القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَمَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَى (٢٣)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَمَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَى (٢٣)} “Onlar, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden başka bir şey değildir. Allah onlara dair hiçbir delil indirmemiştir. Onlar yalnız zanna ve nefislerin arzuladığı şeylere uyuyorlar. Oysa andolsun ki onlara Rablerinden hidayet gelmiştir.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ما هذه الأسماءُ، وهي اللاتُ
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu isimler -ki onlar Lât,
والعُزَّى ومَناةُ الثالثةُ الأخرى، إلا أسماءٌ سمَّيتُموها أنتم أيُّها المشركون باللَّهِ، وآباؤكم مِن قبلِكم، {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا}. يعني بهذه الأسماءِ، [{مِنْ سُلْطَانٍ}. يقولُ: من حُجةٍ لكم بصحةِ ما افتَرَيتم من هذه الأسماءِ] . يقولُ: لم يُبحِ اللَّهُ لكم ذلك، ولا أذِن لكم به.
Uzzâ ve diğer üçüncüsü olan Menât'tır- ey Allah'a şirk koşanlar, sizin ve sizden önceki atalarınızın taktığı isimlerden başka bir şey değildir. {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا} Yani bu isimler hakkında, [{مِنْ سُلْطَانٍ} [Allah] şöyle buyurmaktadır: Uydurduğunuz bu isimlerin doğruluğuna dair lehinize hiçbir hüccet/delil [indirmemiştir]] . Yani Allah bunu size helal kılmamış ve buna izin vermemiştir.
كما حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: [{إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ}: ما كذلكم قال اللهُ: {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا] مِنْ سُلْطَانٍ} إلى آخرِ الآيةِ.
Nitekim bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; [İbn Vehb] dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: [{إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ}: Sizin dediğiniz gibi değildir; Allah şöyle buyurmuştur: {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا] مِنْ سُلْطَانٍ} ayetin sonuna kadar.]
وقولُه: {إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ما يَتَّبِعُ هؤلاء المشركون في هذه الأسماءِ التي سمَّوْا بها آلهتَهم إلا الظنَّ بأن ما يقولون حقٌّ، لا اليقينَ، {وَمَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ}. يقولُ: وهَوَى أنفسِهم؛ لأنهم لم يأْخُذوا ذلك عن وحيٍ جاءهم مِن اللَّهِ، ولا عن [رسولٍ للَّهِ] أخبَرهم به، وإنما هو اختراقٌ اختَرَقوه من قِبَلِ أنفسِهم، أو أَخَذوه عن آبائِهم الذين كانوا مِن الكفرِ باللَّهِ على مثلِ ما هم عليه منه.
Yüce Allah'ın: {إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ} sözüne gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler ilahlarına taktıkları bu isimler konusunda, söylediklerinin hak olduğuna dair kesin bilgiye (yakîne) değil, yalnızca zanna uyuyorlar; {وَمَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ} ve nefislerinin hevasına [uyuyorlar]. Çünkü onlar bunu Allah'tan kendilerine gelen bir vahiyden veya kendilerine haber veren [Allah'ın bir elçisinden] almadılar. Bu ancak kendiliklerinden uydurdukları bir uydurma yahut Allah'ı inkâr etme hususunda kendileri gibi olan atalarından devraldıkları bir şeydir.
وقولُه: {وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَى}. يقولُ: ولقد جاء هؤلاء المشركين باللَّهِ مِن ربِّهم البيانُ فيما هم منه على غيرِ يقينٍ، وذلك تسميتُهم اللاتَ والعُزَّى ومناةَ هذه الأسماءَ وعبادتُهم إيَّاها. يقولُ: لقد جاءهم مِن ربِّهم الهُدى في ذلك
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَى} “Andolsun, onlara Rablerinden hidayet gelmiştir” sözüne gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Andolsun ki Allah'a ortak koşan bu kimselere, hakkında kesin bilgiye sahip olmadıkları hususlarda Rablerinden açıklama gelmiştir; bu da Lât'a, Uzzâ'ya ve Menât'a bu isimleri vermeleri ve onlara ibadet etmeleridir. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Andolsun ki onlara bu konuda Rablerinden hidayet gelmiştir.
البيانِ بالوحيِ الذي أوحَيْناه إلى محمدٍ ﷺ، أن عبادتَها لا تَنْبَغِي [لأحدٍ، و] لا تصلُحُ العبادةُ إلا للَّهِ الواحدِ القهارِ.
Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem vahyettiğimiz vahiyle gelen açıklama [gelmiştir ki], onlara tapınmak [hiç kimseye] yaraşmaz [ve] ibadet tek ve mutlak hâkim (Kahhâr) olan Allah'tan başkasına uygun düşmez.
وقال ابنُ زيدٍ في ذلك ما حدَّثني به يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَى}: فما انتَفَعوا به.
İbn Zeyd bu konuda Yûnus'un bana rivayet ettiği şu görüşü belirtti: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَى} sözü hakkında: "Fakat ondan faydalanmadılar." dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {أَمْ لِلْإِنْسَانِ مَا تَمَنَّى (٢٤) فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولَى (٢٥) وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَرْضَى (٢٦)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {أَمْ لِلْإِنْسَانِ مَا تَمَنَّى (٢٤) فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولَى (٢٥) وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَرْضَى (٢٦)} “Yoksa insan için her arzu ettiği şey var mıdır? Âhiret de ilk [olan dünya] da Allah'ındır. Göklerde nice melekler vardır ki, Allah dilediği ve razı olduğu kimseler için izin vermedikçe onların şefaati hiçbir şeye yaramaz.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: أم اشتَهى محمدٌ ما أعطاه اللَّهُ مِن هذه الكرامةِ التي أَكرَمه بها؛ من النبوَّةِ، والرسالةِ، وإنزالِ الوحيِ عليه، وتمنَّى ذلك، فأعطاه إياه ربُّه.
Ebû Ca'fer -rahimehullâh- der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Yoksa Muhammed peygamberlik, elçilik ve üzerine vahyin indirilmesi gibi Allah'ın kendisine bahşettiği bu ikramı arzuladı da bunu temenni etti de Rabbi ona bunu mu verdi?
فللهِ ما في الدارِ الآخرةِ والأُولى - وهى الدنيا - يُعطِي مَن يشاءُ مِن خَلْقِه ما شاء، ويَحْرِمُ مَن يشاءُ منهم ما شاء.
Âhiret yurdunda ve ilk yurtta -ki o dünyadır- olan her şey Allah'ındır; yarattıklarından dilediğine dilediği şeyi verir, onlardan dilediğini de dilediği şeyden mahrum bırakır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَمْ لِلْإِنْسَانِ مَا تَمَنَّى}. قال: وإن كان محمدٌ تَمَنَّى هذا، فذلك له؟
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; [İbn Vehb] dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أَمْ لِلْإِنْسَانِ مَا تَمَنَّى} sözü hakkında şöyle dedi: "Muhammed bunu temenni etmiş olsa bile, bu onun için [kendi elinde] midir?"
