Binûn

İkterebeti's-Sâah Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المَسْروقيُّ، قال: ثنا زيدُ بنُ الحُبابِ، قال:

Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkī rivayet edip dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb rivayet edip dedi ki:

وأخبَرني شعبةُ بنُ الحجاجِ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Şu'be b. el-Haccâc da bana el-Hakem'den, o da Mücâhid'den aynısını haber verdi.

وقال آخرون: بل كان زجرُهم إياه وعيدَهم له بالشتمِ والرجمِ بالقولِ القبيحِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine onu engellemeleri/azarlamaları, sövmek ve çirkin sözlerle taşlamakla tehdit etmeleridir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَقَالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ}. قال: اتَّهَموه وزجَروه وأوْعَدوه لئن لم يَفْعَلْ ليَكُونَنَّ مِن المرجومين. وقرَأ: {قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَانُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ} [الشعراء: ١١٦].

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَقَالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ} “ve: 'O bir delidir' dediler ve engellendi” sözü hakkında şöyle dedi: Onu itham ettiler, engellediler ve eğer vazgeçmezse mutlaka taşlananlardan olacağıyla tehdit ettiler. Ve: {قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَانُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ} “Dediler ki: 'Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen, mutlaka taşlananlardan olacaksın!'” [Şuarâ: 116] ayetini okudu.

وقولُه: {فَدَعَا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فدعا نوحٌ ربَّه: إن قومي قد غلَبوني، تمرُّدًا وعُتُوًّا، ولا طاقةَ لي بهم، فانْتَصِرْ منهم بعقابٍ مِن عندِك على كفرِهم بك.

O'nun: {فَدَعَا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ} “Bunun üzerine Rabbine: 'Ben yenik düştüm, artık yardım et/intikamımı al!' diye dua etti” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Nûh Rabbine şöyle dua etti: Kavmim azgınlık ve taşkınlıkta bana galip geldi, benim onlara karşı koyacak gücüm yok; seni inkâr etmelerine karşılık katından bir azap ile onlardan intikamımı al / bana yardım et.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ (١١) وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ (١٢)}.

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ (١١) وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ (١٢)} “Biz de boşalan bir su ile göğün kapılarını açtık. Yeryüzünü de pınarlar halinde fışkırttık; derken sular takdir edilmiş bir iş üzere birleşti.”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ففتَحْنا لما دعانا نوحٌ مستغيثًا بنا على قومِه، {أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ} وهو المتدفِّقُ، كما قال امرؤُ القيسِ في صفةِ غَيْثٍ:

Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Nûh kavmine karşı bizden yardım dileyerek bize dua edince, {أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ} “boşalan bir su ile göğün kapılarını açtık”; [münhemir] gürül gürül dökülen demektir. Nitekim İmruü'l-Kays bir yağmuru vasfederken şöyle demiştir:

راحَ تَمْرِيه الصَّبا ثم انْتَحَى … فيه شُؤْبُوبُ جَنوبٍ مُنْهَمِرْ

Saba rüzgârı onu sağıp getirdi, sonra yöneldi … boşalan güney yağmurunun sağanağı onda.

[يعني بالمنهمرِ: المتدفِّقَ المُنْصَبَّ].

[Münhemir ile; gürül gürül döküleni, boşalıp akanı kastetmektedir.].

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ}. قال: يَنْصَبُّ انصبابًا.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan: {بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ} “boşalan bir su ile” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Şarıl şarıl dökülen [su].

وقولُه: {وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وأَسَلْنا الأرضَ [عُيُونًا بالماءِ] .

O'nun: {وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا} “Yeryüzünü de pınarlar halinde fışkırttık” sözü hakkında övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yeryüzünü [su pınarları olarak] akıttık .

كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ في قولِه: {وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا}. قال: فجَّرنا الأرضَ بالماءِ ، وجاء مِن السماءِ [ماءٌ، فالتقى الماءُ والماءُ.

Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan O'nun: {وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا} “Yeryüzünü de pınarlar halinde fışkırttık” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yeryüzünü su ile fışkırttık, gökten de bir [su geldi; böylece o su ile bu su buluştu.

وقولُه] : {فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فالْتَقَى ماءُ السماءِ وماءُ الأرضِ على أمرٍ قد قدَّره اللهُ وقَضاه.

O'nun:] {فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ} “derken sular takdir edilmiş bir iş üzere birleşti” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Göğün suyu ile yerin suyu, Allah'ın takdir edip hükme bağladığı bir iş üzere buluştu.

كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ}. قال: ماءُ السماءِ وماءُ الأرضِ.

Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan: {فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ} “derken sular takdir edilmiş bir iş üzere birleşti” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Göğün suyu ile yerin suyu.

وإنما قيل: {فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ}، والالتقاءُ لا يكونُ مِن واحدٍ، وإنما يكونُ من اثنين فصاعدًا؛ لأن الماءَ قد يكونُ جمعًا وواحدًا، وأُرِيد به في هذا الموضعِ مياهُ السماءِ ومياهُ الأرضِ، فخرَج بلفظِ الواحدِ، ومعناه الجمعُ.

{فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ} “derken sular takdir edilmiş bir iş üzere birleşti” buyrulmasının sebebi -ki buluşma/kavuşma tek bir şeyden değil, ancak iki veya daha fazla şey arasında gerçekleşir- şudur: Çünkü 'su' (el-mâ') [kelimesi] bazen tekil bazen de çoğul olarak kullanılır. Burada da bununla göğün suları ve yerin suları kastedilmiştir; dolayısıyla lafız tekil olarak gelmiş olsa da anlamı çoğuldur.

وقيل: {فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ}. لأن ذلك كان أمرًا قد قَضاه اللهُ في اللوحِ المحفوظِ.

{فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ} “derken sular takdir edilmiş bir iş üzere birleşti” denilmesinin bir diğer sebebi de: Çünkü bu, Allah'ın Levh-i Mahfûz'da hükme bağlamış olduğu bir işti.

كما حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن موسى بنِ عُبَيدةَ، عن محمدِ بنِ كعبٍ، قال: كانت الأقواتُ قبلَ الأجسادِ، وكان القدَرُ قبلَ البلاءِ. وتلا: {فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ}

Nitekim bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Mûsâ b. Ubeyde'den, o da Muhammed b. Ka'b'dan şöyle dediğini rivayet etti: Rızıklar bedenlerden önceydi, kader de beladan önceydi. Ve: {فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ} “derken sular takdir edilmiş bir iş üzere birleşti” [ayetini] okudu.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ (١٣) تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا جَزَاءً لِمَنْ كَانَ كُفِرَ (١٤)}.

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ (١٣) تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا جَزَاءً لِمَنْ كَانَ كُفِرَ (١٤)} “Biz onu tahtalardan ve çivilerden yapılmış [bir gemi] üzerinde taşıdık; inkâr edilmiş olana bir mükâfat olarak gözetimimiz altında yüzüp gidiyordu.”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: وحَملْنا نوحًا إذ الْتَقَى الماءُ على أمرٍ قد قُدِر؛ على سفينةٍ ذاتِ ألواحٍ ودُسُرٍ. والدُّسُرُ جمعُ دِسارٍ، وقد يقالُ في واحدِها: دَسِيرٌ. كما يُقالُ: [حَبِيكٌ وحِباكٌ] . والدِّسارُ المسمارُ الذي تُشَدُّ به السفينةُ، يقالُ منه: دسَرْتُ السفينةَ. إذا شدَدْتَها بمساميرَ أو غيرِها .

Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sular takdir edilmiş bir iş üzere birleştiğinde, Nûh'u tahtalardan ve çivilerden oluşan bir gemiye bindirdik. 'ed-Düsür' (الدُّسُرُ), 'disâr' (دِسَار) kelimesinin çoğuludur; tekili için bazen 'desîr' (دَسِيرٌ) de denir. Tıpkı [habîk ve hibâk] denildiği gibi. Disâr, geminin kendisiyle bağlandığı/perçinlendiği çividir; bundan hareketle çivi veya benzeriyle gemiyi perçinlediğin zaman: 'Desertü's-sefînete' denilir .

وقد اختَلَف أهلُ التأويلِ في ذلك؛ فقال بعضُهم في ذلك بنحوِ الذي قلْنا فيه.

Tevil ehli bu konuda ihtilaf etmiştir; bazısı bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أَخْبَرَني ابنُ لَهيعةَ، عن أبي صخرٍ، عن القرظيِّ، وسُئِل عن هذه الآيةِ: {وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ}. قال: الدُّسُرُ المساميرُ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana İbn Lehîa, Ebû Sahr'dan, o da el-Kurazî'den rivayet etti; kendisine: {وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ} “Biz onu tahtalardan ve çivilerden yapılmış [bir gemi] üzerinde taşıdık” ayeti sorulduğunda şöyle dedi: Düsür, çivilerdir.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ}: حُدِّثنا أن دُسُرَها مساميرُها التي شُدَّت بها .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ} “Biz onu tahtalardan ve çivilerden yapılmış [bir gemi] üzerinde taşıdık” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bize anlatıldığına göre onun düsürü, kendisiyle birbirine bağlandığı çivileridir .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {ذَاتِ أَلْوَاحٍ }. قال: مَعاريضُ السفينةِ. قال: {وَدُسُرٍ}. قال: دُسِرت بمساميرَ .

Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den O'nun: {ذَاتِ أَلْوَاحٍ} “tahtalardan yapılmış” sözü hakkında: Geminin enlemesine tahtalarıdır, dediğini; {وَدُسُرٍ} “ve çivilerden” sözü hakkında da: Çivilerle perçinlenmiştir, dediğini rivayet etti .

حدَّثنا يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَدُسُرٍ}. قال: الدُّسُرُ: المساميرُ التي دُسِرَت بها السفينةُ؛ ضُرِبَت فيها، شُدَّت بها .

Bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَدُسُرٍ} “ve çivilerden” sözü hakkında şöyle dedi: ed-Düsür; geminin kendisiyle perçinlendiği, içine çakıldığı ve kendisiyle tutturulduğu çivilerdir .

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَدُسُرٍ}. يقولُ : المساميرِ .

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَدُسُرٍ} “ve çivilerden” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Çivilerdir .

