O'nun: {وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ} [Zâriyât: 55] sözünde olduğu gibi. Başındaki harf kesrelenmiştir, çünkü o sıfat değil isimdir; aynı şekilde "eş-Şı'râ" kelimesinin de ilk harfi sıfat değil isim olduğu için kesrelenmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ قولِه: {قِسْمَةٌ ضِيزَى} قال أهلُ التأويلِ، وإن اختَلَفت ألفاظُهم بالعبارةِ عنها؛ فقال بعضُهم: قِسمةٌ عَوْجاءُ.
{قِسْمَةٌ ضِيزَى} “[Bu] haksız bir paylaştırmadır” kavlinin teviline dair söylediğimiz [görüşün] bir benzerini, ifade ediş lafızları farklı olsa da tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir. Nitekim onlardan bazısı: "Eğri/haksız bir paylaştırmadır" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، [وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا] عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى}. قال: عَوجاءُ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; [ve bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden] İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى} sözü hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: "Eğri/çarpıktır ."
وقال آخرون: قِسمةٌ جائرةٌ.
Başkaları da şöyle demiştir: Haksız/adaletsiz bir taksimdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى}. يقولُ: قسمةٌ جائزةٌ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى} hakkında rivayet etti; [Katâde] der ki: "Haksız bir taksimdir."
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {قِسْمَةٌ ضِيزَى}. قال : جائرةٌ .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {قِسْمَةٌ ضِيزَى} hakkında rivayet etti; [Katâde] : "Haksız/adaletsizdir ." dedi.
حدَّثنا محمدُ بن حفصٍ أبو عُبيدٍ الوَصَّابيُّ، قال: ثنا ابنُ حِمْيَرٍ، قال: ثنا ابنُ لَهيعةَ، عن ابنِ أبي عَمْرةَ، عن عكرِمةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى}. قال: تلك إذن قسمةٌ جائرةٌ، لا حقَّ فيها.
Bize Muhammed b. Hafs Ebû Ubeyd el-Vassâbî rivayet edip dedi ki: Bize İbn Himyer rivayet edip dedi ki: Bize İbn Lehîa, İbn Ebî Amre'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [naklen] {تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى} “O takdirde bu, haksız bir taksimdir!” kavli hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs]: "O takdirde bu, içinde hiçbir doğruluk/hak bulunmayan adaletsiz bir taksimdir." dedi.
وقال آخرون: قِسمةٌ منقوصةٌ.
Başkaları da şöyle demiştir: Noksan/eksik bir taksimdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى}. قال: منقوصةٌ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan: {تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى} hakkında rivayet etti; [Süfyân] dedi ki: "Noksandır ."
وقال آخرون: قِسمةٌ مُخالِفةٌ.
Başkaları da şöyle demiştir: [Hakka/akla] aykırı bir taksimdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى}. قال: جعَلوا للَّهِ ﵎ بناتٍ، وجعَلوا الملائكةَ للَّهِ بناتٍ، وعبَدوهم. وقرَأ: {أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَنَاتٍ وَأَصْفَاكُمْ بِالْبَنِينَ (١٦) وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ} [الزخرف: ١٦، ١٧]. وقرَأ: {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ} إلى آخرِ الآيةِ [النحل: ٥٧]. وقال: دعَوْا للَّهِ ولدًا كما دعَتِ اليهودُ والنصارى. وقرَأ: {كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} [البقرة: ١١٨]. قال: والضِّيزى في كلامِ العربِ المخالَفةُ. وقرَأ: {إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ}.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; [İbn Vehb] dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى} sözü hakkında şöyle dedi: "Allah'a -celle celâlühû- kız çocukları isnat ettiler, melekleri de Allah'ın kızları saydılar ve onlara taptılar." Ve şu ayetleri okudu: {أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَنَاتٍ وَأَصْفَاكُمْ بِالْبَنِينَ (١٦) وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ} [Zuhruf: 16-17]. Ve ayetin sonuna kadar {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ} [Nahl: 57] ayetini okudu. Ve dedi ki: "Yahudi ve Hristiyanların iddia ettiği gibi onlar da Allah'a çocuk isnat ettiler." Ve {كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} [Bakara: 118] ayetini okudu. Dedi ki: "Arap kelamında ed-dîzâ 'muhâlefe' (aykırılık) demektir." Ve: {إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ} “Bunlar sizin ve atalarınızın taktığı isimlerden başka bir şey değildir.” ayetini okudu.