وقولُه: {وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: كثيرٌ مِن ملائكةِ اللَّهِ لا تَنْفَعُ شفاعتُهم عندَ اللَّهِ لمن شَفَعوا له شيئًا، إلا أن
O'nun şu sözü: {وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا} “Göklerde nice melekler vardır ki onların şefaati hiçbir fayda sağlamaz.” Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'ın meleklerinden birçoğunun şefaati, kendisi için şefaat ettikleri kimseye Allah katında hiçbir fayda sağlamaz; ancak...
يَشْفَعوا له مِن بعدِ أنْ يأذنَ اللَّهُ لهم بالشفاعةِ لمن يشاءُ منهم أن يَشْفَعوا له، {وَيَرْضَى}. يقولُ: ومن بعدِ أنْ يَرْضَى لملائكتِه الذين يَشْفَعون له أنْ يَشْفَعُوا له، فتَنْفَعَه حينَئذٍ شفاعتُهم. وإنما هذا توبيخٌ مِن اللَّهِ تعالى ذكرُه لعبدةِ الأوثانِ والملإِ مِن قريشٍ وغيرِهم، الذين كانوا يقولون: {مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى} [الزمر: ٣]. فقال اللَّهُ ﷿ لهم: ما تَنْفَعُ شفاعةُ ملائِكتي الذين هم عندي لمن شَفَعوا له، إلا مِن بعدِ إذنِي لهم بالشفاعةِ له ورِضائي، فكيف بشفاعةِ مَن دونَهم؟ فَأَعْلَمهم أن شفاعةَ ما يَعبُدون مِن دونِه غيرُ نافعتِهم.
Allah'ın, meleklerden dilediğine, lehine şefaat etmelerini dilediği kimse için şefaat izni vermesinden sonra şefaat etmeleri müstesnadır. {وَيَرْضَى} Şöyle buyurmaktadır: Kendisi için şefaat edecek olan meleklerinin onun lehine şefaat etmesine razı olmasından sonra [yapılan şefaat fayda verir] ve işte o zaman meleklerin şefaati ona fayda sağlar. Bu, Yüce Allah'ın putperestleri ve: {مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى} [Zümer: 3] “Biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz.” diyen Kureyş'in ileri gelenlerini ve başkalarını azarlamasıdır. Aziz ve Celil olan Allah onlara şöyle buyurmuştur: Katımda bulunan meleklerimin şefaati dahi, Benim kendisi için şefaat etmelerine izin vermem ve rızam olmadıkça şefaat ettikleri kimseye hiçbir fayda sağlamaz; o halde meleklerden aşağı olanların şefaati nasıl fayda versin? Böylece O'ndan başka taptıkları varlıkların şefaatinin kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağını onlara bildirmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلَائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى (٢٧) وَمَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا (٢٨) فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا (٢٩)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلَائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى (٢٧) وَمَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا (٢٨) فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا (٢٩)} “Âhirete inanmayanlar, meleklere dişilerin adlarını takarlar. Oysa onların bu hususta hiçbir bilgileri yoktur. Onlar sadece zanna uyarlar. Şüphesiz zan ise hakikat karşısında hiçbir şey ifade etmez. O halde Bizim zikrimizden yüz çeviren ve dünya hayatından başkasını istemeyen kimseden yüz çevir.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: إِنَّ الذين لا يُصدِّقون بالبعثِ في الدارِ الآخرةِ - وذلك يومُ القيامةِ - ليُسَمُّون ملائكةَ اللَّهِ تسميةَ الإناثِ. وذلك أنهم كانوا يقولون: هم بناتُ اللَّهِ.
Ebû Ca'fer -rahimehullâh- der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Âhiret yurdundaki dirilişi -ki o Kıyamet günüdür- tasdik etmeyenler, Allah'ın meleklerine muhakkak ki dişilerin isimlerini takarlar. Bu da onların: "Onlar Allah'ın kızlarıdır." demeleridir.
وبنحوِ الذي قلنا في قولِه: {تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى} قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى} sözü hakkında tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şekilde açıklamada bulunmuşlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، [وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا] عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى}. قال: الإناثِ.
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; [bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti, hepsi birden] İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in {تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى} “dişi ismiyle [adlandırırlar]” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: [Kastedilen] dişilerdir.
وقولُه: {وَمَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما لهم بما يقولون مِن تسميتِهم الملائكةَ تسميةَ الأُنثى مِن حقيقةِ علمٍ، {إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ}. يقولُ: ما يتَّبِعون في ذلك إلا الظَّنَّ. يعني أنهم إنما يقولون ذلك ظنًّا بغيرِ يقينِ علمٍ.
Yüce Allah'ın: {وَمَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ} sözüne gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Meleklere dişi isimleri vermeleri hususunda söyledikleri şeye dair hakiki hiçbir bilgileri yoktur. {إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ} Şöyle buyurmaktadır: Bu konuda ancak zanna uyuyorlar. Yani onlar bunu kesin bir bilgiye dayanmaksızın sırf bir zan olarak söylemektedirler.
وقولُه: {وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا}. يقولُ: وإِنَّ الظَّنَّ لا يَنْفَعُ مِن الحقِّ شيئًا فيقومَ مقامَه.
Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا} sözü hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz zan, hakkın yerine geçecek şekilde haktan hiçbir fayda sağlamaz.
وقولُه: {فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فدَعْ مَن أدبَر يا محمدُ عن ذكرِ اللَّهِ، ولم يؤمِنْ به فيوحِّدَه.
Yüce Allah'ın: {فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا} sözü hakkında; Yüce Övgü Sahibi Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'ın zikrinden yüz çeviren ve O'nu birleyip O'na iman etmeyen kimseyi bırak.
وقولُه: {وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا}. يقولُ: ولم يَطْلُبْ ما عندَ اللَّهِ في الدارِ الآخرةِ، ولكنه طلَب الحياةَ الدنيا، والتَمس البقاءَ فيها.
O'nun: {وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا} sözü hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Âhiret yurdunda Allah katında olanı istememiş, aksine yalnızca dünya hayatını talep etmiş ve onda ebedî kalmayı arzulamıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {ذَلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدَى (٣٠)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {ذَلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدَى (٣٠)} “İşte onların ilimden ulaşabildikleri nokta budur. Şüphesiz ki senin Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir; O, hidayete ereni de en iyi bilendir.”