وقال آخرون: بل الدُّسُرُ صَدْرُ السفينةِ. قالوا: وإنما وُصِف بذلك لأنه يَدْفَعُ الماءَ ويَدْسُرُه .

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine ed-düsür, geminin pruvasıdır (ön kısmıdır). Dediler ki: Böyle nitelenmesinin sebebi, suyu yarması ve itmesidir .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، عن أبي رَجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ}. قال: تَدْسُرُ الماءَ بصدرِها. أو قال:

Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da Hasan'dan Allah Teâlâ'nın: {وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ} “Onu da tahtalardan yapılmış ve çivilerle perçinlenmiş [gemide] taşıdık” kavli hakkında rivayet etti; Hasan şöyle demiştir: [Gemi] suyu göğsüyle iter. Yahut şöyle demiştir:

بجُؤْجُؤِها .

Pruvasıyla [iter] .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان الحسنُ يقولُ في قولِه: {وَدُسُرٍ}: جُؤْجُؤُها تَدسُرُ به الماءَ.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti ve dedi ki: Hasan O'nun: {وَدُسُرٍ} “ve göğsüyle/çivileriyle” sözü hakkında şöyle derdi: Pruvasıdır, onunla suyu iter.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنِ أنه قال: تَدْسُرُ الماءَ بصدرِها .

Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Hasan'dan onun şöyle dediğini rivayet etti: Suyu göğsüyle iter .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَدُسُرٍ}. قال: الدُّسُرُ كَلْكَلُ السفينةِ .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَدُسُرٍ} sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: ed-Düsür, geminin göğsüdür .

وقال آخرون: بل الدُّسُرُ عَوارضُ السفينةِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine ed-düsür, geminin enlemesine kirişleridir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن الحُصَيْنِ، عن مجاهدٍ: {ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ}. قال: ألواحِ السفينةِ، {وَدُسُرٍ}: عوارِضها.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Husayn'dan, o da Mücâhid'den: {ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ} “tahtalardan ve kirişlerden yapılmış” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Geminin tahtalarıdır; {وَدُسُرٍ} ise: Enlemesine kirişleridir.

وقال آخرون: الألواحُ جانباها، والدُّسُرُ طَرَفاها.

Başkaları da şöyle demiştir: el-Elvâh (tahtalar) iki yanıdır; ed-düsür ise iki ucu (başı ve kıçı)dır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ}: أما الألواحُ فجانبا

Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, o şöyle dedi: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd rivayet etti, o dedi ki: Dahhâk'ı Allah Teâlâ'nın: {ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ} “Tahtalar ve çiviler sahibi [gemi]” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: Elvâh'a (tahtalara) gelince bunlar [geminin] iki yanı...

السفينةِ، وأما الدُّسُرُ فطَرَفاها وأصلُها .

geminin iki yanıdır; düsür'e gelince, o ise geminin iki ucu ve omurgasıdır .

وقال آخرون: بل الدُّسُرُ أضلاعُ السفينةِ.

Başkaları da şöyle demiştir: Aksine ed-düsür, geminin kaburgalarıdır (eğrileridir).

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَدُسُرٍ}. قال: أضلاعِ السفينةِ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti. Hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in O'nun: {وَدُسُرٍ} “ve kaburgalardan” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Geminin kaburgalarıdır (eğrileridir) .

وقولُه: {تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: تَجْرِي السفينةُ التي حمَلْنا نوحًا فيها بمرأًى منا ومَنْظَرٍ.

O'nun: {تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا} “gözetimimiz altında akıp gidiyordu” sözü hakkında övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Nûh'u içine bindirdiğimiz gemi, nezaretimiz ve gözetimimiz altında akıp gitmekteydi.

وذُكِر عن سفيانَ في تأويلِ ذلك ما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ في قولِه: {تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا}. يقولُ: بأمرِنا .

Süfyân'dan bunun teviline dair, bize İbn Humeyd'in rivayet ettiği şu görüş zikredilmiştir; dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan O'nun: {تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا} “gözetimimiz altında akıp gidiyordu” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Emrimizle demektir .

وقولُه: {جَزَاءً لِمَنْ كَانَ كُفِرَ}. اختَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: تأويلُه: فعَلْنا ذلك ثوابًا لمن كان كَفَر فيه. بمعنى: كفَر باللهِ فيه.

O'nun: {جَزَاءً لِمَنْ كَانَ كُفِرَ} “inkâr edilmiş olana bir mükâfat olarak” sözünün tevili hususunda tevil ehli ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Bunun tevili: Biz bunu, kendisinde inkâr edilmiş olan kimseye bir mükâfat olarak yaptık, şeklindedir. Yani: Kendisinde Allah'ın inkâr edildiği kimseye.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: (لِمَن كانَ كَفَر). قال: كفَر باللهِ.

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: (لِمَن كانَ كَفَر) sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Allah'ı inkâr etti.

وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: (جَزَاءً لِمَنْ كانَ كَفَر). قال: لمن كان كفَر فيه .

Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: (جَزَاءً لِمَنْ كانَ كَفَر) hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Kendisinde inkâr edilmiş olan kimseye .

