Binûn

İkterebeti's-Sâah Suresinin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فِي يَوْمِ نَحْسٍ}. قال: أيامٍ شِدادٍ.

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [rivayetle] O'nun: {فِي يَوْمِ نَحْسٍ} “uğursuz bir günde” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Şiddetli günlerde.

وحُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فِي يَوْمِ نَحْسٍ}: يومٍ شديدٍ.

Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {فِي يَوْمِ نَحْسٍ} “uğursuz bir günde” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Şiddetli bir günde.

وقولُه: {مُسْتَمِرٍّ}. يقولُ: في يومِ شرٍّ وشؤمٍ، استَمَرَّ بهم البلاءُ والعذابُ فيه إلى أن وافَى بهم جهنمَ.

O'nun: {مُسْتَمِرٍّ} “uğursuzluğu sürüp giden” sözü hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Belanın ve azabın kendilerini cehenneme ulaştırıncaya kadar aralıksız sürdüğü şer ve uğursuzluk dolu bir günde.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ}: يَسْتَمرُّ بهم إلى نارِ جهنمَ .

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin O'nun: {فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ} “uğursuzluğu sürüp giden bir günde” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onları cehennem ateşine kadar [sürükleyip] devam eder .

وقولُه: {تَنْزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ}. يقولُ: تَقلَعُ الناسَ وتَرْمِي بهم على رءوسِهم، فتَنْدَقُّ رقابُهم وتَبِينُ مِن أجسادِهم .

O'nun: {تَنْزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ} “İnsanları, sanki kökünden sökülmüş hurma kütükleriymiş gibi söküp atıyordu” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: İnsanları kökünden söküyor ve onları başları üzerine fırlatıp atıyordu; boyunları kırılıyor ve bedenlerinden kopup ayrılıyordu .

كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: لما هاجَت الريحُ قام نفَرٌ من عادٍ سبعةٌ، [سُمِّي لنا] منهم ستةٌ مِن أيِّدِ عادٍ وأجسمِها، منهم عمرُو بنُ الحليِّ، والحارثُ بنُ شدادٍ، والهِلْقامُ، [وابنا تيقنَ]، وخَلَجَانُ بنُ سعدٍ، فأَوْلَجوا العِيالَ في شِعْبٍ بينَ جبلين، ثم اصْطَفُّوا على بابِ الشِّعْبِ ليَرُدُّوا الريحَ عمن بالشِّعْبِ من العيالِ، فجعَلَت الريحُ تَجْعَفُهم رجلًا رجلًا،

Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet edip dedi ki: Rüzgâr şiddetlenip estiğinde Âd kavminden yedi kişilik bir topluluk kalktı; Âd kavminin en güçlü ve en cüsseli kimselerinden altısının [ismi] bize sayıldı: Bunlar Amr b. el-Huliyy, el-Hâris b. Şeddâd, el-Hılkâm, [Teykan'ın iki oğlu] ve Halece b. Sa'd idi. Çoluk çocuğu iki dağ arasındaki bir vadiye/dağ geçidine soktular, sonra da vadide bulunan çoluk çocuktan rüzgârı savuşturmak için vadinin ağzında saf tuttular. Fakat rüzgâr onları teker teker yere çarpıp devirmeye başladı,

فقالت امرأةٌ مِن عادٍ:

Bunun üzerine Âd kavminden bir kadın şöyle dedi:

ذهَب الدهرُ بعمرِو بـ … ــنِ حليٍّ والهَنِيَّاتِ

Zaman alıp götürdü Amr b. Huliyy'i ve nice ileri gelenleri,

ثم بالحارثِ والهِلْـ … ــقامِ طَلَّاعِ الثَّنِيَّاتِ

Sonra Hâris'i ve sarp dağ yollarını aşan Hılkâm'ı,

والذي سَدَّ مَهَبَّ الر … يحِ أيامَ البَلِيَّاتِ

Ve bela günlerinde rüzgârın estiği yeri tıkayan kişiyi .

حدَّثنا العباسُ بنُ الوليدِ البَيْروتيُّ، قال: أخْبَرني أبي، قال: ثنى إسماعيلُ بنُ عَيَّاشٍ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، قال: لما هبَّت الريحُ قام سبعةٌ مِن عادٍ فقالوا: نَرُدُّ الريحَ. فأَتَوْا فمَ الشِّعْبِ الذي يَأتي منه الريحُ، فوقَفوا عليه، فجعَلَت الريحُ تَهُبُّ فتَدْخُلُ تحتَ واحدٍ منهم، تَقْتَلِعُه مِن الأرضِ، فتَرْمِي به على رأسِه، فتَنْدَقُّ رقبتُه، ففعَلَت ذلك بستةٍ منهم، وترَكَتْهم كما قال اللهُ: {أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ } [الحاقة: ٧]. وبقِيَ الخَلَجانُ، فأتَى هودًا، فقال: يا هودُ، ما هذا الذي أَرَى في السَّحابِ كهيئةِ البَخَاتيِّ؟ قال: تلك ملائكةُ ربي. فقال: ما لي إن أَسْلَمْتُ؟ قال: تَسْلَمُ. قال: أيُعيذُني ربُّك إن أَسْلَمْتُ مِن هؤلاء؟ فقال: ويلك، أرأيْتَ مَلِكًا يُعيذُ مِن جندِه ؟ فقال: وعزتِه لو فعَل ما رضِيتُ. قال: ثم مال إلى جانبِ الجبلِ، فأخَذ برُكنٍ منه فهزَّه، فاهْتَزَّ في يدِه، ثم جعَل يقولُ:

Bize Abbâs b. el-Velîd el-Beyrûtî rivayet edip dedi ki: Bana babam haber verdi, dedi ki: Bize İsmâîl b. Ayyâş, Muhammed b. İshâk'tan şöyle dediğini rivayet etti: Rüzgâr estiğinde Âd kavminden yedi kişi kalkıp: "Rüzgârı geri püskürteceğiz" dediler. Rüzgârın geldiği dağ geçidinin ağzına gelip önünde durdular. Rüzgâr esmeye ve içlerinden birinin altına girip onu yerden sökerek başı üstüne fırlatmaya başladı; böylece boynu kırılıyordu. Altısına bunu yaptı ve onları Allah'ın buyurduğu gibi bıraktı: {أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ } [el-Hâkka: 7] “içi boş hurma kütükleri”. Geriye sadece Halecân kaldı. O da Hûd'a gelip dedi ki: "Ey Hûd, bulutların içinde çift hörgüçlü develer şeklinde gördüğüm bu şeyler nedir?" [Hûd]: "Onlar Rabbimin melekleridir" dedi. [Halecân]: "Müslüman olursam bana ne var?" dedi. [Hûd]: "Kurtulursun" dedi. [Halecân]: "Müslüman olursam Rabbin beni bunlardan korur mu ?" dedi. [Hûd]: "Yazıklar olsun sana! Kendi ordusundan koruyan bir hükümdar gördün mü hiç?" dedi. [Halecân]: "O'nun izzetine yemin olsun ki, bunu yapsaydı bile razı olmazdım" dedi. [İbn İshâk] dedi ki: Sonra dağın kenarına yöneldi, onun bir kayasını tutup sarstı ve kaya elinde sarsıldı. Sonra şöyle demeye başladı:

لم يَبْقَ إِلا الخَلَجانُ نفسُه … يا لك مِن يومٍ دهاني أمسُه

Geriye yalnızca Halecân'ın bizzat kendisi kaldı … Dünü beni felakete uğratan gün, ne [zorlu] bir günsün sen!