قال أبو جعفرِ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذي يقولُه هؤلاء الذين لا يؤمِنون بالآخرةِ في الملائكةِ، من تسميتِهم إيَّاها تسميةَ الأُنثى، {مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ}. يقولُ: ليس لهم علمٌ إلا هذا الكفرُ باللَّهِ والشركُ به، على وجْهِ الظَّنِّ بغيرِ يقينِ علمٍ.
Ebû Ca'fer -rahimehullâh- der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Âhirete inanmayan bu kimselerin melekler hakkında onların dişi olduğunu söylemeleri; {مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ} onların ilimden ulaşabildikleri derecedir. Şöyle buyurmaktadır: Kesin bir bilgiye dayanmaksızın bir zan üzere Allah'ı inkâr etmekten ve O'na şirk koşmaktan başka onların hiçbir ilmi yoktur.
وكان ابنُ زيدٍ يقولُ في ذلك ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا} إلى قوله: {ذَلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ}. قال: يقولُ: ليس لهم علمٌ إلا الذي هم فيه مِن الكفرِ [باللَّهِ وبرسولِه]،
İbn Zeyd bu hususta, Yûnus'un bana anlattığı şu sözü söylerdi: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا} “Artık zikrimizden yüz çeviren kimseden sen de yüz çevir” âyetinden, {ذَلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ} “İşte onların ilimden ulaşabildikleri nokta budur” âyetine kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Onların, içinde bulundukları [Allah'ı ve Resûlü'nü] inkârdan başka hiçbir ilimleri yoktur,
ومُكابَرتُهم لِمَا جاء مِن عندِ اللَّهِ. قال: وهؤلاء أهلُ الشركِ.
ve Allah katından gelene karşı diretip inat etmeleridir . Dedi ki: Bunlar şirk ehlidir."
وقولُه: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إِنَّ ربَّك يا محمدُ هو أعلمُ بمن جار عن طريقِه - في سابقِ علمِه - فلا يؤمِنُ. وذلك الطريقُ هو الإسلامُ، {وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدَى}. يقولُ: وربُّك أعلمُ بمن أصاب طريقَه فسلَكه في سابقِ علمِه. وذلك الطريقُ أيضًا الإسلامُ.
Yüce Allah'ın: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ} sözüne gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Muhakkak ki senin Rabbin, ezelî ilminde O'nun yolundan sapıp da iman etmeyecek kimseyi en iyi bilendir. Bu yol ise İslâm'dır. {وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدَى} Şöyle buyurmaktadır: Rabbin, ezelî ilminde O'nun doğru yolunu bulup o yolda yürüyen kimseyi de en iyi bilendir. Bu yol da yine İslâm'dır.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى (٣١) الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى (٣١) الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ}
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: وللَّهِ مُلكُ ما في السماواتِ وما في الأرضِ من شيءٍ، وهو يُضِلُّ مَن يشاءُ [ويَهْدِي من يشاءُ] ، وهو أعلمُ بهم، {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا}. يقولُ: ليَجْزِيَ الذين عَصَوه مِن خَلْقِه فأساءوا بمعصيتِهم إيَّاه، فيُثِيبَهم بها النارَ، {وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى}. يقولُ: وَلِيَجْزِيَ الذين أطاعوه فأحسَنوا بطاعتِهم إيَّاه في الدنيا بالحُسنى، وهي الجنةُ، فيُثيبَهم بها.
Ebû Ca'fer -rahimehullâh- der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Göklerde ve yerde bulunan her şeyin mülkiyeti Allah'a aittir. O, dilediğini saptırır [dilediğini de doğru yola iletir] ve onları en iyi bilendir. {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا} Şöyle buyurmaktadır: Yarattıklarından Kendisine isyan edip isyanlarıyla kötülük edenleri cezalandırmak ve karşılığında onlara cehennem ateşini vermek için; {وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} Şöyle buyurmaktadır: Dünyada Kendisine itaat ederek güzel amel işleyenleri de en güzeliyle, yani Cennet ile mükâfatlandırmak ve karşılık olarak onlara Cennet'i vermek için [bunu yapacaktır].
وقيل: عُنِي بذلك أهلُ الشركِ والإيمانِ.
Bununla şirk ve iman ehlinin kastedildiği de söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني عبدُ اللَّهِ بنُ عياشٍ، قال: قال زيدُ بنُ أسلمَ في قولِ اللَّهِ ﷿: {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا [بِالْحُسْنَى}: الذين أساءُوا المشركون، والذين أَحسَنوا]
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Abdullah b. Ayyâş haber verdi, dedi ki: Zeyd b. Eslem, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا [بِالْحُسْنَى}: الذين أساءُوا المشركون، والذين أَحسَنوا] “Kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik yapanları da en güzeliyle mükâfatlandırsın diye” buyruğu hakkında [şöyle] dedi: [Kötülük yapanlar müşrikler, iyilik yapanlar ise]
المؤمنون.
müminlerdir, dedi.
وقولُه: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ}. يقولُ: الذين يَبْعُدون عن كبائرِ الإثمِ التي نهَى اللَّهُ عنها وحرَّمها عليهم فلا يقرَبونها. وذلك الشركُ باللَّهِ، وما قد بيَّناه في قولِه: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ} [النساء: ٣١].
Yüce Allah'ın: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ} sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Allah'ın yasakladığı ve kendilerine haram kıldığı büyük günahlardan uzak duranlar ve onlara yaklaşmayanlar. Bu da Allah'a şirk koşmaktır ve: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ} [Nisâ: 31] “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz...” ayetinde açıkladığımız hususlardır.
وقولُه: {وَالْفَوَاحِشَ}. وهي الزِّنى وما أشبَهه مما أوجَب اللَّهُ فيه حدًّا.
O'nun: {وَالْفَوَاحِشَ} sözü ise zina ve Allah'ın hakkında had cezası takdir ettiği benzeri fiillerdir.
وقولُه: {إِلَّا اللَّمَمَ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى: {إِلَّا} في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: هي بمعنى الاستثناءِ المنقطعِ. وقالوا: معنى الكلامِ: الذين يَجتَنِبُون كبائرَ الإثمِ والفواحشَ، إلا اللَّمَمَ الذي ألمُّوا به من الإثمِ والفواحشِ في الجاهليةِ قبلَ الإسلامِ، فإن اللَّهَ قد عفا لهم عنه، فلا يُؤاخِذُهم به.
Yüce Allah'ın: {إِلَّا اللَّمَمَ} sözü hakkında; tevil ehli bu yerdeki {إِلَّا} edatının anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları bunun münkatı' (kesintili) istisna anlamında olduğunu söylemişlerdir. Ve demişlerdir ki: Kelamın anlamı şudur: Büyük günahlardan ve fuhşiyyattan kaçınırlar; ancak İslâm'dan önce Câhiliye döneminde işleyiverdikleri günah ve fuhşiyyat (lemem) müstesnadır, zira Allah onları onlar için bağışlamıştır ve bundan dolayı onları hesaba çekmeyecektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ}. يقولُ: إلا ما قد سلَف .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti; dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ} sözü hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] der ki: "Geçmişte kalmış olanlar müstesna ."