ووجَّه آخرون معنى "مَن" إلى معنى "ما" في هذا الموضعِ، وقالوا: معنى الكلامِ: جزاءً لمن كان كُفر مِن أيادِي اللهِ ونعمِه، عندَ الذين أهْلَكَهم وغرَّقهم مِن قومِ نوحٍ.

Başkaları ise bu makamda "men" (مَن) kelimesinin manasını "mâ" (ما) manasına hamletmiş ve şöyle demişlerdir: Sözün anlamı şudur: Nûh kavminden helak edip boğduğu kimselerin nezdinde inkâr/nankörlük edilmiş olan Allah'ın lütuflarına ve nimetlerine bir karşılık olarak.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {جَزَاءً لِمَنْ كَانَ كُفِرَ}. قال: لمن كان كفَر نعمَ اللهِ، وكفَر [بآلاءِ ربِّه] وكتبِه ورسلِه، فإن ذلك جزاءٌ له.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {جَزَاءً لِمَنْ كَانَ كُفِرَ} “inkâr edilmiş olana bir mükâfat olarak” sözü hakkında şöyle dedi: Allah'ın nimetlerine nankörlük eden, [Rabbinin nimetlerini] , kitaplarını ve peygamberlerini inkâr eden kimseye, işte bu onun için bir cezadır (karşılıktır).

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندي ما قاله مجاهدٌ، وهو أن معناه: ففتَحْنا أبوابَ السماءِ بماءٍ منهمرٍ، وفجَّرْنا الأرضَ عُيونًا، فغرَّقْنا قومَ نوحٍ ونجَّيْنا نوحًا؛ عقابًا مِن اللهِ وثوابًا للذي جحَد وكفَر - لأن معنى الكفرِ الجحودُ - وهو الذي جحَد أُلُوهتَه ووحدانيتَه قومُ نوحٍ، فقال بعضُهم لبعضٍ: {لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا} [نوح: ٢٣]. ومَن ذهَب به إلى هذا التأويلِ، كانت "مَن" "اللهُ"، كأنه قيل: [غُرِّقتْ للهِ بكفرِهم به]. وإن وَجَّه مُوَجِّهٌ "مَن" إلى أنها مرادٌ بها نوحٌ ﵇ والمؤمنون به كان مذهبًا، فيكونُ معنى

Bu hususta bana göre doğru olan görüş, Mücâhid'in söylediği şu görüştür: Bunun anlamı şudur: Göklerin kapılarını boşalan bir su ile açtık, yeri pınarlar halinde fışkırttık; böylece Nûh kavmini suda boğduk ve Nûh'u kurtardık. [Bu,] Allah'tan bir ceza ve inkâr edip nankörlük edene bir karşılıktır -zira küfür inkâr/nankörlük demektir-. O, Nûh kavminin ilahlığını ve birliğini inkâr ettiği [Allah'tır]. Nitekim birbirlerine şöyle demişlerdi: {لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا} “Sakın ilahlarınızı bırakmayın; hele Vedd'den, Süvâ'dan, Yegûs'tan, Ye'ûk'tan ve Nesr'den asla vazgeçmeyin!” (Nûh, 23). Bu tevili benimseyen kimseye göre [ayetteki] 'men' (مَن) Allah'tır; sanki şöyle denilmiş gibidir: [O'nu inkâr etmeleri sebebiyle Allah uğruna boğuldular]. Şayet biri [ayetteki] 'men' (مَن) ifadesiyle Nûh aleyhisselâm ve ona iman edenlerin kastedildiğini ileri sürerse, bu da geçerli bir görüş olur ve o takdirde [cümlenin] anlamı

الكلامِ حينَئذٍ: فعَلْنا ذلك فِعْلَنا جزاءً لنوحٍ، ولمن كان معه في الفُلْكِ. كأنه قيل: غرَّقْناهم لنوحٍ ولصنيعِهم بنوحٍ ما صنَعوا به مِن كفرِهم.

o takdirde şöyle olur: Biz o yaptığımız işi Nûh'a ve gemide onunla beraber olanlara bir mükâfat olarak yaptık. Sanki şöyle denilmiş gibidir: Nûh'un hatırına ve Nûh'a karşı sergiledikleri inkâr türünden davranışları sebebiyle onları suda boğduk.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَقَدْ تَرَكْنَاهَا آيَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (١٥) فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ (١٦) وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (١٧)}.

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ تَرَكْنَاهَا آيَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (١٥) فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ (١٦) وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (١٧)} “Andolsun ki biz onu bir ibret olarak bıraktık; peki ibret alıp düşünen var mı? Benim azabım ve uyarılarım nasılmış! Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; peki öğüt alan var mı?” sözünün tevili hakkında.