بثابتِ الوَطْءِ شديدٍ وَطْسُه … لو لم يَجِئْني جئتُه أَجُسُّه

Sağlam basan, şiddetle ezen biriyle [karşılaşsaydım] … O bana gelmeseydi, ben ona gidip gücünü yoklardım .

قال: ثم هبَّت الريحُ فألْحَقَته بأصحابِه .

[İbn İshâk] dedi ki: Sonra rüzgâr esti ve onu da arkadaşlarının yanına kattı .

حدَّثني محمدُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا مسلمُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا نوحُ بنُ قيسٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ سيفٍ، عن الحسنِ، قال: لما أقْبَلَت الريحُ قام إليها قومُ عادٍ، [فأَخَذ بعضُهم بأيدي بعضٍ] كما تَفْعَلُ الأعاجمُ ، فرَغَموا أقدامَهم في الأرضِ، وقالوا: يا هودُ، مَن يُزِيلُ أقدامَنا عن الأرضِ إن كنتَ صادقًا؟ فأَرْسَل اللهُ عليهم الريحَ، [تَنْزِعُ الناسَ] كأنهم أعجازُ نخلٍ مُنْقَعِرٍ .

Bana Muhammed b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Nûh b. Kays rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Seyf, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etti: Rüzgâr yönelip geldiğinde Âd kavmi ona karşı durdu, [Arap olmayanların yaptığı gibi birbirlerinin ellerinden tuttular] ve ayaklarını toprağa gömdüler . Dediler ki: "Ey Hûd, eğer doğru sözlü isen kim bizim ayaklarımızı yerden sökebilir?" Bunun üzerine Allah onların üzerine bir rüzgâr gönderdi de, sanki kökünden sökülmüş hurma kütükleriymiş gibi [insanları söküp atıyordu] .

حدَّثني محمدُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا مسلمٌ، قال: ثنا نوحُ بنُ قيسٍ، قال: ثنا أشعثُ بنُ جابرٍ، عن شهرِ بنِ حَوْشَبٍ، عن أبي هريرةَ، قال: إن كان الرجلُ مِن قومِ عادٍ لَيَتَّخِذُ المِصْراعين مِن حِجارةٍ، لو اجْتَمَع عليها خمسُمائةٍ مِن هذه الأمةِ لم يَسْتَطِيعوا أن يَحْمِلوها، وإن كان الرجلُ منهم [ليَغْمِزُ قدمَه] في الأرضِ فتَدْخُلُ في

Bana Muhammed b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Müslim rivayet edip dedi ki: Bize Nûh b. Kays rivayet edip dedi ki: Bize Eş‘as b. Câbir, Şehr b. Havşeb’den, o da Ebû Hureyre’den rivayet etti; o şöyle demiştir: Âd kavminden bir adam, taştan öyle iki kapı kanadı edinirdi ki, bu ümmetten beş yüz kişi bir araya gelse onları kaldıramazlardı. Onlardan bir adam ayağını yere [öyle bir] basardı ki, [ayağı] ... içine girerdi.

الأرضِ .

toprağa gömülürdü .

وقال : {كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ}. ومعنى الكلامِ: فتَرَكتْهم كأنهم أعجازُ نخلٍ مُنْقَعِرٍ. فترَك ذكرَ "فترَكتْهم"، استغناءً بدَلالةِ الكلامِ عليه.

[Allah] şöyle buyurmuştur : {كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ} “Sanki onlar kökünden sökülmüş hurma kütükleriydi”. Sözün anlamı şudur: [Rüzgâr] onları kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi bıraktı . Sözün buna delalet etmesi sebebiyle "onları bıraktı" ifadesi zikredilmemiştir.

وقيل: إنما شبَّههم بأعجازِ نخلٍ مُنْقَعِرٍ لأن رءوسَهم كانت تَبِينُ من أجسادِهم ، فتَذْهَبُ لذلك رقابُهم، مِن أجسادِهم.

Onların kökünden sökülmüş hurma kütüklerine benzetilmesinin sebebinin, başlarının bedenlerinden kopup ayrılması ve bu sebeple boyunlarının bedenlerinden yok olup gitmesi olduğu da söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا خلفُ بنُ خَليفةَ، عن هلالِ بنِ خَبَّابٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ}. قال: سقَطَت رءوسُهم كأمثالِ الأخْبِيةِ ، و [تفَرَّدَت، أو تفرَّقَت] أعناقُهم - قال أبو جعفرٍ: أَنا أَشُكُّ - فشبَّهها بأعجازِ نخلٍ منقعرٍ .

Bize Hasen b. Arafe rivayet edip dedi ki: Bize Halef b. Halîfe, Hilâl b. Habbâb'dan, o Mücâhid'in O'nun: {كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ} “Sanki onlar kökünden sökülmüş hurma kütükleriydi” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Başları kıl çadırlar gibi [kopup] düştü ve boyunları [tek tek ayrıldı veya darmadağın oldu] —Ebû Ca'fer dedi ki: Ben şüphe ediyorum—; işte [Allah] onları kökünden sökülmüş hurma kütüklerine benzetti .

حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {تَنْزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ}. قال:

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [rivayet ettiğine göre], onun {تَنْزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ} “İnsanları kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi söküp atıyordu” ayeti hakkında şöyle dedi:

هم قومُ عادٍ حينَ صرَعَتهم الريحُ، كأنهم فِلْقُ نخلٍ مُنْقَعِرٍ.

Onlar, rüzgâr kendilerini yere serdiğinde kökünden sökülmüş hurma kütüklerinin parçaları gibi olan Âd kavmidir.

{فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: [فانْظُروا معشرَ] كفارِ قريشٍ، كيف كان عذابي قومَ عادٍ حين كفَروا بربِّهم وكذَّبوا رسولَه ، فإن ذلك سنةُ اللَّهِ ﷿ في أمثالِهم، وكيف كان إنذاري بهم مَن أَنْذَرْتُ.

{فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ} “Şimdi nasılmış benim azabım ve uyarılarım!”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Ey Kureyş kâfirleri topluluğu, bakın], Rablerini inkâr edip elçisini yalanladıklarında Âd kavmine azabım nasıl oldu ; zira bu, onların benzerleri hakkında Allah Azze ve Celle'nin sünnetidir; ve uyardığım kimseleri onlar vasıtasıyla uyarmam nasılmış!

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٢٢) كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ (٢٣) فَقَالُوا أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذًا لَفِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ (٢٤)}.

Allah Azze ve Celle'nin şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٢٢) كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ (٢٣) فَقَالُوا أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذًا لَفِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ (٢٤)} “Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; fakat var mı düşünen? Semûd da o uyarıları yalanladı. Ve dediler ki: 'Bizden bir beşere mi uyacağız? O takdirde biz apaçık bir sapıklık ve çılgınlık içinde kalmış oluruz.'”.

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد سهَّلْنا القرآنَ وهوَّنَّاه لمن أراد التذكرَ به والاتعاظَ، {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ}. يقولُ: فهل مِن مُتَّعِظٍ ومُنْزَجِرٍ بآياتِه.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] —Allah ona rahmet etsin— der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Andolsun biz Kur'an'ı, onunla düşünmek ve ibret almak isteyen kimse için kolaylaştırdık ve anlaşılır kıldık. {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ} “Fakat var mı düşünen?”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: O'nun ayetleriyle ibret alıp [kötülüklerden] sakınan var mı?

وقولُه: {كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: كذَّبَت ثمودُ قومُ صالحٍ بنُذُرِ اللَّهِ التي أتَتْهم من عندِه، فقالوا تكذيبًا منهم لصالحٍ رسولِ ربِّهم ﷿:

O'nun: {كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ} “Semûd da o uyarıları yalanladı” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sâlih'in kavmi olan Semûd, Allah'ın katından kendilerine gelen uyarıları yalanladı. Rableri Azze ve Celle'nin elçisi olan Sâlih'i yalanlayarak şöyle dediler:

{أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ}، ونحن الجماعةُ الكبيرةُ، وهو واحدٌ؟

{أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ} “Bizden bir tek insana mı uyacağız?”; biz büyük bir topluluk iken, o tek bir kişi olduğu halde mi?

وقولُه: {إِنَّا إِذًا لَفِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ}. يقولُ: قالوا إنا إذن باتباعِنا صالحًا إن اتَّبَعْناه، وهو بشرٌ منا واحدٌ، {لَفِي ضَلَالٍ} . يَعْنون: لفي ذَهابٍ عن الصوابِ، وأخْذٍ على غيرِ استقامةٍ، {وَسُعُرٍ}. يعنون بالسُّعُرِ جمعَ سَعيرٍ.

O'nun: {إِنَّا إِذًا لَفِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ} “O takdirde biz apaçık bir sapıklık ve çılgınlık içinde kalmış oluruz” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Dediler ki: Biz o takdirde, içimizden tek bir beşer olduğu halde şayet Sâlih'e uyarsak, {لَفِي ضَلَالٍ} “kesinlikle bir sapıklık içindeyizdir”. Yani: Doğrudan uzaklaşmış ve istikametsiz bir yola girmiş oluruz; {وَسُعُرٍ} “ve bir çılgınlık içindeyizdir”. "Su'ur" ile saîr (çılgın alevli ateş) kelimesinin çoğulunu kastetmektedirler.

وكان قتادةُ يقولُ: عُنِي بالسُّعُرِ العَناءُ.

Katâde şöyle derdi: es-Su‘ur (السُّعُر) ile meşakkat kastedilmiştir.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّا إِذًا لَفِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ}: في عَناءٍ وعذابٍ.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin O'nun: {إِنَّا إِذًا لَفِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ} “O takdirde biz apaçık bir sapıklık ve çılgınlık içinde kalmış oluruz” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Meşakkat ve azap içinde.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {لَفِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ}. قال: ضلالٍ وعَناءٍ .

Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'nin O'nun: {لَفِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ} “apaçık bir sapıklık ve çılgınlık içindeyizdir” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Sapıklık ve meşakkat içinde .

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ (٢٥) سَيَعْلَمُونَ غَدًا مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ (٢٦)}.

Allah Azze ve Celle'nin şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ (٢٥) سَيَعْلَمُونَ غَدًا مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ (٢٦)} “'Aramızdan vahiy ona mı verildi? Hayır, o şımarık bir yalancıdır.' Yarın onlar, kimin çok yalancı ve şımarık olduğunu bileceklerdir!”.

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه مُخْبرًا عن قيلِ مُكَذِّبي رسولِه ﵇ مِن قومِه ثمودَ: أَأُلقِيَ عليه الذِّكرُ من بينِنا. يعنون بذلك: أَأُنْزِل الوحيُ عليه وخُصَّ بالنبوةِ من بينِنا، وهو واحدٌ منا؟ إنكارًا منهم أن يكونَ اللهُ ﷿ يُرْسِلُ رسولًا مِن بني آدمَ.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] —Allah ona rahmet etsin— der ki: Zikri yüce olan [Allah], kavmi Semûd'dan elçisi aleyhisselâm'ı yalanlayanların şu sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنَا} “Aramızdan vahiy ona mı verildi?”. Bununla: "O bizim gibi biriyken, aramızdan vahiy yalnız ona mı indirildi ve peygamberlikle o mu özel kılındı?" demek istemişlerdir. Bu, Allah Azze ve Celle'nin Âdemoğullarından bir elçi göndermesini inkâr etmelerinden kaynaklanmaktadır.

وقولُه: {بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ}. [يقولُ: قالوا: ما ذلك كذلك، بل هو كذابٌ أشِرٌ] . يعنون بالأشِرِ المَرِحَ ذا التَّجَبُّرِ والكبرياءِ. فالمَرَحُ مِن النشاطِ.

O'nun: {بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ} “Hayır, o şımarık bir yalancıdır” sözü hakkında: [Şöyle buyurmaktadır: Dediler ki: İş öyle değil; bilakis o haddini aşan bir yalancıdır] . "Eşir" ile böbürlenen, zorba ve kibirli olan kimseyi kastetmektedirler. Şımarıklık ve taşkınlık aşırı canlılık ve cürettendir.

وقد حدَّثني الحسنُ بنُ محمدِ بنِ سعيدٍ القرشيُّ، قال: قلتُ لعبدِ الرحمنِ بنِ أبي حمادٍ: ما الكذابُ الأَشِرُ؟ قال: الذي لا يُبالي ما قال.

Bana Hasen b. Muhammed b. Saîd el-Kuraşî rivayet edip dedi ki: Abdurrahman b. Ebî Hammâd'a: "Kezzâbün eşir (şımarık yalancı) nedir?" diye sordum. O da: "Ne söylediğine aldırış etmeyen kimsedir" dedi.

وبكسرِ الشينِ مِن: {الْأَشِرُ} وتخفيفِ الراءِ قرَأَت قرأةُ الأمصارِ. وذُكِر عن مجاهدٍ أنه كان يَقْرَؤُه: (كذابٌ أَشُرٌ) بضمِّ الشينِ وتخفيفِ الراءِ، وذلك في الكلامِ نظيرُ الحَذِرِ والحَذُرِ، والعَجِلِ والعَجُلِ.

Şehirlerin kıraat âlimleri {الْأَشِرُ} kelimesini şîn harfinin kesresi ve râ harfinin şeddesiz okunmasıyla okumuşlardır. Mücâhid'den ise onun bunu şîn harfinin zammesi ve râ harfinin şeddesiz okunmasıyla: (كذابٌ أَشُرٌ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir. Bu [kullanım], Arap kelâmında el-hazir (الحَذِر) ile el-hazur (الحَذُر) ve el-acil (العَجِل) ile el-acul (العَجُل) kelimelerinin denkliği gibidir.

والصوابُ من القراءةِ في ذلك عندي ما عليه قرأةُ الأمصارِ؛ لإجماعِ الحُجَّةِ مِن القرأةِ عليه.

Bu hususta bana göre doğru olan kıraat, şehirlerin kıraat âlimlerinin benimsediği kıraattir; çünkü hüccet ehli olan kıraat âlimleri bu konuda icmâ etmiştir.

وقولُه: {سَيَعْلَمُونَ غَدًا مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قال اللهُ لهم: ستَعْلَمون غدًا في القيامةِ مَن الكذابُ الأشِرُ؛ منكم معشرَ ثَمودَ ومِن رسولِنا صالحٍ، حينَ تَرِدون على ربِّكم. وهذا التأويلُ على قراءةِ من قرَأ قولَه: (ستَعْلَمون) بالتاءِ، وهي قراءةُ عامةِ أهلِ الكوفةِ سوى عاصمٍ والكِسائيِّ . وأما تأويلُ ذلك على قراءةِ مَن قرَأه بالياءِ - وهي قراءةُ عامةِ قرأةِ أهلِ المدينةِ والبصرةِ وعاصمٍ والكِسائيِّ - فإنه: قال اللهُ: سيَعْلَمون غدًا من الكذَّابُ الأشِرُ. وتُرِك مِن الكلامِ ذكرُ: "قال اللهُ"؛ استغناءً بدَلالةِ الكلامِ عليه.

O'nun: {سَيَعْلَمُونَ غَدًا مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ} “Yarın onlar, kimin çok yalancı ve şımarık olduğunu bileceklerdir” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah onlara şöyle dedi: Yarın kıyamette, Rabbinizin huzuruna vardığınızda; siz Semûd topluluğu ile elçimiz Sâlih'ten hangisinin şımarık yalancı olduğunu bileceksiniz. Bu tevil, O'nun sözünü: (ستعلمون) şeklinde tâ harfiyle okuyanların kıraatine göredir; bu da Âsım ve Kisâî dışındaki Kûfe ehlinin genelinin kıraatidir . Bunu yâ harfiyle okuyanların kıraatine göre tevili ise —ki bu Medine, Basra ehlinin genel kıraat âlimleri ile Âsım ve Kisâî'nin kıraatidir — şöyledir: Allah: "Yarın onlar kimin şımarık yalancı olduğunu bileceklerdir" buyurdu. Sözün buna delalet etmesi sebebiyle "Allah buyurdu" ifadesi zikredilmemiştir.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندي أنهما قراءتان معروفتان، قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ مِن القرأةِ، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبُ؛ لتقارُبِ معنييهما، وصحتِهما في الإعرابِ والتأويلِ.

Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: Bunlar, her birini kıraat âlimlerinin okuduğu bilinen iki muteber kıraattir. Okuyan kişi bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur; çünkü anlamları birbirine yakındır ve irap ile tevil açısından her ikisi de sahihtir.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {إِنَّا مُرْسِلُو النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَاصْطَبِرْ (٢٧) وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ (٢٨)}.

Allah Azze ve Celle'nin şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {إِنَّا مُرْسِلُو النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَاصْطَبِرْ (٢٧) وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ (٢٨)} “Şüphesiz biz, kendilerini sınamak için o dişi deveyi göndereceğiz; şimdi onları gözetle ve sabret! Ve onlara, suyun aralarında paylaşıldığını haber ver; her su nöbetinde hazır bulunulmalıdır.”.

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: إنا باعِثو الناقةِ التي سأَلَتها ثمودُ صالحًا، من الهَضْبةِ التي سأَلوه بَعْثتَها لهم منها، آيةً لهم، وحُجَّةً لصالحٍ على حقيقةِ نبوتِه وصدقِ قولِه.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] —Allah ona rahmet etsin— der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Semûd kavminin Sâlih'ten istediği, kendisinden çıkarmasını talep ettikleri kayalıktan, onlar için bir mucize ve Sâlih'in peygamberliğinin hakikati ile sözünün doğruluğuna bir delil olmak üzere o dişi deveyi gönderecek olan biziz.

وقولُه: هو {فِتْنَةً لَهُمْ}. يقولُ: ابْتلاءً لهم واختبارًا، هل يُؤْمنون باللهِ ويَتَّبِعون

O'nun: {فِتْنَةً لَهُمْ} “onlar için bir imtihan olarak” sözü hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Allah'a iman edip [Sâlih'e] tâbi olacaklar mı...

صالحًا، ويُصَدِّقونه بما دعاهم إليه ، من توحيدِ اللهِ [إذا أرْسَل الناقةَ، أم] يُكذِّبونه ويَكْفرُون باللهِ؟!

ve Allah'ın birliği hususunda kendilerini davet ettiği şeyde onu tasdik mi edecekler [deveyi gönderdiğinde, yoksa] onu yalanlayıp Allah'ı inkâr mı edecekler , bunu görmek için bir sınama ve deneme olarak.

وقولُه: {فَارْتَقِبْهُمْ}. يقولُ: قال اللهُ لصالحٍ: إنا مُرْسِلو الناقةِ فتنةً لهم، فانْتَظِرْهم، وتبَصَّرْ ما هم صانعوه بها، {وَاصْطَبِرْ}. يقولُ له: فاصبِرْ على ارتقابِهم، [فاصبِرْ على ارتِقابِهم] ، ولا تعجَلْ، وانتظِرْ ما يصنَعون بناقةِ اللهِ ﷿.

O'nun: {فَارْتَقِبْهُمْ} “şimdi onları gözetle” sözü hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah Sâlih'e şöyle dedi: Şüphesiz biz onları sınamak için o dişi deveyi göndereceğiz; öyleyse onları gözetle ve ona ne yapacaklarını dikkatle izle. {وَاصْطَبِرْ} “ve sabret”. Ona şöyle buyurmaktadır: Onları gözetlemeye sabret, [onları gözetlemeye sabret] , acele etme ve Allah Azze ve Celle'nin devesine ne yapacaklarını bekle.

وقيل: {وَاصْطَبِرْ}. وأصلُ الطاءِ تاءٌ، فجُعِلَت طاءً، وإنما هو "افْتَعِلْ" مِن الصبرِ.

{وَاصْطَبِرْ} denildi. Tâ (ط) harfinin aslı te (ت) idi, sonra tâ'ya dönüştürüldü; bu kelime sabır kökünden iftiâl veznindedir.

وقولُه: {وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأخْبِرْهم أن الماءَ قسمةٌ بينَهم يومَ غِبِّ الناقةِ . وذلك أنها كانت تَرِدُ الماءَ يومًا وتَغِبُّ يومًا، فقال جلَّ وعز لصالحٍ: أخْبِرْ قومَك مِن ثمودَ أن الماءَ يومَ غِبِّ الناقةِ قسمةٌ بينَهم. فكانوا يَقْتَسِمون ذلك يومَ غِبِّها، فيَشْرَبون منه ذلك اليومَ، ويَتَزَوَّدون فيه منه ليومِ وُرودِها.

O'nun: {وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ} “Ve onlara, suyun aralarında paylaşıldığını haber ver” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlara suyun, devenin su içmediği günde kendi aralarında paylaşıldığını bildir. Şöyle ki, deve bir gün suya gelir, bir gün gelmezdi. Bunun üzerine [Allah] Celle ve Azze Sâlih'e: "Semûd'dan olan kavmine, devenin suya gelmediği günde suyun kendi aralarında paylaştırıldığını bildir" buyurdu. Onlar da devenin gelmediği günde suyu aralarında paylaşıp o gün ondan içerler ve devenin suya geleceği gün için de ondan azık depolarlardı.

وقد وجَّه تأويلَ ذلك قومٌ إلى أن الماءَ قسمةٌ بينَهم وبينَ الناقةِ؛ يومًا لهم ويومًا لها، وأنه إنما قيل: {بَيْنَهُمْ}. والمعنى ما ذكَرْتُه عندَهم؛ لأن العربَ إذا أرادت الخبرَ عن فعلِ جماعةِ بني آدمَ مُخْتَلِطًا بهم البهائمُ، جعَلوا الفعلَ خارجًا مخرجَ فعلِ

Bir topluluk ise bunun tevilini; suyun bir gün kendilerine, bir gün de deveye ait olmak üzere onlar ile deve arasında paylaştırıldığı ve {بَيْنَهُمْ} “aralarında” ifadesinin de ancak onlara göre zikrettiğim bu mana doğrultusunda kullanıldığı şeklinde açıklamıştır. Zira Araplar, Âdemoğullarından oluşan bir topluluğun hayvanlarla bir arada bulunduğu bir fiili haber vermek istediklerinde, bu fiili...

جماعةِ بني آدمَ، لتَغْليبِهم فعلَ بني آدمَ على فعلِ البهائمِ.

Âdemoğullarının fiilini hayvanların fiiline üstün kılmak (tağlîb yapmak) amacıyla Âdemoğulları topluluğunun [fiili gibi] yaparlar.

وقولُه: {كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: كلُّ شِرْبٍ [مِن ماءٍ يومَ] غِبِّ الناقةِ، ومِن لبنٍ يومَ وُرودِها، مُحْتَضَرٌ يَحْتَضِرُونه.

O'nun: {كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ} “Her su nöbetinde hazır bulunulacaktır” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Devenin gelmediği gündeki her su payı ile [onun] suya geldiği gündeki her süt payı, bizzat hazır bulunup aldıkları bir hazır bulunuştur.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ}. قال: يَحْضُرونهم الماءَ إذا غابت، وإذا جاءت حضَروا اللبنَ.

Bana Muhammed b. Amr'ın anlattığı gibi; dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı; dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ} “Her su nöbetinde hazır bulunulacaktır” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [Deve] gelmediğinde suya gelirler , o geldiğinde ise süte gelirlerdi.

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ}. قال: يَحْضُرون هم الماءَ إذا غبَّتْ، وإذا جاءت حضَروا اللبنَ .

Bana el-Hâris anlattı; dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı; dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ} “Her su nöbetinde hazır bulunulacaktır” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [Deve] gelmediğinde onlar suya gelirler, o geldiğinde ise süte gelirlerdi .

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ (٢٩) فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ (٣٠) إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً وَاحِدَةً فَكَانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ (٣١)}.

Allah Azze ve Celle'nin: {فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ (٢٩) فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ (٣٠) إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً وَاحِدَةً فَكَانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ (٣١)} “Derken arkadaşlarını çağırdılar; o da [kılıcına] sarıldı ve [deveyi] kesti. Benim azabım ve uyarılarım nasılmış [gördüler]! Şüphesiz biz onların üzerine tek bir çığlık gönderdik de ağıl yapanın kurumuş çalı çırpısı gibi oldular” sözünün tevili hakkında [açıklama]:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: فنادَت ثمودُ صاحبَهم عاقِرَ الناقةِ قُدارَ بنَ سالفَ، لِعقْرِ الناقةِ؛ حضًّا له على ذلك.

Ebû Ca'fer rahimehullâh şöyle der: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Semûd kavmi, deveyi kesmeye onu teşvik etmek amacıyla deveyi boğazlayacak olan arkadaşları Kıdâr b. Sâlif'i çağırdı.

وقولُه: {فَتَعَاطَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: فتَناوَل الناقةَ بيدِه، فعقَرها.

O'nun: {فَتَعَاطَى} “o da [kılıcına] sarıldı” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Eliyle deveyi tutup kesti.

وقولُه: {فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه لقريشٍ: فكيفَ كان عذابي إياهم معشرَ قريشٍ حينَ عذَّبْتُهم، ألم أُهْلِكْهم بالرَّجْفَةِ؟ {وَنُذُرِ}. يقولُ

O'nun: {فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ} “İşte benim azabım ve uyarılarım nasılmış!” sözü hakkında övgüsü yüce olan [Allah], Kureyş'e şöyle buyurmaktadır: Ey Kureyş topluluğu! Kendilerini cezalandırdığım vakit onlara azabım nasıl oldu; onları şiddetli sarsıntı (racfe) ile helak etmedim mi? {وَنُذُرِ} “ve uyarılarım” hakkında ise şöyle buyurmaktadır:

تعالى ذكرُه: وكيف كان إنذاري مَن أَنْذَرْتُ مِن الأممِ بعدَهم، بما فعَلْتُ بهم وأحْلَلْتُ بهم مِن العقوبةِ.

zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlara yaptıklarımla ve başlarına indirdiğim cezayla, onlardan sonra uyarmış olduğum diğer ümmetleri uyarışım nasılmış!

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَتَعَاطَى فَعَقَرَ}. قال: تَناوَلها بيدِه، {فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ}. قال: يقالُ: إنه ولدُ زِنْيةٍ. فهو مِن التسعةِ الذين كانوا يُفْسِدون في الأرضِ ولا يُصْلِحون، وهم الذين قالوا لصالحٍ: {لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ} [النمل: ٤٩] فَتَقْتُلُهم .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı; dedi ki: Bize babam anlattı; dedi ki: Bize amcam anlattı; dedi ki: Bize babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَتَعَاطَى فَعَقَرَ} “o da [kılıcına] sarıldı ve [deveyi] kesti” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Eliyle ona uzandı. {فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ} “Benim azabım ve uyarılarım nasılmış”. Dedi ki: Onun zina çocuğu olduğu söylenir. O, yeryüzünde bozgunculuk yapıp ıslah etmeyen dokuz kişidendi; onlar Sâlih'e: {لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ} “Ona ve ailesine geceleyin baskın yapalım” [Neml: 49] diyen ve [Allah'ın] kendilerini öldürdüğü kimselerdir.

وقولُه: {إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً وَاحِدَةً}. [يقولُ تعالى ذكرُه: إنا بعَثنا على ثمودَ صيحةً واحدةً] . وقد بيَّنا فيما مضَى أمرَ الصيحةِ، وكيف أتَتْهم، وذكَرنا ما رُوِي في ذلك مِن الآثارِ، فأغْنَى ذلك عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

O'nun: {إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً وَاحِدَةً} “Şüphesiz biz onların üzerine tek bir çığlık gönderdik” sözü hakkında [zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz biz Semûd üzerine tek bir çığlık gönderdik] . Çığlık meselesini, onlara nasıl geldiğini daha önce açıklamış ve bu hususta rivayet edilen haberleri zikretmiştik; bu sebeple bu yerde onu tekrarlamaya gerek kalmamıştır .

وقولُه: {فَكَانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فكانوا بهلاكِهم بالصيحةِ بعدَ غضارتِهم أحياءً، وحُسْنِهم قبلَ بَوارِهم، كيَبِيسِ الشجرِ

O'nun: {فَكَانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ} “Böylece onlar ağılcının kurumuş çalı çırpısı gibi oldular” sözü hakkında zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Onlar hayattaki tazelik ve refahlarından, helak olmadan önceki güzelliklerinden sonra o korkunç çığlıkla helak edilmeleri sebebiyle, ağacın kuru [dalları] gibi [oldular].

الذي [حَظَرَه مُحْظِرُ حَظِيرتِه] ، بعدَ حسنِ نباتِه، وخضْرةِ ورقِه قبلَ يُبْسِه.

kurumadan önceki güzel bitişi ve yeşil yapraklarından sonra [ağıl yapanın ağılı için topladığı] [çalı çırpı gibi].

وقد اختَلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بقولِه: {كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ}؛ فقال بعضُهم: عُنِي بذلك العظامُ المحترقةُ. وكأنهم وجَّهوا معناه إلى أنه مثَّل هؤلاء القومَ بعدَ هلاكِهم وبِلَاهُم بالشيءِ الذي أحْرَقه مُحْرِقٌ في حَظيرتِه.

Tevil ehli, {كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ} “ağıl yapanın kurumuş çalı çırpısı gibi” sözüyle neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bununla yanmış kemikler kastedilmiştir" demişlerdir. Sanki onlar bunun anlamını, [Allah'ın] bu kavmi helak olup çürüdükten sonra, bir kimsenin ağılında yaktığı şeye benzetmesi şeklinde yorumlamışlardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصَّلْتِ، قال: ثنا أبو كُدَيْنةَ، قال: ثنا قابوسُ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ}. قال: كالعظامِ المحترقةِ .

Bana Süleymân b. Abdilcebbâr anlattı; dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt anlattı; dedi ki: Bize Ebû Küdeyne anlattı; dedi ki: Bize Kâbûs, babasından, o da İbn Abbâs'tan {كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ} “ağıl yapanın kurumuş çalı çırpısı gibi” [ayeti] hakkında: "Yanmış kemikler gibi" dediğini nakletti .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَكَانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ}. قال: المُحْتَرِقِ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı; dedi ki: Bize babam anlattı; dedi ki: Bize amcam anlattı; dedi ki: Bize babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَكَانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ} “ağıl yapanın kurumuş çalı çırpısı gibi oldular” sözü hakkında: "Yanmış [gibi]" dediğini nakletti.

ولا بيانَ عندَنا في هذا الخبرِ عن ابنِ عباسٍ كيف كانت قراءتُه ذلك، إلا أنا وجَّهْنا معنى قولِه هذا على النحوِ الذي جاءنا مِن تأويلِه قولَه: {كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ} إلى أنه كان يَقْرَأُ ذلك كنحوِ قراءةِ الأمصارِ، وقد يَحْتَمِلُ تأويلُه ذلك كذلك، أن يكونَ قراءتُه كانت بفتحِ الظاءِ من (المحتظَرِ) على أن المُحْتَظَرَ نعتٌ لـ "الهشِيمِ"، ثم أُضِيف إلى نعتِه، كما قيل: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} [الواقعة: ٩٥]، [كما قيل: {وَلَدَارُ الْآخِرَةِ} [يوسف: ١٠٩]. والمعنى: وللدارُ الآخرةُ، ولهو الحقُّ اليقينُ].

İbn Abbâs'tan gelen bu rivayette, onun bunu nasıl okuduğuna dair katımızda açık bir beyan yoktur. Ancak biz onun bu sözünün anlamını, O'nun: {كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ} “ağıl yapanın kurumuş çalı çırpısı gibi” sözüne dair bize ulaşan teviline göre, [İbn Abbâs'ın] bunu belde halklarının kıraati gibi okuduğu yönünde yorumladık. Onun bu tevili, [kıraatinin] (el-Muhtazar / المُحْتَظَر) kelimesindeki 'zâ' (ظ) harfinin fethasıyla olup "el-muhtazar"ın "el-heşîm" için bir sıfat olması ve ardından [mevsûfun] kendi sıfatına izafe edilmesi şeklinde olması ihtimalini de taşır; nitekim {إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} “Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir” [Vâkıa, 95] buyurulduğu [ve {وَلَدَارُ الْآخِرَةِ} “Elbette ahiret yurdu...” [Yûsuf, 109] buyurulduğu gibidir. Bunun anlamı da: "ve le'd-dâru'l-âhiratü" [ahiret yurdu] ve "ve le-hüve'l-hakku'l-yakînu" [kesin gerçek] demektir].

وقد ذُكِر عن الحسنِ وقتادةَ أنهما كانا يَقْرآن ذلك كذلك ، ويَتَأَوَّلَانه هذا التأويلَ الذي ذكَرْناه عن ابنِ عباسٍ.

el-Hasan ve Katâde'den de bunu bu şekilde okudukları ve İbn Abbâs'tan zikrettiğimiz bu tevil ile tevil ettikleri nakledilmiştir.

حدَّثني عبدُ الوارثِ بنُ عبدِ الصمدِ بنِ عبدِ الوارثِ، قال: ثنى أبي ، [قال: ثنى أبي] ، عن الحسينِ ، قال: كان قتادةُ يَقْرَأُ: (كهشيمِ المُحْتظَرِ). يقولُ: المُحْتَرقِ.

Bana Abdülvâris b. Abdissamed b. Abdilvâris anlattı; dedi ki: Bize babam anlattı , [dedi ki: Bize babam anlattı] , Hüseyin'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Katâde (كهشيمِ المُحْتظَرِ) şeklinde okur ve: "Yanmış [çalı çırpı gibi]" derdi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: (فكانوا كهشيمِ المُحتظَرِ)، يقولُ: كهشيمٍ مُحْتَرقٍ.

Bize Bişr anlattı; dedi ki: Bize Yezîd anlattı; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: (فكانوا كهشيمِ المُحتظَرِ) sözü hakkında: "Yanmış çalı çırpı gibi" dediğini nakletti.

وقال آخرون: بل عُنِي بذلك الترابُ الذي يَتَناثَرُ مِن الحائطِ.

Başkaları ise: "Aksine bununla duvardan dökülen toprak kastedilmiştir" demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن يعقوبَ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ}. قال: الترابُ الذي يَتَناثَرُ مِن الحائطِ .

Bize İbn Humeyd anlattı; dedi ki: Bize Mihrân, Ya'kūb'dan, o Ca'fer'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ} “ağıl yapanın kurumuş çalı çırpısı gibi” [ayeti] hakkında: "Duvardan dökülen topraktır" dediğini nakletti .

وقال آخرون: بل هو حَظيرةُ الراعي للغنمِ.

Başkaları ise: "Aksine o, çobanın koyunlar için yaptığı ağıldır" demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ وأسْنَده،

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o da Ebû İshâk'tan nakletti ve bunu [merfû olarak] isnad etti;

قال: {الْمُحْتَظِرِ}: حظيرةُ الراعي للغنمِ.

dedi ki: {الْمُحْتَظِرِ}: "Çobanın koyunlar için yaptığı ağıldır."

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ قولَه: {كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ}: المُحْتَظِرُ، الحظيرةُ تُتَّخَذُ للغنمِ فتَيْبَسُ، فتَصِيرُ [هشيمًا .

Bana el-Hüseyin'den nakledildi; dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd bildirdi; dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ} “ağıl yapanın kurumuş çalı çırpısı gibi” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: el-Muhtezir (المُحْتَظِرُ), koyunlar için yapılan, sonra kuruyup [kırık dökük çalı çırpı] haline gelen ağıldır .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه] : {كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ}. قال: هذا الشوكُ الذي تَحْظُرُ به العربُ حولَ مَواشِيها مِن السِّباعِ، والهشيمُ: يابسُ الشجرِ الذي فيه شوكٌ، ذلك الهشيمُ .

Bana Yûnus anlattı; dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi; dedi ki: İbn Zeyd O'nun sözü hakkında şöyle dedi] : {كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ} “ağıl yapanın kurumuş çalı çırpısı gibi”. Dedi ki: Bu, Arapların yırtıcı hayvanlardan korumak için hayvanlarının etrafına çit yaptıkları dikendir. Heşîm (الهشيم) ise dikenli ağacın kurusudur; işte heşîm budur .

وقال آخرون: بل عُنِي به هَشيمُ الخَيْمةِ، وهو ما تَكَسَّر مِن خشبِها.

Başkaları ise: "Aksine bununla çadırın kırılıp döküleni, yani tahtalarından kırılan şeyler kastedilmiştir" demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، [عن ابنِ أبي نجيحٍ] ، عن مجاهدٍ في قولِه: {كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ}. قال: الرجلُ يَهْشِمُ الخَيْمةَ.

Bana Muhammed b. Amr anlattı; dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı; dedi ki: Bize Îsâ, [İbn Ebî Necîh'ten] , o da Mücâhid'den O'nun: {كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ} “ağıl yapanın kurumuş çalı çırpısı gibi” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Çadırı kırıp döken adamdır.

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ}. [قال: كهشيمِ] الخَيْمةِ .

Bana el-Hâris anlattı; dedi ki: Bize el-Hasan anlattı; dedi ki: Bize Verkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ} “ağıl yapanın kurumuş çalı çırpısı gibi” sözü hakkında: "[Dedi ki: Kırılıp dökülmüş] çadır [tahtaları] gibi" dediğini nakletti .

وقال آخرون: بل هو الورقُ الذي يَتَناثَرُ مِن خشبِ الحطبِ.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis o, yakacak odundan dökülüp saçılan yapraklardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {كَهَشِيمِ}. قال: الهَشيمُ، إذا ضرَبْتَ الحَظيرةَ بالعصا تهَشَّم ذاك الورقُ فيَسْقُطُ .

Bize İbn Humeyd anlattı; dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan {كَهَشِيمِ} “kurumuş çalı çırpısı gibi” [ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletti: Heşîm (الهشيم); ağıla değnekle vurduğunda o yaprakların ufalanıp dökülmesidir .

والعربُ تُسَمِّي كلَّ شيءٍ كان رطبًا فيبِس هشيمًا.

Araplar, yaş olup da sonradan kuruyan her şeye heşîm (هشيم) adını verirler.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٣٢) كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ (٣٣) إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ (٣٤) نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنَا كَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ شَكَرَ (٣٥)}.

Allah Azze ve Celle'nin: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٣٢) كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ (٣٣) إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ (٣٤) نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنَا كَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ شَكَرَ (٣٥)} “Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; öğüt alan yok mudur? Lût kavmi de uyarıları yalanladı. Şüphesiz biz de üzerlerine taş yağdıran bir fırtına gönderdik; ancak Lût'un ailesi müstesna, katımızdan bir nimet olarak onları seher vaktinde kurtardık. İşte şükredeni biz böyle ödüllendiririz” sözünün tevili hakkında [açıklama]:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ}: هوَّنَّا القرآنَ بتبيينِناه، {لِلذِّكْرِ}. يقولُ: لمن أراد أن يَتَذَكَّرَ به فيَتَّعِظَ، {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ}. يقولُ: فهل مِن مُتَّعِظٍ به ومُعْتَبرٍ يَعْتَبِرُ به، فيَرْتَدِعَ عما يَكْرَهُه اللهُ منه.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ} “Andolsun biz Kur'an'ı kolaylaştırdık”: Onu açıklayarak Kur'an'ı kolaylaştırdık; {لِلذِّكْرِ} “öğüt alınsın diye”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onunla düşünüp öğüt almak isteyen kimse için; {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ} “öğüt alan yok mudur”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ondan öğüt alan ve ibret alıp da Allah'ın hoşlanmadığı şeylerden vazgeçen bir kimse yok mudur?

وقولُه: {كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: كذَّبَت قومُ لوطٍ بآياتِ اللهِ التي أَنْذَرَهم وذكَّرهم بها.

O'nun: {كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ} “Lût kavmi de uyarıları yalanladı” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Lût kavmi, kendilerini uyardığı ve hatırlattığı Allah'ın ayetlerini yalanladı.

وقولُه: {إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنا أَرْسَلْنا عليهم حجارةً.

O'nun: {إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا} “Şüphesiz biz üzerlerine taş yağdıran bir fırtına gönderdik” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz biz onların üzerine taşlar gönderdik.

وقولُه: {إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: غيرَ آلِ لوطٍ الذين صدَّقوه واتَّبَعوه على دينِه، فإنا نجَّيْناهم مِن العذابِ الذي عذَّبْنا به قومَه الذين كذَّبوه، والحاصبِ الذي حصَبْناهم به - بسَحَرٍ، {نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنَا}. يقولُ: نعمةً أَنْعَمْناها على لوطٍ وآلِه، وكرامةً أَكْرَمْناهم بها مِن عندِنا.

O'nun: {إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ} “ancak Lût'un ailesi müstesna, onları seher vaktinde kurtardık” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onu tasdik eden ve dininde ona uyan Lût'un ailesi hariç; şüphesiz biz onları, onu yalanlayan kavmine çektirdiğimiz azaptan ve üzerlerine yağdırdığımız taşlardan -seher vaktinde- kurtardık. {نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنَا} “katımızdan bir nimet olarak”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Lût'a ve ailesine lütfettiğimiz bir nimet ve katımızdan onlara ikram ettiğimiz bir ikram olarak.

وقولُه: {كَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ شَكَرَ}. يقولُ: كما أثَبْنا لوطًا وآلَه، وأَنْعَمْنا

O'nun: {كَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ شَكَرَ} “Şükredeni işte böyle ödüllendiririz” sözü hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Lût'a ve ailesine mükâfat verip [üzerlerine] nimet ihsan ettiğimiz

عليه، فأنْجَيْناهم مِن عذابنِا بطاعتِهم إيانا، كذلك نُثِيبُ مَن شَكَرَنا على نعمتِنا عليه، فأطاعَنا وانْتَهَى إلى أمرِنا ونهيِنا، مِن جميعِ خلقِنا.

ve bize itaat etmeleri sebebiyle kendilerini azabımızdan kurtardığımız gibi; bütün yaratılmışlarımız arasından üzerindeki nimetimize şükreden, bize itaat eden, emir ve yasaklarımıza riayet eden kimseyi de işte böyle ödüllendiririz.

وأُجْرِيَ قولُه {بِسَحَرٍ}؛ لأنه نكرةٌ . وإذا قالوا: فعَلْتُ هذا سحَرَ. بغيرِ باءٍ، لم يُجْرُوه.

O'nun {بِسَحَرٍ} “seher vaktinde” sözü munsarif kılınmıştır (tenvin almıştır); çünkü o belirsizdir (nekredir) . Ba (ب) harf-i ceri olmaksızın: "Bunu seher vakti yaptım" (سَحَرَ) dediklerinde ise gayrimunsarif kılarlar (tenvin vermezler).

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ذكرُه: {وَلَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنَا فَتَمَارَوْا بِالنُّذُرِ (٣٦) وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ (٣٧)}.

Zikri yüce olan [Allah]'ın: {وَلَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنَا فَتَمَارَوْا بِالنُّذُرِ (٣٦) وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ (٣٧)} “Andolsun [Lût], bizim yakalayışımızla onları uyardı; fakat onlar uyarılara karşı kuşkuya düşüp tartıştılar. Andolsun onlar onun konuklarına da göz diktiler; biz de gözlerini silme kör ettik. 'Şimdi tadın azabımı ve uyarılarımı!' [dedik]” sözünün tevili hakkında [açıklama]:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد أَنْذَر لوطٌ قومَه بطشتَنا بهم التي بطَشْناها قبلَ ذلك، {فَتَمَارَوْا بِالنُّذُرِ}. يقولُ: فكذَّبوا بإنذارِه ما أنْذَرهم مِن ذلك؛ شكًّا منهم فيه.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Andolsun Lût kavmini, daha önce [diğer kavimleri] şiddetle yakaladığımız gibi kendilerini de yakalayacağımızla uyardı. {فَتَمَارَوْا بِالنُّذُرِ} “fakat onlar uyarılara karşı kuşkuya düşüp tartıştılar”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ondan şüphe duyarak, onun kendilerini bu konuda uyardığı şeyleri yalanladılar.

وقولُه: {فَتَمَارَوْا}. تَفاعَلوا، مِن المِرْيةِ.

O'nun: {فَتَمَارَوْا} “kuşkuya düşüp tartıştılar” sözü, el-Mirye (الْمِرْيَة / şüphe) kökünden tefâ'ul (تَفَاعَلُوا) veznindedir.