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ}. قال: قال المشركون: إنما كانوا بالأمسِ يَعْمَلون معنا. فأنزَل اللَّهُ ﷿: {إِلَّا اللَّمَمَ}: ما كان منهم
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ} “Onlar ki günahın büyüklerinden ve hayâsızlıklardan kaçınırlar; lemem (küçük kusurlar / geçmişte kalanlar) müstesna.” sözü hakkında şöyle dedi: Müşrikler: “Onlar daha dün bizimle birlikte [bu günahları] işliyorlardı.” dediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {إِلَّا اللَّمَمَ} “Lemem müstesna.” [ayetini] indirdi; [yani] onların
في الجاهليةِ. قال: واللَّمَمُ: الذي ألمُّوا به مِن تلك الكبائرِ والفواحشِ في الجاهليةِ قبلَ الإسلامِ، وغفَرها لهم حين أسلَموا .
Câhiliyede işlemiş oldukları şeylerdir. Dedi ki: Lemem; İslâm'dan önce Câhiliyede o büyük günahlardan ve fuhşiyyattan işleyiverdikleri şeylerdir ki Müslüman olduklarında Allah bunları onlar için bağışlamıştır ."
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن ابنِ عياشٍ، عن ابنِ عونٍ، عن محمدٍ، قال: سأل رجلٌ زيدَ بنَ ثابتٍ عن هذه الآيةِ: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ}. فقال: حرَّم اللَّهُ عليك الفواحشَ، ما ظهَر منها وما بطَن .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Ayyâş'tan, o İbn Avn'dan, o da Muhammed'den rivayet etti; dedi ki: Bir adam Zeyd b. Sâbit'e bu ayeti sordu: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ}. Bunun üzerine o: "Allah sana fuhşiyyatın açığını da gizlisini de haram kılmıştır ." dedi.
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: [أخبَرني عبدُ اللَّهِ بنُ عياشٍ، قال: قال زيدُ بنُ أسلمَ] في قولِ اللَّهِ ﷿: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ}. قال: كبائرَ الشركِ. {وَالْفَوَاحِشَ}: الزِّنى؛ ترَكوا ذلك حينَ دخَلوا في الإسلامِ، فغفَر اللَّهُ لهم ما كانوا ألمُّوا به وأصابوا مِن ذلك قبلَ الإسلامِ .
Bana Yûnus b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; [İbn Vehb] dedi ki: [Bana Abdullah b. Ayyâş haber verdi; dedi ki: Zeyd b. Eslem] Aziz ve Celil olan Allah'ın: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ} sözü hakkında şöyle dedi: "[Büyük günahlar] şirkin büyükleridir; {وَالْفَوَاحِشَ} ise zinadır. İslâm'a girdiklerinde bunları terk ettiler ve Allah da İslâm'dan önce bu hususta işledikleri ve bulaştıkları şeyleri onlar için bağışladı ."
وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ ممن يوجِّهُ تأويلَ {إِلَّا} في هذا الموضعِ إلى هذا الوجهِ الذي ذكَرْتُه عن ابنِ عباسٍ يقولُ في تأويلِ ذلك: لم يُؤذَنْ لهم في اللَّمَمِ، وليس هو مِن الفواحشِ، ولا مِن كبائرِ الإثمِ، وقد يُسْتَثْنى الشيءُ مِن الشيءِ وليس منه، على ضميرٍ قد كُفَّ عنه، فمجازُه: إلا أنْ يُلِمَّ مُلِمٌّ بشيءٍ ليس مِن الفواحشِ ولا مِن الكبائرِ. قال الشاعرُ :
Arap dilini bilen bazı ilim ehli de -ki bu ayetteki {إِلَّا} edatının tevilini İbn Abbâs'tan zikrettiğim bu veçhe yönlendirenlerdendir- bunun tevili hakkında şöyle demektedir: Onlara lemem (küçük/anlık günahlar) hususunda izin verilmemiştir; zira o ne fuhşiyyattandır ne de büyük günahlardandır. Bazen bir şey, aslında kendisinden olmayan bir şeyden, dile getirilmemiş gizli bir anlama (müstesnâ-ı minh'e) binaen istisna edilebilir. Dolayısıyla cümlenin mecâzî anlamı: 'Ancak bir kimsenin fuhşiyyattan ve büyük günahlardan olmayan bir şeye bulaşıvermesi müstesnadır' şeklindedir. Şair şöyle demiştir :
وبَلْدَةٍ ليس بِها أنيسُ … إلا اليعافيرُ وإلا العِيسُ
Nice belde [vardır ki] orada yabani ceylanlar ve develerden başka hiçbir can yoldaşı yoktur...
واليعافيرُ الظباءُ، والعِيسُ الإبلُ، وليسا مِن الناسِ، فكأنه قال: ليس به أنيسٌ، غيرَ أنَّ به ظِباءً وإبِلًا. وقال بعضُهم: اليَعْفُورُ من الظباءِ الأحمرُ، والأعيسُ الأبيضُ.
el-Yeâfîr ceylanlar, el-'Îs ise develerdir; ikisi de insanlardan değildir. Sanki o: 'Orada hiçbir can yoldaşı/insan yoktur, şu kadar var ki orada ceylanlar ve develer vardır.' demek istemiştir. Bazıları da: el-Ya'fûr ceylanların kızıl olanı, el-A'yes ise beyaz olanıdır demiştir.
وقال بنحوِ هذا القولِ جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.
Tevil ehlinden bir topluluk da buna benzer bir görüş belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الأعمشِ، عن أبي الضُّحى، أنَّ ابنَ مسعودٍ قال: زنى العينين النظرُ، وزنى الشَّفَتَيْن التَّقْبِيلُ، وزنى اليدين البطْشُ، وزنى الرِّجلَين المشيُ، ويُصدِّقُ ذلك الفرجُ أو يُكذِّبُه، فإن تقدَّم بفرجِه كان زانيًا، وإلا فهو اللَّمَمُ .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o el-A'meş'ten, o da Ebu'd-Duhâ'dan rivayet etti; İbn Mes'ûd şöyle demiştir: "İki gözün zinası bakmak, iki dudağın zinası öpmek, iki elin zinası tutmak/yakalamak, iki ayağın zinası yürümektir. Cinsel organ ise bunu ya doğrular ya da yalanlar. Şayet cinsel organıyla ileri giderse zina etmiş olur; aksi takdirde bu lememdir (küçük/anlık günahtır) ."