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد ترَكنا السفينةَ التي حَملْنا فيها نوحًا ومَن كان معه، {آيَةً}. يعني: عِبْرةً وعِظةً لمَن بعدَ قومِ نوحٍ مِن الأممِ؛ ليَعْتَبِرُوا بها ويَتَّعِظوا، فيَنْتَهُوا عن أن يَسْلُكوا مَسْلكَهم في الكفرِ باللهِ وتكذيبِ رسلِه، فيُصِيبَهم مثلُ ما أصابهم مِن العقوبةِ.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Nûh'u ve beraberindekileri içine bindirdiğimiz gemiyi bıraktık; {آيَةً} “bir ibret olarak”, yani Nûh kavminden sonraki ümmetlerin ibret ve ders almaları için bir ibret ve nasihat kıldık; ta ki ondan ibret alıp öğütlensinler, Allah'ı inkâr etme ve elçilerini yalanlama hususunda onların yolunu tutmaktan vazgeçsinler, yoksa onların başına gelen cezanın bir benzeri kendi başlarına da gelir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَقَدْ تَرَكْنَاهَا آيَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ}. قال: أبْقاها اللهُ بباقِرْدَى من أرضِ الجزيرةِ عبرةً وآيةً ، حتى نظَرَت إليها أوائلُ هذه الأمةِ نظرًا، وكم مِن سفينةٍ كانت بعدَها قد صارت رَمادًا .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin O'nun: {وَلَقَدْ تَرَكْنَاهَا آيَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ} “Andolsun ki biz onu bir ibret olarak bıraktık; peki ibret alıp düşünen var mı?” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Allah onu, bu ümmetin öncüleri bizzat gözleriyle görene dek el-Cezîre topraklarındaki Bâkırdâ'da bir ibret ve mucize olarak baki kıldı; oysa ondan sonra nice gemiler vardı ki çoktan kül olup gitmiştir .

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَلَقَدْ تَرَكْنَاهَا آيَةً}. قال: ألْقَى اللهُ سفينةَ نوحٍ على الجُودِيِّ حتى أدْرَكها أوائلُ هذه الأمةِ.

Bize İbn Abdi'l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'nin O'nun: {وَلَقَدْ تَرَكْنَاهَا آيَةً} “Andolsun ki biz onu bir ibret olarak bıraktık” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Allah, Nûh'un gemisini bu ümmetin ilk nesilleri ona yetişip görünceye kadar Cûdî üzerine bıraktı.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن مجاهدٍ، أن اللهَ حينَ غرَّق الأرضَ جعَلَت الجبالُ تَشْمَخُ، وتواضَع الجُودِيُّ، فرفعه اللهُ على الجبالِ، وجعَل قَرارَ السفينةِ عليه .

Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Mücâhid'den [şöyle rivayet etti]: Allah yeryüzünü [sular altında] boğduğu vakit dağlar kibirlenip yükseldi, Cûdî ise alçakgönüllülük gösterdi; bunun üzerine Allah onu dağların üstüne yüceltti ve geminin karar kılacağı yeri onun üzeri yaptı .

وقولُه: {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ}. يقولُ: فهل مِن [ذِي تَذَكُّرٍ يَتَذَكَّرُ] ما قد فعَلْنا بهذه الأُمَّةِ التي كفَرَت بربِّها، وعصَت رسولَه نوحًا وكذَّبَته فيما أتاهم به عن ربِّهم من النصيحةِ، فيَعْتَبِرَ بهم، ويَحْذَرَ أن يَحِلَّ به مِن عذابِ اللَّهِ بكفرِه به ، وتكذيبِه رسولَه محمدًا ﷺ، مثلُ الذي حَلَّ بهم، فيُنِيبَ إلى التوبةِ، ويُراجِعَ الطاعةَ.

O'nun: {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ} “Peki ibret alıp düşünen var mı?” sözü hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Rabbini inkâr eden, O'nun elçisi Nûh'a isyan edip Rablerinden getirdiği nasihat hususunda onu yalanlayan bu kavme yaptıklarımızı [düşünüp ibret alacak bir ibret alıcı] var mı ki onlardan ibret alsın, Allah'ı inkâr etmesi ve O'nun elçisi Muhammed ﷺ'i yalanlaması sebebiyle onların başına gelen azabın bir benzerinin kendi başına gelmesinden sakınsın da tevbeye yönelip itaate dönsün?

وأصلُ {مُدَّكِرٍ} مُفْتَعِلٌ مِن "ذكَر"، اجْتَمَعَت فاءُ الفعلِ، وهي ذالٌ، وتاؤها، وهي بعدَ الذالِ، فصُيِّرتا دالًا مشددةً، وكذلك تَفْعَلُ العربُ فيما كان أولُه ذالًا يَتْبَعُها تاءُ الافتعالِ، يَجْعَلونهما جميعًا دالًا مشددةً، فيقولون: ادَّكَرْتُ ادِّكارًا. وإنما هو: اذتكَرْتُ اذتِكارًا. وهل مِن مُذتَكِرٍ. ولكن قيل: ادَّكَرْتُ ومُدَّكِرٌ. لما ذَكَرَتُ. وقد ذُكِر عن بعضِ بني أسدٍ أنهم يقولون في ذلك: مُذَّكِرٌ. فيُغَلِّبون الذال، ويَعْتَبِرون الدالَ والتاءَ ذالًا مشددةً. وذُكِر عن الأسودِ بنِ يزيدَ أنه قال: قلتُ لعبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ: {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ}، أو (مُذَّكِرٍ)؟ فقال: أقْرَأَني رسولُ اللَّهِ ﷺ: {مُدَّكِرٍ}. يعني: بدالٍ مشددةٍ.