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، قال: وأخبَرنا ابنُ طاوسٍ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قال: ما رأيتُ شيئًا أشبَهَ باللَّمَمِ مما قال أبو هريرةَ عن النبيِّ ﷺ: "إنّ اللَّهَ كتَب على ابنِ آدمَ حظَّه من الزِّنى أَدْرَكه ذلك لا محالةَ؛ فزنى العَيْنَينِ النظرُ، وزنى اللسانِ المَنْطِقُ، والنَّفْسُ تَتَمَنَّى وتَشْتَهِي، والفَرْجُ يُصدِّقُ ذلك أو يُكذِّبُه" .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den rivayet etti ve dedi ki: Bize İbn Tâvûs, babasından, o da İbn Abbâs'tan haber verdi; [İbn Abbâs] dedi ki: Ebû Hüreyre'nin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu sözden leme me daha çok benzeyen bir şey görmedim: "Şüphesiz Allah, Âdemoğlunun zinadan payını yazmıştır; o buna mutlaka erişecektir. İki gözün zinası bakmak, dilin zinası konuşmaktır; nefis arzu eder ve iştah duyar, cinsel organ ise bunu ya doğrular ya da yalanlar" .
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن مسلمٍ، عن مسروقٍ في قولِه: {إِلَّا اللَّمَمَ}. قال: إن تقدَّم كان زنًى، وإن تأخَّر كان لَمَمًا .
Bana Ebu's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Müslim'den, o da Mesrûk'tan O'nun: {إِلَّا اللَّمَمَ} “küçük günahlar müstesna” sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: "Eğer ileri giderse zina olur, şayet geri durursa lemem (küçük günah) olur ."
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: ثنا منصورُ بنُ
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet etti; dedi ki: Bize Mansûr b.
عبدِ الرحمنِ، قال: سألتُ الشَّعْبيَّ عن قولِه: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ}. قال: [هو ما] دونَ الزنى. ثم روَى لنا عن ابنِ مسعودٍ، قال: زنى العينين ما نظَرَتْ إليه، وزنى اليدِ ما لَمَسَتْ، وزنى الرِّجْلِ ما مَشَت، والتحقيقُ بالفَرْجِ .
Abdirrahmân rivayet edip dedi ki: Şa'bî'ye O'nun: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ} “Onlar ki günahın büyüklerinden ve çirkin hayâsızlıklardan kaçınırlar, küçük günahlar müstesna” sözünü sordum. Dedi ki: "[O], zinanın altındaki şeylerdir." Sonra bize İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; [İbn Mes'ûd] şöyle demiştir: "İki gözün zinası baktığı şeydir, elin zinası dokunduğu şeydir, ayağın zinası yürüdüğü şeydir; [fiilî] gerçekleşme ise cinsel organladır ."
حدَّثني محمدُ بنُ معمرٍ، قال: ثنا يعقوبُ، قال: ثنا وُهَيْبٌ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ عثمانَ بنِ خُثَيْمِ بنِ عمرٍو القارِيُّ، قال: ثنى عبدُ الرحمنِ بنُ نافعٍ - الذي يقالُ له: ابنُ لبابةَ الطائفيُّ - قال: سألتُ أبا هريرةَ عن قولِ اللَّهِ ﷿: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ}. قال: القُبْلَةُ، والغَمْزَةُ، والنَّظْرَةُ، والمباشَرةُ، إذا مسَّ الختانُ الختانَ فقد وجَب الغسلُ، وهو الزنى .
Bana Muhammed b. Ma'mer rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kūb rivayet etti; dedi ki: Bize Vüheyb rivayet etti; dedi ki: Bize Abdullah b. Osmân b. Huseym b. Amr el-Kārî rivayet etti; dedi ki: Bana -kendisine İbn Lübâbe et-Tâifî denen- Abdurrahman b. Nâfi' rivayet edip dedi ki: Ebû Hüreyre'ye Aziz ve Celil olan Allah'ın: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ} “Onlar ki günahın büyüklerinden ve çirkin hayâsızlıklardan kaçınırlar, küçük günahlar müstesna” sözünü sordum. Şöyle dedi: "Öpücük, göz kırpma/dokunma, bakış ve oynaşmadır. Sünnet mahalli sünnet mahalline değdiği zaman gusül farz olur ki işte zina odur ."
وقال آخرون: بل ذلك استثناءٌ صحيحٌ، ومعنى الكلامِ: الذين يَجْتَنِبون كبائرَ الإثمِ والفواحشَ إلا أن يُلِمَّ بها ثم يتوبَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, munfasıl/sahih bir istisnadır. Sözün anlamı şudur: "Onlar günahın büyüklerinden ve fuhşiyyattan kaçınırlar , meğerki bunlara bir anlık bulaşıp sonra tövbe etmiş olsunlar."
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: أخبَرنا زكريا بنُ إسحاقَ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ}. قال: هو الرَّجُلُ يُلِمُّ بالفاحشةِ ثم يتوبُ. قال: وقال رسولُ اللَّهِ ﷺ:
Bana Süleymân b. Abdilcebbâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Zekeriyyâ b. İshâk, Amr b. Dînâr'dan, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan [şöyle naklettiğini] haber verdi: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ} “Onlar, ufak tefek kusurlar müstesna, büyük günahlardan ve çirkin hayasızlıklardan kaçınırlar.” [İbn Abbâs] dedi ki: “Bu, çirkin bir günaha [bir anlık] bulaşıp sonra tövbe eden kimsedir.” [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur:
"إِنْ تَغْفِرِ اللهمَّ تَغْفِرْ جَمّا … وأَىُّ عَبْدٍ لك لا أَلمَّا"
"Eğer bağışlarsan Allah'ım, pek çok bağışlarsın… / Hangi kulun vardır ki [günaha] bulaşmış olmasın?"
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، أنه قال في هذه الآيةِ: {إِلَّا اللَّمَمَ}. قال: الذي يُلِمُّ بالذنبِ ثم يدَعُه، وقال الشاعرُ:
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan, o Mücâhid'den rivayet etti; o bu ayet hakkında: {إِلَّا اللَّمَمَ} “küçük günahlar müstesna” [ifadesiyle ilgili olarak] şöyle demiştir: "Günaha bulaşıp sonra onu terk eden kimsedir." Şair de şöyle demiştir:
إِنْ تَغْفِرِ اللهمَّ تَغْفِر جمّا … وأيُّ عَبْدٍ لك لا أَلمَّا
Eğer bağışlarsan Allah'ım, pek çok bağışlarsın… / Hangi kulun vardır ki [günaha] bulaşmış olmasın?
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بنِ بزيعٍ، قال: [حدَّثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال] : ثنا يونسُ، عن الحسنِ، عن أبي هريرةَ، أُراه رفعَه، في: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ}. قال: اللَّمةُ مِن الزنى، ثم يتوبُ ولا يعودُ، واللَّمةُ مِن السرقةِ، ثم يتوبُ ولا يعودُ، واللَّمةُ مِن شربِ الخمرِ، [إن شاء اللَّهُ] ، ثم يتوبُ ولا يعودُ. قال: فتلك الإلمامُ .
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' rivayet edip dedi ki: [Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki] : Bize Yûnus, Hasen'den, o Ebû Hüreyre'den rivayet etti -sanırım bunu merfû olarak [Nebî'ye] nispet etti-: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ} “Onlar ki günahın büyüklerinden ve çirkin hayâsızlıklardan kaçınırlar, küçük günahlar müstesna” hakkında dedi ki: "Zinaya bir anlık bulaşma ve sonra tövbe edip bir daha dönmeme; hırsızlığa bir anlık bulaşma ve sonra tövbe edip bir daha dönmeme; içki içmeye [Allah dilerse] bir anlık bulaşma ve sonra tövbe edip bir daha dönmemedir." Dedi ki: "İşte bu 'ilmâm'dır (anlık bulaşmadır) ."
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي عديٍّ، عن عوفٍ، عن الحسنِ في قولِ اللَّهِ: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ}. قال: اللَّمةُ مِن الزنى، أو
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Avf'tan, o da el-Hasen'den Allah'ın: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ} “Onlar ki günahın büyüklerinden ve çirkin hayâsızlıklardan kaçınırlar, küçük günahlar müstesna” sözü hakkında rivayet etti; [Hasen] dedi ki: “[Lemem], zinaya bir anlık bulaşma veya
السرقةِ، أو شربِ الخمرِ، ثم لا يعودُ .
hırsızlığa veya içki içmeye [bir anlık bulaşma], sonra da bir daha [o günaha] dönmemedir ."
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ} . كان أصحابُ النبيِّ ﷺ يقولون: هو الرجلُ يُصيبُ اللَّمةَ مِن الزنى، واللَّمةَ مِن شربِ الخمرِ، فيُخْفِيها فيتوبُ منها .
Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasen'den O'nun: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ} “Onlar ki günahın büyüklerinden ve çirkin hayâsızlıklardan kaçınırlar, küçük günahlar müstesna” sözü hakkında rivayet etti: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı şöyle derlerdi: "Bu , zinaya bir anlık bulaşan veya içki içmeye bir anlık bulaşan, sonra da bunu gizleyip tövbe eden kimsedir ."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن ابنِ جريجٍ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ: {إِلَّا اللَّمَمَ}: يُلِمُّ بها في الحينِ. قلتُ: الزنى؟ قال: الزنى ثم يتوبُ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan: {إِلَّا اللَّمَمَ} “küçük günahlar müstesna” [ifadesi hakkında] rivayet etti: "Ona zaman zaman bulaşır." Dedim ki: Zina mı? Dedi ki: "Zina [eder] sonra tövbe eder ."
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، قال: قال معمرٌ: كان الحسنُ يقولُ في اللَّممِ: تكونُ اللَّمةُ مِن الرجلِ بالفاحشةِ ثم يتوبُ .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr rivayet edip dedi ki: Ma'mer dedi ki: Hasen, lemem hakkında şöyle derdi: "Kişinin çirkin hayâsızlığa bir anlık bulaşması, sonra da tövbe etmesidir ."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ، قال: الزنى ثم يتوبُ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İsmâil'den, o da Ebû Sâlih'ten rivayet etti; dedi ki: "Zina [eder], sonra tövbe eder."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن قتادةَ، عن الحسنِ: {إِلَّا اللَّمَمَ}: قال: أَن يَقَعَ الوقعةَ ثم يَنتَهِيَ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca'fer'den, o Katâde'den, o da el-Hasen'den: {إِلَّا اللَّمَمَ} “küçük günahlar müstesna” [ifadesi hakkında] rivayet etti; dedi ki: "[Günah] fiiline bir kez düşüp sonra son vermesidir."
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ عيينةَ، عن عمرٍو، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: {اللَّمَمَ}. الذي [يُلِمُّ المرَّةَ] .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr'dan, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs]: {اللَّمَمَ} hakkında: "[Bir kereye mahsus] bulaşan kimsedir ." demiştir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ ، قال: أخبَرني يحيى بنُ أيوبَ، عن المُثنَّى بنِ الصَّباحِ، عن عمرٍو بنِ شعيبٍ، [أن عبدَ اللَّهِ بنَ عمرِو بنِ العاصِ، قال: اللَّمَمُ ما دونَ الشركِ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi ; dedi ki: Bana Yahyâ b. Eyyûb, el-Müsennâ b. es-Sabbâh'tan, o Amr b. Şuayb'dan haber verdi [ki Abdullah b. Amr b. el-Âs şöyle demiştir: "Lemem, şirkin altındaki şeylerdir .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ] ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا قُرَّةُ ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ القاسمِ في قولِه: {إِلَّا اللَّمَمَ}. قال: اللَّمةُ يُلِمُّ بها مِن الذنوبِ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip] dedi ki: Bize Ebû Âmir rivayet etti; dedi ki: Bize Kurre rivayet etti ; o Abdullah b. el-Kāsım'dan O'nun: {إِلَّا اللَّمَمَ} “küçük günahlar müstesna” sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: "Günahlardan kişinin [bir anlık] bulaştığı şeydir."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِلَّا اللَّمَمَ}. قال: الرجلُ يُلِمُّ بالذنبِ ثم يَنْزِعُ عنه. قال: وكان أهلُ الجاهليةِ يَطوفون بالبيتِ وهم يقولون:
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den O'nun: {إِلَّا اللَّمَمَ} “küçük günahlar müstesna” sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: "Kişinin günaha bir anlık bulaşıp sonra ondan vazgeçmesidir." Dedi ki: Câhiliye ehli Beyt'i tavaf eder ve şöyle derlerdi:
إِنْ تَغْفِرِ اللهُمَّ تَغْفِرْ جَمَّا … وأيُّ عَبْدٍ لك لا أَلمَّا
Eğer bağışlarsan Allah'ım, pek çok bağışlarsın… / Hangi kulun vardır ki [günaha] bulaşmış olmasın?
وقال آخرون ممن وجَّه معنى {إِلَّا} إلى الاستثناءِ المنقطعِ: اللَّمَمُ هو ما دونَ حدِّ الدنيا وحدِّ الآخرةِ، قد تجاوز اللَّهُ عنه.
{إِلَّا} [ifadesinin] anlamını munkatı‘ istisnaya hamletmiş olan diğer bazı [âlimler] ise şöyle demiştir: Lemem; dünya haddi ile ahiret haddinin (azabının) altında kalan ve Allah'ın affettiği şeylerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن عطاءٍ، عن ابنِ الزبيرِ: {إِلَّا اللَّمَمَ}. قال: ما بينَ الحدَّين؛ حدِّ الدنيا وعذابِ الآخرةِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Câbir'den, o Atâ'dan, o da İbnü'z-Zübeyr'den: {إِلَّا اللَّمَمَ} “küçük günahlar müstesna” [ifadesi hakkında] rivayet etti; dedi ki: "İki haddin; dünya haddi ile ahiret azabının arasındaki şeylerdir ."