{مُدَّكِرٍ} kelimesinin aslı, "zekere" (ذَكَرَ) kökünden [türemiş] "mufte'il" (مُفْتَعِل) kalıbıdır. Fiilin fâ'sı (ilk kök harfi) olan zâl ile zâl'den sonra gelen bâbın tâ'sı yan yana gelmiş ve ikisi şeddeli bir dâl harfine dönüştürülmüştür. İlk harfi zâl olup peşinden iftiâl bâbının tâ'sı gelen kelimelerde Arapların âdeti böyledir; ikisini birden şeddeli dâl yaparlar. Nitekim "iddakertu iddikâran" (ادَّكَرْتُ ادِّكارًا) derler. Oysa aslı "iztekertu iztikâran" (اذتكَرْتُ اذتِكارًا) ve "Hel min muztekir" (وهل مِن مُذتَكِرٍ) şeklindedir. Fakat zikrettiğim [kuraldan] ötürü "iddakertu" (ادَّكَرْتُ) ve "muddakir" (مُدَّكِرٌ) denilmiştir. Benî Esed'den bazılarının bu konuda "müzzekir" (مُذَّكِرٌ) dedikleri nakledilmiştir; onlar zâl harfini baskın kılmakta, dâl ve tâ harflerini şeddeli zâl kabul etmektedirler. Esved b. Yezîd'den şöyle dediği nakledilmiştir: Abdullah b. Mes'ûd'a: "{فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ} [dâl ile mi], yoksa (مُذَّكِرٍ) [zâl ile mi]?" diye sordum. O da: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana {مُدَّكِرٍ} olarak okuttu" dedi. Yani şeddeli dâl ile.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ}. قال: المُدَّكِرُ الذي يَتَذَكَّرُ، وفي كلامِ العربِ: المُدَّكِرُ المُتَذَكِّرُ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ} “Peki ibret alıp düşünen var mı?” sözü hakkında şöyle dedi: el-Müddekir, düşünüp öğüt alan kimsedir; Arap kelamında el-müddekir, el-mütezekkir (öğüt ve ibret alan) demektir.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ}. قال: فهل مِن مُذَّكِرٍ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan: {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ} “Peki ibret alıp düşünen var mı?” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Peki ibret alıp düşünen (müzzekir) var mı?

وقولُه: {فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فكيف كان عذابي لهؤلاء الذين كفَروا بربِّهم من قومِ نوحٍ، وكذَّبوا رسولَه نوحًا، إذ تَمادَوْا في غَيِّهم وضلالِهم، وكيف كان إنْذاري بما فعَلْتُ بهم من العقوبةِ التي أحْلَلْتُ بهم، بكفرِهم بربِّهم، وتكذيبِهم رسولَه نوحًا ﵇ [من أنذرتُه به، وهذا سنةُ اللهِ ﷿ لمكذِّبي رسولِه] ﷺ مِن قومِه من قريشٍ، وتحذيرٌ منه لهم، أن يَحِلَّ بهم على تَمادِيهم في غيِّهم، مثلُ الذي حَلَّ بقومِ نوحٍ من العذابِ.

O'nun: {فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ} “Benim azabım ve uyarılarım nasılmış!” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Nûh kavminden Rablerini inkâr eden ve elçisi Nûh'u yalanlayan şu kimselere, azgınlık ve sapıklıklarında ısrar ettiklerinde azabım nasıl oldu? Rablerini inkâr etmeleri ve elçisi Nûh aleyhisselâm'ı yalanlamaları sebebiyle başlarına indirdiğim ceza ile kendilerine yaptığım şeylerde, [kendisini uyardığım kimseye uyarım nasıl oldu? Bu, Yüce Allah'ın elçisi] ﷺ'i [yalanlayan] Kureyş kavmine yönelik bir sünneti ve azgınlıklarında ısrar etmeleri halinde Nûh kavminin başına gelen azabın bir benzerinin kendi başlarına da ineceği hususunda O'ndan bir uyarıdır.

وقولُه: {وَنُذُرِ}. يعني: وإنذاري، وهو مصدرٌ.

O'nun: {وَنُذُرِ} “ve uyarılarım” sözü: Uyarım demektir ve mastardır.

وقولُه: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد سهَّلْنا القرآنَ بتَبيينِنَاه وتفصيلِناه للذكرِ، لمن أراد أن يَتَذَكَّرَ ويَعْتَبِرَ بِه ويَتَّعِظَ، وهَوَّنَّاه.

O'nun: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ} “Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Andolsun ki biz Kur'an'ı, düşünüp ibret ve öğüt almak isteyen kimse için açık ve tafsilatlı kılmak suretiyle öğüt almaya kolaylaştırdık ve onu kolay kıldık.

كما حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ

Nitekim bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris [de] rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [rivayet etti]:

قولَه: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ}. [قال: هوَّنَّا .

O'nun: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ} “Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık” sözü hakkında: [Kolaylaştırdık dediğini rivayet etmiştir.

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ}] . قال: يسَّرْنا، بيَّنَّا.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ} “Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık” sözü hakkında şöyle dedi] : Kolaylaştırdık, açıkladık demektir.

وقولُه: {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ}. يقولُ: فهل مِن معتبِرٍ و مُتَّعِظٍ يَتَذَكَّرُ فيَتعِظَ بما فيه مِن العبرِ والذِّكْرِ.

O'nun: {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ} “Peki öğüt alan var mı?” sözü hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ondaki ibret ve öğütlerden düşünüp ders çıkararak ibret alacak ve öğütlenecek kimse var mı?

وقد قال بعضُهم في تأويلِ ذلك: هل مِن طالبِ علمٍ أو خَيرٍ فيُعانَ عليه. وذلك قريبُ المعنى مما قلْناه، ولكنا اخْتَرْنا العبارةَ التي عبَّرْناها في تأويلِه؛ لأن ذلك هو الأغلبُ مِن مَعانيه على ظاهرِه.

Bazıları bunun tevili hakkında şöyle demiştir: İlim veya hayır talep eden var mı ki kendisine yardım edilsin? Bu da bizim söylediğimiz manaya yakındır; fakat biz tevilinde kendi ifade ettiğimiz ibareyi tercih ettik, çünkü zahirine göre manalarının en galip olanı budur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ}. يقولُ: فهل مِن طالبِ خيرٍ يُعانُ عليه .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ} “Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; peki öğüt alan var mı?” [ayeti hakkında] şöyle buyurmaktadır dediğini rivayet etti: Kendisine yardım edilecek bir hayır talepçisi var mı?

حدَّثنا الحسينُ بنُ عليٍّ الصُّدَائيُّ، قال: ثنا يعقوبُ، قال: ثنى الحارثُ بنُ عبيدٍ الإياديُّ، قال: سمِعْتُ قتادةَ يقولُ في قولِ اللَّهِ: {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ}. قال: هل مِن طالبِ خيرٍ يُعانُ عليه.

Bize el-Hüseyin b. Ali es-Sudâî rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bana el-Hâris b. Ubeyd el-İyâdî rivayet edip dedi ki: Katâde'nin Allah'ın: {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ} “Peki öğüt alan var mı?” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Kendisine yardım edilecek bir hayır talepçisi var mı?

حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا ضَمْرةُ بنُ رَبيعةَ، أو أيوبُ بنُ سُوَيْدٍ، أو

Bize Ali b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize Damre b. Rebîa veya Eyyûb b. Süveyd veya

كلاهما، عن ابنِ شَوْذَبٍ، عن مَطَرٍ في قولِه: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ}. قال: هل مِن طالبِ علمٍ فيُعانَ عليه .

her ikisi birden İbn Şevzeb'den, o da Matar'dan O'nun: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ} “Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; peki öğüt alan var mı?” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Kendisine yardım edilecek bir ilim talepçisi var mı?

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {كَذَّبَتْ عَادٌ فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ (١٨) إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ (١٩) تَنْزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ (٢٠) فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ (٢١)}.

Yüce Allah'ın: {كَذَّبَتْ عَادٌ فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ (١٨) إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ (١٩) تَنْزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ (٢٠) فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ (٢١)} “Âd [kavmi de] yalanladı; benim azabım ve uyarılarım nasılmış! Biz onların üstüne, uğursuzluğu sürekli bir günde dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr gönderdik. İnsanları, sanki kökünden sökülmüş hurma kütükleriymiş gibi söküp atıyordu. Benim azabım ve uyarılarım nasılmış!” sözünün tevili hakkında.

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: كذَّبَت أيضًا عادٌ نبيَّهم هودًا ﵇ فيما أتاهم به عن اللهِ، كالذي كذَّبت قومُ نوحٍ، وكالذي كذَّبْتُم معشرَ قريشٍ نبيَّكم محمدًا صلَّى اللهُ عليه وعلى جميعِ رسلِه. {فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ}. يقولُ: فانْظُروا معشرَ كفرةِ قريشٍ باللهِ كيف كان عذابي إياهم، وعقابي لهم على كفرِهم باللهِ وتكذيبِهم رسولَه هودًا، وإنذاري بفعلي بهم ما فعَلتُ مَن سلَك طرائقَهم، وكانوا على مثلِ ما كانوا عليه مِن التَّمادِي في الغَيِّ والضَّلالةِ.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Nûh kavminin yalanladığı gibi ve ey Kureyş topluluğu, sizin peygamberiniz Muhammed'i -Allah ona ve bütün elçilerine salât eylesin- yalanladığınız gibi, Âd kavmi de peygamberleri Hûd aleyhisselâm'ı Allah'tan kendilerine getirdiği hususlarda yalanladı. {فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ} “Benim azabım ve uyarılarım nasılmış!” sözüyle de şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'ı inkâr eden Kureyş kâfirleri topluluğu! Allah'ı inkâr etmeleri ve O'nun elçisi Hûd'u yalanlamaları sebebiyle onlara azabımın ve cezamın nasıl olduğunu; onlara yaptığım bu muameleyle, onların yollarını tutan ve azgınlık ile sapıklıkta ısrar etme hususunda onların benzeri olan kimselere uyarımın nasıl gerçekleştiğini bir görün!

وقولُه: {إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنا بعَثْنا على عادٍ، إذ تَمادَوْا في طُغْيانِهم وكفرِهم باللهِ، ريحًا صَرْصَرًا، وهي الشديدةُ العُصُوفِ في بردٍ، التي لصوتِها صَريرٌ، وهي مأخوذةٌ مِن شدةِ صوتِ هبوبِها، إذا سُمِع منها، كهيئةِ قولِ القائلِ: صَرْصَرَ . فقيل منه: صَرْصَرٌ. كما قيل: {فَكُبْكِبُوا} [الشعراء: ٩٤]. من "كُبُّوا"، ونَهْنَهْتُ مِن "نَهَّهتُ" .

O'nun: {إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا} “Biz onların üstüne dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr gönderdik” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Biz, azgınlıklarında ve Allah'ı inkârlarında ısrar ettikleri vakit Âd kavminin üzerine "sarsar" (صَرْصَر) bir rüzgâr gönderdik. Bu, soğukla birlikte şiddetle esen ve sesinde bir uğultu (sarîr) bulunan rüzgârdır. Bu kelime, işitildiğinde rüzgârın şiddetli esiş sesinden alınmıştır; tıpkı bir kimsenin "sarsara" (صَرْصَرَ) [öttü/uğuldadı] demesi gibidir. Bundan dolayı "sarsar" denilmiştir; nitekim "kübbû"dan {فَكُبْكِبُوا} “tepetaklak edildiler” [Şuarâ: 94] ve "nehhehtü"den "nehnehtü" (نَهْنَهْتُ) denildiği gibi.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا}. [قال: ريحًا باردةً] .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا} “Biz onların üstüne dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr gönderdik” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: [Soğuk bir rüzgâr] .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا}. قال: الصرصرُ: الباردةُ.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin O'nun: {إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا} “Biz onların üstüne dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr gönderdik” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Sarsar, dondurucu soğuk [rüzgâr]dır.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا}. قال: الصرصرُ: الباردةُ .

Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'nin O'nun: {إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا} “Biz onların üstüne dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr gönderdik” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Sarsar, dondurucu soğuk [rüzgâr]dır .

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {رِيحًا صَرْصَرًا}: باردةً .

Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {رِيحًا صَرْصَرًا} “dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Soğuk [rüzgâr]dır .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {رِيحًا صَرْصَرًا}. قال: شديدةً، والصرصرُ: الباردةُ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan: {رِيحًا صَرْصَرًا} “dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Şiddetlidir; sarsar ise dondurucu soğuktur.

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {رِيحًا صَرْصَرًا}. قال: الصَّرصرُ: الشديدةُ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {رِيحًا صَرْصَرًا} “dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr” sözü hakkında şöyle dedi: Sarsar, şiddetli [rüzgâr]dır.

وقولُه: {فِي يَوْمِ نَحْسٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: في يومِ شرٍّ وشُؤْمٍ لهم.

O'nun: {فِي يَوْمِ نَحْسٍ} “uğursuz bir günde” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlar için şer ve uğursuzluk dolu bir günde.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: النَّحْسُ الشؤمُ .

Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den şöyle dediğini [rivayet etti]: Nahs (نَحْس), uğursuzluk demektir .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فِي يَوْمِ نَحْسٍ}. قال: النحسُ الشرُّ، {فِي يَوْمِ نَحْسٍ}: في يومِ شرٍّ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فِي يَوْمِ نَحْسٍ} “uğursuz bir günde” sözü hakkında şöyle dedi: Nahs, şerdir; {فِي يَوْمِ نَحْسٍ} ise: Şer dolu bir günde demektir.

وقد تأَوَّل ذلك آخرون بمعنى: شديدٍ. ومَن تأَوَّل ذلك كذلك، فإنه يَجْعَلُه مِن صفةِ اليومِ، ومَن جعَله مِن صفةِ اليومِ، فإنه يَنْبَغي أن يكونَ قراءتُه بتنوينِ اليومِ، وكسرِ الحاءِ مِن النَّحسِ، فيكونُ (في يومٍ نَحِسٍ). كما قال جلَّ ثناؤُه: {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ} [فصلت: ١٦]. ولا أَعْلَمُ أحدًا قرَأ ذلك كذلك في هذا الموضعِ، غيرَ أن الروايةَ التي ذُكِرَت في تأويلِ ذلك عمن ذُكِرَت عنه، على ما وصَفْنا، تَدُلُّ على أن ذلك كان قراءتَه .

Başkaları ise bunu "şiddetli" anlamıyla tevil etmişlerdir. Bunu bu şekilde tevil eden kimse, onu günün bir sıfatı yapar. Onu günün sıfatı yapan kimsenin ise kıraatinde "yevm" kelimesini tenvinli, "nahs" kelimesinin hâ harfini de kesreli olarak (fî yevmin nahisin) şeklinde okuması gerekir; nitekim [Allah] Teâlâ şânı yüce olarak: {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ} [Fussilet: 16] “uğursuz günlerde” buyurmuştur. Bu mevzuda hiç kimsenin böyle okuduğunu bilmiyorum; ne var ki, kendisinden bu tevil rivayet edilen kimseden aktarılan rivayet, nitelediğimiz üzere bunun onun kıraati olduğuna delalet etmektedir .