حدَّثنا ابنُ المُثنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، عن شعبةُ، عن الحكمِ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال في اللَّمَمِ: ما دونَ الحدَّين؛ حدِّ الدنيا والآخرةِ.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, Şu'be'den, o el-Hakem'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o, lemem hakkında: "İki haddin; dünya ve ahiret haddinin altındaki şeylerdir." demiştir.
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا ابنُ أبي عديٍّ، عن شعبةَ، عن الحكمِ وقتادةَ، عن ابنِ عباسٍ بمثلهِ، إلا أنه قال: حدِّ الدنيا وحدِّ الآخرةِ .
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Şu'be'den, o el-Hakem ve Katâde'den, onlar da İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etti; şu kadar var ki o: "Dünya haddi ile ahiret haddi" demiştir .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: أخبَرنا شعبةُ، عن الحكمِ بن عُتَيْبةَ، قال: قال ابنُ عباسٍ: اللَّمَمُ ما دونَ الحدَّين؛ حدِّ الدنيا وحدِّ الآخرةِ.
Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet etti; dedi ki: Bize Şu'be, Hakem b. Uteybe'den haber verdi; dedi ki: İbn Abbâs: "Lemem, iki haddin; dünya haddi ile ahiret haddinin altındaki şeylerdir." dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ}. قال: كلُّ شيءٍ بين الحدَّين - حدِّ الدنيا وحدِّ الآخرةِ - تُكفِّرُه الصلواتُ وهو اللَّمَمُ، وهو دونَ كلِّ موجِبٍ، فأما حدُّ الدنيا فكلُّ حدٍّ فرَض اللَّهُ عقوبتَه في الدنيا، وأما حدُّ الآخرةِ فكلُّ شيءٍ ختَمه اللَّهُ بالنارِ وأخَّر عقوبتَه إلى الآخرةِ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı; dedi ki: Bana amcam anlattı; dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ} “Onlar ki günahın büyüklerinden ve çirkin hayâsızlıklardan kaçınırlar, küçük günahlar müstesna” sözü hakkında rivayet etti; dedi ki: "İki haddin -dünya haddi ile ahiret haddinin- arasındaki her şeyi namazlar örter ve işte bu lememdir; [cezayı] gerektiren her şeyin altındaki şeydir. Dünya haddine gelince, o Allah'ın dünyadaki cezasını farz kıldığı her haddir. Ahiret haddine gelince, Allah'ın cehennemle mühürlediği ve cezasını ahirete ertelediği her şeydir ."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ في قولِه: {إِلَّا اللَّمَمَ}. يقولُ: ما بينَ الحدَّين؛ كلُّ ذنبٍ ليس فيه حدٌّ في الدنيا
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ rivayet etti; dedi ki: Bize el-Huseyn, Yezîd'den, o da İkrime'den O'nun: {إِلَّا اللَّمَمَ} “küçük günahlar müstesna” sözü hakkında rivayet etti; [İkrime] şöyle demektedir: "İki haddin arasındaki şeydir; dünyada hakkında bir had cezası bulunmayan her günah
ولا عذابٌ في الآخرةِ فهو اللَّمَمُ.
ve ahirette de azap bulunmayan her günah lememdir."
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ}: واللَّمَمُ ما كان بينَ الحدَّين لم يَبْلُغْ حدِّ الدنيا ولا حدَّ الآخرةِ؛ موجِبةً قد أوجَب اللَّهُ لأهلِها النارَ، أو فاحشةً يقامُ بها الحدُّ في الدنيا .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ} “Onlar ki günahın büyüklerinden ve çirkin hayâsızlıklardan kaçınırlar, küçük günahlar müstesna” sözü hakkında rivayet etti: "Lemem, iki haddin arasında olup dünya haddine ve ahiret haddine varmayan şeydir; yani Allah'ın sahiplerine cehennemi vacip kıldığı [cezayı] gerektirici bir günah yahut dünyada hakkında had cezası uygulanan bir fuhşiyyat değildir ."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن قتادةَ، قال: قال بعضُهم: اللَّمَمُ ما بينَ الحدَّين؛ حدِّ الدنيا وحدِّ الآخرةِ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca'fer'den, o Katâde'den rivayet etti; dedi ki: Bazıları şöyle demiştir: "Lemem, iki haddin; dünya haddi ile ahiret haddinin arasındaki şeylerdir."
حدَّثنا أبو كريبٍ ويعقوبُ، قالا: ثنا إسماعيلُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا سعيدُ بنُ أبي عروبةَ، عن قتادةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: اللَّمَمُ ما بينَ الحدَّين؛ حدِّ الدنيا وحدِّ الآخرةِ.
Bize Ebû Küreyb ve Ya'kūb rivayet edip dediler ki: Bize İsmâil b. İbrâhîm rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: "Lemem, iki haddin; dünya haddi ile ahiret haddinin arasındaki şeylerdir."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، قال: قال الضحاكُ: {إِلَّا اللَّمَمَ}. قال: كلُّ شيءٍ بينَ حدِّ الدنيا والآخرةِ فهو اللَّمَمُ، يَغْفِرُه اللَّهُ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan rivayet etti; dedi ki: Dahhâk: {إِلَّا اللَّمَمَ} “küçük günahlar müstesna” hakkında şöyle demiştir: "Dünya ile ahiret haddi arasındaki her şey lememdir; Allah onu bağışlar ."
وأَوْلى الأقوالِ في ذلك عندي بالصوابِ قولُ مَن قال: {إِلَّا} بمعنى الاستثناءِ المنقطعِ. ووجَّه معنى الكلامِ إلى: الذين يَجتَنِبُون كبائرَ الإثمِ والفواحشَ إلا اللَّمَمَ بما دونَ كبائرِ الإثمِ، ودونَ الفواحشِ الموجِبةِ الحدودَ في الدنيا والعذابَ في الآخرةِ، فإن ذلك معفوٌّ لهم عنه. وذلك عندي نظيرُ قولِه جلَّ ثناؤُه: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيمًا} [النساء: ٣١]. فوعَد جلَّ ثناؤُه باجتنابِ الكبائرِ العفوَ عما دونَها مِن
Bu konuda bana göre doğruya en yakın olan görüş; {إِلَّا} [edatının] munkatı istisna anlamında olduğunu söyleyen ve sözün anlamını şu şekilde açıklayan kimsenin görüşüdür: Onlar büyük günahlardan ve hayâsızlıklardan kaçınırlar; ancak büyük günahların ve dünyada had cezalarını, ahirette ise azabı gerektiren hayâsızlıkların altında kalan lemem (küçük günahlar) müstesnadır, zira bu [küçük günahlar] onlar için bağışlanmıştır. Bu, bana göre O'nun -şânı yücedir- şu kavlinin bir benzeridir: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيمًا} [النساء: ٣١] “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin [küçük] günahlarınızı örteriz ve sizi şerefli bir makama girdiririz.” [en-Nisâ: 31]. Nitekim [Allah] -şânı yücedir- büyük günahlardan kaçınma karşılığında, bunların altındaki
السيئاتِ، وهو اللَّمَمُ الذي قال النبيُّ ﷺ: "العينان تَزنِيان، واليَدَان تَزنِيان، والرِّجلان تَزنِيان، ويُصدِّقُ ذلك الفَرْجُ أو يُكَذِّبُه". وذلك أنه لا حدَّ فيما دونَ وُلُوجِ الفرجِ في الفرجِ يَجِبُ ، وذلك هو العفوُ من اللَّهِ في الدنيا عن عقوبةِ العبدِ عليه، واللَّهُ جلَّ ثناؤُه أكرَمُ من أن يعودَ فيما قد عفا عنه، كما رُوِي عن النبيِّ ﷺ .
kötülükleri bağışlayacağını vaat etmiştir ki işte bu, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "İki göz zina eder, iki el zina eder, iki ayak zina eder; cinsel organ ise bunu ya doğrular ya da yalanlar" buyurduğu lememdir. Çünkü bir cinsel organın diğer bir cinsel organa girmesinin altında kalan fiillerde had [cezası] vacip olmaz ; işte bu, dünyada kulun bu fiili karşısındaki cezasından Allah'ın bir affıdır. Allah -senâsı yüce olsun-, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiği üzere, affettiği şeyden dolayı [tekrar cezaya] dönmekten çok daha kerimdir .
واللَّمَمُ في كلامِ العربِ المقاربةُ للشيءِ، ذكَر الفرّاءُ أنه سمِع العربَ تقولُ: ضَرَبه ما لَمَم القتلَ. يريدون: ضَرْبًا مُقارِبًا للقتلِ. قال: وسمِعتُ مِن آخرَ: ألمَّ يفعَلُ. في معنى: كاد يفعَلُ.
Arap kelamında lemem, bir şeye yaklaşmak demektir. Ferrâ , Arapların şöyle dediğini işittiğini zikretmiştir: 'ضَرَبه ما لَمَم القتلَ' (Onu neredeyse öldürecek kadar vurdu). Bununla öldürmeye yakın bir vuruşu kastederler. [Ferrâ] dedi ki: Bir başkasından da: 'ألمَّ يفعَلُ' (Neredeyse yapıyordu) sözünü, 'kâde yef'alu' (neredeyse yapıyordu) anlamında işittim.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى (٣٢)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى (٣٢)} “Şüphesiz Rabbin mağfireti geniş olandır. Sizi topraktan yarattığında ve annelerinizin karınlarında ceninler halinde iken sizi en iyi bilen O'dur. Öyleyse kendinizi temize çıkarmayın; O, sakınanı en iyi bilendir” sözünün tevili hakkında.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: إنَّ ربَّك يا محمدُ {وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ}: واسعٌ عفوُه للمُذْنِبين الذين لم تَبْلُغْ ذنوبُهم الفواحشَ وكبائرَ الإثمِ. وإنما أعلَم جلَّ ثناؤُه بقوله هذا عبادَه أنه يَغْفِرُ اللَّمَمَ - بما وصَفْنا مِن الذنوبِ - لمن اجتَنَب كبائرَ الإثمِ والفواحشَ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan Allah, Nebîsi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şüphesiz senin Rabbin {وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ} “mağfireti geniş olandır”; günahları fuhşiyyâta ve büyük günahlara varmamış günahkârlar için O'nun affı geniştir. Zikri yüce olan, bu sözüyle kullarına ancak, büyük günahlardan ve fuhşiyyattan kaçınan kimseler için nitelediğimiz günahlardan ibaret olan lememi bağışlayacağını bildirmiştir.
كما حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ}: قد غفَر ذلك لهم.
Nitekim bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ} “Şüphesiz Rabbin mağfireti geniş olandır” sözü hakkında şöyle demiştir: [Allah] bunu onlar için bağışlamıştır.
وقولُه: {هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ربُّكم أعلمُ بالمؤمنِ منكم مِن الكافرِ، والمحسنِ منكم مِن المسيءِ، والمطيعِ مِن العاصي، حينَ ابْتَدَعكم مِن الأرضِ فَأَحْدَثكم منها، بخلْقِ أبيكم آدمَ منها، وحينَ {أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ}. يقولُ: وحينَ أنتم حَمْلٌ لم تُولَدوا، منكم بأنفسِكم بعدما صِرْتم رجالًا ونساءً.
O'nun: {هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ} “Sizi topraktan yarattığında sizi en iyi bilen O'dur” sözü: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Babanız Âdem'i topraktan yaratmak suretiyle sizi topraktan var edip yarattığında ve siz {أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ} “annelerinizin karınlarında ceninler halinde iken” -yani siz henüz doğmamış birer cenin iken-, erkekler ve kadınlar haline geldikten sonra kendinizi bilmenizden daha iyi olarak Rabbiniz içinizdeki mümini kâfirden, iyilik edeni kötülük edenden, itaatkâr olanı isyankâr olandan daha iyi bilendir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ}. قال: كنحوِ قولِه: {وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} [الأنعام: ١١٧، النحل: ١٢٥، القصص: ٥٦، القلم: ٧].
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti; dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti; dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ} “Sizi topraktan yarattığında sizi en iyi bilen O'dur” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: O'nun: {وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “Ve O doğru yolda olanları en iyi bilendir” [el-En'âm: 117, en-Nahl: 125, el-Kasas: 56, el-Kalem: 7] sözü gibidir.
وحدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ}. قال: حينَ خلَق آدمَ مِن الأرضِ، ثم خلَقكم مِن آدمَ. وقرَأ: {وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ} .
Bana Yûnus da rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ} “Sizi topraktan yarattığında” sözü hakkında şöyle dedi: "Âdem'i topraktan yarattığı, sonra da sizi Âdem'den yarattığı zamandır." Ve: {وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ} “Ve siz annelerinizin karınlarında ceninler halinde iken” [ayetini] okudu.
وقد بيَّنا فيما مضى قبلُ معنى الجَنِينِ، ولِمَ قيل له: جَنِينٌ. بما أَغْنى عن إعادِته في هذا الموضعِ.
Daha önce 'cenîn' kelimesinin anlamını ve ona niçin 'cenîn' dendiğini, bu makamda tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık.