Binûn

İkterebeti's-Sâah Suresinin Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَتَمَارَوْا بِالنُّذُرِ}: لم يُصَدِّقوه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَتَمَارَوْا بِالنُّذُرِ} “fakat onlar uyarılara karşı kuşkuya düşüp tartıştılar” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Onu tasdik etmediler .

وقولُه: {وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد راوَد لوطًا قومُه عن ضيفِه الذين نزَلوا به، حينَ أراد اللَّهُ إهلاكَهم؛ [ليُخَلِّيَهم وفعْلَ ما كانوا يفعلون بمَن دخَل قريتَهم من الذُّكرانِ]، {فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ}. يقولُ: فطمَسْنا

Ve O'nun: {وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ} “Andolsun ki onlar, onun misafirlerinden murat almaya kalkıştılar” sözü. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Andolsun ki, Allah onları helak etmeyi murat ettiği vakit kavmi, kasabalarına giren erkeklere yaptıklarını yapmaları için kendilerini [onlarla] baş başa bıraksın diye Lût'un yanına konaklayan misafirlerini [kendilerine teslim etmesi hususunda] ona baskı kurmuşlardı. {فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ} “Bunun üzerine biz de gözlerini silme kör ettik”. [Yüce Allah] buyuruyor ki: Biz de [onların]...

على أعينِهم، حتى صيَّرْناها كسائرِ الوجهِ، لا تَرَى لها شَقًّا شُقَّ، فلم يُبْصِروا ضيفَه. والعربُ تقولُ: قد طمَسَت الريحُ الأعلامَ. إذا دفنَتْها بما تُسْفِي عليها مِن الترابِ، كما قال كعبُ بنُ زُهَيْرٍ :

gözlerini silip yok ettik; öyle ki yüzün geri kalanı gibi düzleştirdik, onda yarılmış bir göz yarığı göremezdin. Böylece onun konuklarını göremediler. Araplar: "Rüzgâr işaretleri sildi (طَمَسَت الريحُ الأعلامَ)" derler; üzerine savurduğu tozla onları örttüğünde [böyle söylerler]. Nitekim Kâ'b b. Züheyr şöyle demiştir:

مِن كُلِّ نَضَّاخةِ الذِّفْرَى إِذا عَرِقَت … عُرْضَتُها طامسُ الأعلاِم مجهولُ

Kulak arkasından ter fışkıran her [deveyle] terlediği vakit … Yolu, izleri silinmiş ve bilinmez olan [çölü aşar].

يعني بقولِه: طامِسُ الأَعْلامِ: مُنْدَفِنُ الأعلامِ.

[Şair], Tâmisu'l-a'lâm (طامِسُ الأَعْلامِ) sözüyle; izleri örtülüp silinmiş olanı kastetmektedir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ}. قال: عمَّى اللَّهُ عليهم الملائكةَ حينَ دخَلوا على لوطٍ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ} “Andolsun onlar onun konuklarına da göz diktiler; biz de gözlerini silme kör ettik” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Lût'un yanına girdiklerinde Allah melekleri onlara karşı görünmez kıldı (gözlerini kör etti).

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ}: وذُكِر لنا أن جبريلَ ﵇ اسْتَأْذن ربَّه ﷿ في عقوبتِهم ليلةَ أتَوْا لوطًا، وأنهم عالَجوا البابَ ليَدْخُلوا عليه، فصفَقهم بجناحِه، وترَكَهم عُمْيًا يَتَرَدَّدون .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ} “Andolsun onlar onun konuklarına da göz diktiler; biz de gözlerini silme kör ettik” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Bize anlatıldığına göre Cebrail aleyhisselam Lût'a geldikleri gece onları cezalandırmak için Rabbi Azze ve Celle'den izin istedi. Onlar Lût'un yanına girmek için kapıyı zorladılar; bunun üzerine [Cebrail] kanadıyla onlara vurdu ve onları şaşkın şaşkın bocalayan körler olarak bıraktı .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِ اللَّهِ ﷿: {وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ}. قال: هؤلاء قومُ لوطٍ حينَ راوَدُوه

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Azze ve Celle'nin: {وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ} “Andolsun onlar onun konuklarına da göz diktiler; biz de gözlerini silme kör ettik” kavli hakkında şöyle dedi: Bunlar, [kendisine] sarkıntılık ettikleri / [konuklarını] talep ettikleri sırada Lût'un kavmidir.

عن ضيفِه، طمَس اللَّهُ أعينَهم، فكان يَنْهاهم عن عملِهم الخبيثِ الذي كانوا يَعْمَلون، فقالوا له: إنا لا نَتْرُكُ عملَنا، فإياك أن تُنْزِلَ أحدًا أو تُضِيفَه، أو تَدَعَه يَنْزِلُ عليك، فإنا لا [نَدَعُه بَتَّةً] ، ولا نَتْرُكُ عملَنا. قال: فلما جاءه المُرْسَلون، خرَجَت امرأتُه الشقيَّةُ مِن الشَّقِّ، فأتَتْهم فدعَتْهم، وقالت لهم: تعالَوْا، فإنه قد جاء قومٌ لم أرَ قومًا قطُّ أحسنَ وجوهًا، ولا أحسنَ ثيابًا، ولا أطيبَ أرْواحًا منهم. قال: فجاءوه يُهْرَعون إليه، فقال: إن هؤلاء ضيفي، فاتَّقوا اللَّهَ ولا تُخْزوني في ضيفي. قالوا: أوَ لم نَنْهَكَ عن العالَمين؟ أليس قد تقدَّمنا إليك وأعْذَرْنا فيما بينَنا وبينَك؟ قال: هؤلاء بناتي هنَّ أطهرُ لكم. فقال له جبريلُ ﵇: ما يَهُولُك مِن هؤلاء؟ قال: أما تَرَى ما يُريدون؟ فقال: إنا رُسُلُ ربِّك، لن يَصِلُوا إليك، لا تَخفْ ولا تَحْزَنْ، إنا مُنَجُّوك وأهلَك إلا امرأتَك، لتَصْنَعَنَّ هذا الأمرَ سرًّا ، وليكونَنَّ فيه بلاءٌ. قال: فنشَر جبريلُ ﵇ جناحًا مِن أجنحتِه، فاخْتَلَس به أبصارَهم، فطمَس أعينَهم، فجعَلوا يَجولُ بعضُهم في بعضٍ، فذلك قولُ اللَّهِ ﷿: {فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ}.

Allah onların gözlerini silip kör etti. [Lût] onları yaptıkları çirkin işten nehyediyordu; onlar ise ona şöyle dediler: "Biz bu işimizi bırakmayız. Sakın birini evine indirme, misafir etme veya yanına konaklatma! Biz onu kesinlikle [bırakmayız] ve bu işimizden de vazgeçmeyiz." [İbn Zeyd] dedi ki: Elçiler gelince, [Lût'un] bedbaht karısı aralıktan çıktı, onlara varıp onları çağırdı ve şöyle dedi: "Gelin! Öyle bir topluluk geldi ki, şimdiye kadar yüzü daha güzel, elbisesi daha temiz ve kokusu daha hoş bir topluluk görmedim." [İbn Zeyd] dedi ki: Koşarak ona geldiler. [Lût]: "Bunlar benim konuklarımdır, Allah'tan korkun ve konuklarım hususunda beni rezil etmeyin!" dedi. Onlar: "Biz seni el âleme karışmaktan menetmemiş miydik? Sana daha önce gelip seninle aramızdaki mazereti ortadan kaldırmamış mıydık?" dediler. [Lût]: "İşte kızlarım, onlar sizin için daha temizdir" dedi. Cebrail aleyhisselam ona: "Bunlardan seni endişelendiren nedir?" dedi. [Lût]: "Ne istediklerini görmüyor musun?" dedi. [Cebrail]: "Biz Rabbinin elçileriyiz, sana asla ulaşamayacaklar. Korkma ve kederlenme! Şüphesiz biz karın hariç seni ve aileni kurtarıcılarız. Sen bu işi gizlice yap ve bunda elbette bir imtihan olacaktır" dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: Cebrail aleyhisselam kanatlarından bir kanadı açtı ve onunla gözlerini kapıp aldı, gözlerini silme kör etti; öyle ki birbirlerine çarparak dolaşmaya başladılar . İşte Allah Azze ve Celle'nin: {فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ} “biz de gözlerini silme kör ettik. 'Şimdi tadın azabımı ve uyarılarımı!' [dedik]” sözü budur.

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سَمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ}: جاءت الملائكةُ في صُوَرِ الرجالِ، وكذلك كانت تَجِيءُ، فرآهم قومُ لوطٍ حينَ دخَلوا القريةَ. وقيل لهم: نزَلوا بلوطٍ. فأقْبَلوا يُرِيدُونهم، فتلَقَّاهم لوطٌ يُناشِدُهم اللَّهَ ألَّا يُخْزُوه في ضيفِه،

Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı, O'nun: {وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ} “Andolsun onlar onun konuklarına da göz diktiler” sözü hakkında şöyle derken işittim: Melekler erkekler suretinde geldiler —nitekim böyle gelirlerdi—; Lût kavmi, onlar köye girdiklerinde kendilerini gördü. Onlara: "Lût'a indiler (misafir oldular)" denildi. Bunun üzerine onları isteyerek yönelip geldiler. Lût onları karşıladı; kendisini misafirleri hususunda rezil etmemeleri için onlara Allah adına yalvardı,

فأبَوْا عليه، وجاءوا إليه ليَدْخُلوا عليهم ، فقالت الرسلُ للوطٍ: خَلِّ بينَهم وبينَ الدخولِ، فإنا رسلُ ربِّك، لن يَصِلُوا إليك. فدخَلوا البيتَ، وطمَس اللَّهُ على أبصارِهم، فلم يَرَوْهم. وقالوا: قد رأَيْناهم حينَ دخَلوا البيتَ، فأين ذهَبوا؟ فلم يَرَوْهم ورجَعوا .

fakat onu dinlemediler ve yanlarına girmek için ona geldiler. Elçiler Lût'a: "Onların girmesine engel olma; şüphesiz biz Rabbinin elçileriyiz, sana asla ulaşamayacaklar" dediler. Eve girdiler; Allah gözlerini kör etti ve onları göremediler. "Eve girdiklerinde onları görmüştük, nereye gittiler?" dediler. Onları göremediler ve geri döndüler .

وقولُه: {فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فذُوقوا معشرَ قومِ لوطٍ مِن سَدُومَ عذابي الذي حَلَّ بكم، وإنذاري الذي أَنْذَرْتُ به غيرَكم مِن الأممِ، مِن النَّكالِ والمَثُلاتِ.

O'nun: {فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ} “Şimdi tadın azabımı ve uyarılarımı! [dedik]” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Sodom ahalisinden olan Lût kavmi topluluğu! Başınıza inen azabımı ve ibret verici cezalar ile misillemelerden diğer ümmetleri uyardığım uyarılarımı şimdi tadın!

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذَابٌ مُسْتَقِرٌّ (٣٨) فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ (٣٩) وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٤٠)}.

Azze ve Celle olan [Allah]'ın: {وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذَابٌ مُسْتَقِرٌّ (٣٨) فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ (٣٩) وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٤٠)} “Andolsun ki, sabah erkenden onları kalıcı bir azap bastırdı. 'Şimdi tadın azabımı ve uyarılarımı!' [dedik]. Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; fakat var mı öğüt alan?” sözünün tevili hakkında [açıklama]:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد صُبِّح قومُ لوطٍ بُكْرةً. ذُكِر أن ذلك كان عندَ طلوعِ الفجرِ.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Andolsun Lût kavmini sabah erkenden [azap] bastırdı. Bunun fecrin doğuşu vaktinde olduğu zikredilmiştir.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {بُكْرَةً}. قال: عندَ طلوعِ الفجرِ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan {بُكْرَةً} “sabah erkenden” ifadesi hakkında şöyle dediğini anlattı: Fecrin doğuşu vaktinde.

وقولُه: {عَذَابٌ}. وذلك قلبُ الأرضِ بهم، وتصييرُ أعلاها أسفلَها بهم، ثم إتْباعُهم بحجارةٍ مِن سِجِّيلٍ مَنْضودٍ.

O'nun: {عَذَابٌ} “bir azap” sözü; yerin onların üzerine altüst edilmesi, üstünün altı kılınması ve ardından üzerlerine pişirilip istiflenmiş taşlar yağdırılmasıdır.

كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذَابٌ}. قال: حجارةٌ رُمُوا بها.

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan aktardı; o, {وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذَابٌ} “Andolsun ki sabah erkenden onları bir azap yakaladı” [ayeti] hakkında şöyle dedi: [Bu azap,] kendilerine atılan taşlardır.

وقولُه: {مُسْتَقِرٌّ}. يقولُ: اسْتَقَرَّ ذلك العذابُ فيهم إلى يومِ القيامةِ، حتى يُوافُوا عذابَ اللَّهِ الأليمَ الأكبرَ في جهنمَ.

O'nun: {مُسْتَقِرٌّ} “kalıcı” sözü hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu azap, cehennemde Allah'ın en büyük ve elem verici azabıyla karşılaşıncaya kadar kıyamet gününe dek onların üzerinde kalıcı oldu.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذَابٌ مُسْتَقِرٌّ}. يقولُ: صبَّحهم عذابٌ مستقرٌّ، اسْتَقَرَّ بهم إلى نارِ جهنمَ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذَابٌ مُسْتَقِرٌّ} “sabah erkenden onları kalıcı bir azap bastırdı” sözü hakkında şöyle buyurduğunu anlattı: Sabahleyin onları, cehennem ateşine kadar kendilerinde kalıcı olan bir azap bastırdı .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قولِه: {وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً} الآية. قال: ثم صبَّحَهم بعدَ هذا. يعني: بعدَ أن طمَس اللَّهُ أعينَهم، فهم في ذلك العذابِ إلى يومِ القيامةِ. قال: وكلُّ قومِه كانوا كذلك، ألا تَسْمَعُ قولَه حينَ يقولُ: {أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ} [هود: ٧٨]؟.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً} “Andolsun ki, sabah erkenden onları bastırdı” ayeti hakkında şöyle dedi: Bundan sonra, yani Allah onların gözlerini kör ettikten sonra onları sabahleyin [azap] bastırdı ve onlar kıyamet gününe kadar bu azap içindedirler. [İbn Zeyd] dedi ki: Kavminin tamamı böyleydi; [Lût'un] onlara: {أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ} “İçinizde aklı başında bir adam yok mu?” [Hûd: 78] dediği sözünü işitmiyor musun?

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {مُسْتَقِرٌّ}: اسْتَقَرَّ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan {مُسْتَقِرٌّ} “kalıcı” kelimesi hakkında: "Kalıcı oldu" dediğini anlattı.

وقولُه: {فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه لهم: فذُوقوا معشرَ قومِ لوطٍ عذابي الذي أحْلَلْتُه بكم؛ بكفرِكم باللَّهِ وتكذيبِكم رسولَه، وإنذاري بكم الأممَ سِواكم، بما أَنْزَلْتُه بكم مِن العقابِ.

O'nun: {فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ} “Şimdi tadın azabımı ve uyarılarımı! [dedik]” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] onlara şöyle buyurmaktadır: Ey Lût kavmi topluluğu! Allah'ı inkâr etmeniz ve O'nun elçisini yalanlamanız sebebiyle başınıza indirdiğim azabımı ve başınıza indirdiğim bu ceza ile sizden başka ümmetleri uyarmamı şimdi tadın!

وقولُه: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد سهَّلْنا القرآنَ للذكرِ، لمن أراد التذكرَ به، فهل من مُتَّعِظٍ ومُعْتَبرٍ به، فيَنْزَجِرَ به عما نهاه اللَّهُ عنه، إلى ما أمَرَه به وأَذِن له فيه.

O'nun: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ} “Andolsun biz Kur'an'ı düşünüp öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; var mı hiç öğüt alan?” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Andolsun biz Kur'an'ı, onunla düşünüp öğüt almak isteyen kimse için kolaylaştırdık. O hâlde ondan ibret ve öğüt alarak Allah'ın kendisini menettiği şeylerden vazgeçip O'nun emrettiği ve izin verdiği şeylere yönelen hiç kimse yok mudur?

[القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ جَاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ (٤١) كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كُلِّهَا فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ (٤٢)}.

[Yüce [Allah]'ın: {وَلَقَدْ جَاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ (٤١) كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كُلِّهَا فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ (٤٢)} “Andolsun Firavun ailesine de uyarılar geldi. Onlar bütün ayetlerimizi yalanladılar. Biz de onları çok güçlü ve kudretli birinin yakalayışıyla yakaladık” sözünün tevili hakkında [açıklama]:

يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد جاء تباعَ فرعونَ وقومَه إنذارُنا بالعقوبةِ، بكفرِهم بنا وبرسولِنا موسى ﷺ.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Andolsun bizi ve elçimiz Mûsâ sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmeleri sebebiyle Firavun'un tâbilerine ve kavmine azap uyarımız gelmiştir.

{كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كُلِّهَا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: كذَّب آلُ فرعونَ بأدلتِنا التي جاءَتهم مِن عندِنا، وحُجَجِنا التي أتَتْهم بأنه لا إلهَ إلا اللَّهُ وحدَه، كلِّها، {فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فعاقَبْناهم بكفرِهم باللَّهِ عقوبةَ شديدٍ لا يُغْلَبُ، مقتدرٍ على ما يَشاءُ، غير عاجزٍ ولا ضعيفٍ.

{كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كُلِّهَا} “Onlar bütün ayetlerimizi yalanladılar”. Övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Firavun ailesi katımızdan kendilerine gelen delillerimizi ve yalnızca Allah'tan başka ilah olmadığına dair kendilerine ulaşan hüccetlerimizin hepsini yalanladı. {فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ} “Biz de onları çok güçlü ve kudretli birinin yakalayışıyla yakaladık”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ı inkâr etmeleri sebebiyle onları, asla mağlup edilemeyen güçlü, dilediğine gücü yeten, aciz ve zayıf olmayan birinin cezalandırmasıyla cezalandırdık.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ}. يقولُ: عزيزٍ في نقمتِه إذا انْتَقَم] .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ} “Biz de onları çok güçlü ve kudretli birinin yakalayışıyla yakaladık” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Allah] intikam aldığında intikamında azizdir (çok güçlüdür)] .

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ (٤٣) أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ (٤٤) سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ (٤٥)}.

Azze ve Celle olan [Allah]'ın: {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ (٤٣) أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ (٤٤) سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ (٤٥)} “Sizin kâfirleriniz öncekilerden daha mı hayırlıdır? Yoksa kitaplarda sizin için bir kurtuluş beratı mı var? Yoksa onlar: 'Biz yardımlaşan ve galip gelecek bir topluluğuz' mu diyorlar? O topluluk yakında hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklardır” sözünün tevili hakkında [açıklama]:

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: أكفّارُ قريشٍ الذين أَخْبَرَ اللَّهُ عنهم أنهم {وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ} [القمر: ٢]: أكفارُكم معشرَ قريشٍ خيرٌ مِن أولئكم الذين أحْلَلْتُ بهم نِقْمتي من قومِ نوحٍ وعادٍ وثمودَ وقومِ

Ebû Ca‘fer rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın haklarında {وَإِنْ يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ} [el-Kamer: 2] “Onlar bir mucize görseler yüz çevirirler ve: 'Sürüp giden bir büyüdür' derler” buyurarak haber verdiği Kureyş inkârcıları [hakkında]: Ey Kureyş topluluğu! Sizin kâfirleriniz; Nûh kavminden, Âd'dan, Semûd'dan ve Lût kavminden...

لوطٍ [وآلِ فرعونَ] ، فهم بذلك يأْمُلون أن يَنْجُوا من [عِقابي ونِقْمتي] على كفرِهم بي وتكذيبِهم رسولي. يقولُ: إنما أنتم في كفرِكم باللَّهِ وتكذيبِكم رسولي ، كبعضِ هذه الأممِ التي وصَفْتُ لكم أمرَهم، وعقوبةُ اللَّهِ [بكم نازلةٌ] على كفرِكم به، كالذي نزَل بهم إن لم [تَتُوبوا وتُنِيبوا] .

[ve Firavun ailesinden] üzerlerine azabımı indirdiğim kimselerden daha mı hayırlıdır ki; beni inkâr etmelerine ve elçimi yalanlamalarına rağmen [azabımdan ve intikamımdan] kurtulmayı umuyorlar? [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ı inkâr etmeniz ve elçimi yalanlamanız hususunda siz ancak durumlarını size anlattığım bu ümmetlerden biri gibisiniz; eğer [tövbe edip O'na yönelmezseniz] , O'nu inkâr etmeniz sebebiyle Allah'ın cezası, onlara indiği gibi [sizin de başınıza inecektir] .

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ}. أي: ممن مضَى .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ} “Sizin kâfirleriniz öncekilerden daha mı hayırlıdır?” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Yani geçmiş [kâfir]lerden .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ ، عن يزيدَ النحويِّ، عن عكرمةَ: {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ}. يقولُ: أكفارُكم يا معشرَ قريشٍ خيرٌ من أولئكم الذين مضَوْا .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin , Yezîd en-Nahvî'den, o da İkrime'den {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ} “Sizin kâfirleriniz öncekilerden daha mı hayırlıdır?” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Kureyş topluluğu! Sizin kâfirleriniz o geçmiş kimselerden daha mı hayırlıdır?

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ}. قال: أكفارُكم خيرٌ من الكفارِ الذين عذَّبْناهم على مَعاصي اللَّهِ؛ أهؤلاء الكفارُ خيرٌ من أولئك؟! وقال: {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ}: أَسْتَبْقاها ؟

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ} “Sizin kâfirleriniz öncekilerden daha mı hayırlıdır?” sözü hakkında şöyle dedi: Sizin kâfirleriniz, Allah'a isyanları sebebiyle kendilerine azap ettiğimiz kâfirlerden daha mı hayırlıdır; bu kâfirler onlardan daha mı üstündür?! [İbn Zeyd], {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ} “Sizin kâfirleriniz öncekilerden daha mı hayırlıdır?” ifadesi hakkında: Onları hayatta bıraktı mı? dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, o da

أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ}. يقولُ: ليس كفارُكم خيرًا مِن قومِ نوحٍ وقومِ لوطٍ.

babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ} “Sizin kâfirleriniz öncekilerden daha mı hayırlıdır? Yoksa kitaplarda sizin için bir kurtuluş beratı mı var?” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sizin kâfirleriniz Nûh kavminden ve Lût kavminden daha hayırlı değildir.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بن أنسٍ: {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ}. قال: أكفارُ هذه الأمةِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî' b. Enes'ten {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ} “Sizin kâfirleriniz öncekilerden daha mı hayırlıdır?” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu ümmetin kâfirleri .

وقولُه: {أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أم لكم براءةٌ مِن عقابِ اللَّهِ معشرَ قريشٍ، أن يُصِيبَكم بكفرِكم بما جاءكم من الوَحْيِ مِن اللَّهِ، {فِي الزُّبُرِ} وهي الكتبُ.

O'nun: {أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ} “Yoksa kitaplarda sizin için bir kurtuluş beratı mı var?” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Kureyş topluluğu! Yoksa Allah'tan size gelen vahyi inkâr etmeniz sebebiyle Allah'ın azabının size dokunmayacağına dair {فِي الزُّبُرِ} yani kitaplarda bir beraatiniz mi (kurtuluş belgeniz mi) var?

كما حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: [حدَّثنا عبيدٌ] ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فِي الزُّبُرِ}. يقولُ: في الكتبِ .

Nitekim Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: [Bize Ubeyd anlattı] , dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {فِي الزُّبُرِ} “kitaplarda” sözü hakkında: Kitaplarda dediğini işittim.

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ} [يقولُ: في الكُتُبِ] ، في كتابِ اللَّهِ براءةٌ مما تَخافُون .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ} “Yoksa kitaplarda sizin için bir kurtuluş beratı mı var?” sözü hakkında [şöyle dedi: Kitaplarda] , Allah'ın kitabında korktuğunuz şeyden bir beraat/güvence mi var?

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ: {أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ}. يعني: في الكتبِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin, Yezîd'den, o da İkrime'den {أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ} “Yoksa kitaplarda sizin için bir kurtuluş beratı mı var?” sözü hakkında: Yani kitaplarda dediğini anlattı.

وقولُه: {أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أيقولُ هؤلاء الكفارُ مِن قريشٍ: نحن جميعٌ منتصرٌ ممن قصَدَنا [بسوءٍ ومكروهٍ]، وأراد حربَنا

O'nun: {أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ} “Yoksa onlar: 'Biz, yardımlaşan [ve galip gelen] bir topluluğuz' mu diyorlar?” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kureyş'ten olan bu kâfirler: "Biz, bize [kötülük ve hoşa gitmeyen bir şeyle] kasteden, bizimle savaşmak

وتفريقَ جمعِنا. فقال اللَّهُ ﷿:

ve birliğimizi dağıtmak [isteyen kimseden mi öç alacağız?]. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah şöyle buyurdu:

{سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ}. يعني: جمعُ كفارِ قريشٍ، {وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ}. يقولُ: ويُوَلُّون أدبارَهم المؤمنين باللَّهِ، عندَ انهزامِهم عنهم.

{سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ} “O topluluk hezimete uğratılacak” yani Kureyş kâfirleri topluluğu; {وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ} “ve arkalarını dönüp kaçacaklar.” [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlardan hezimete uğradıkları vakit Allah'a iman edenlere arkalarını dönecekler.

وقيل: {الدُّبُرَ} فوحَّد، والمرادُ به الجمعُ، كما يقالُ: [ضرَبْنا منهم الرءوسَ. و: ضرَبْنا منهم الرأسَ] . إذا كان الواحدُ يُؤَدِّي عن معنى جميعِه . ثم إن اللَّهَ ﷿ صدَق وعدَه المؤمنين به، فهزَم جمعَ المشركين به مِن قريشٍ يومَ بدرٍ، وولَّوْهم الدبرَ.

{الدُّبُرَ} tekil olarak getirilmiştir, kastedilen ise çoğuldur; nitekim tekil lafız çoğul anlamını karşıladığında: [Biz onların başlarını vurduk. ve: Biz onların başını vurduk] denildiği gibi . Sonra aziz ve celil olan Allah, kendisine iman edenlere olan vaadini gerçekleştirdi; Bedir günü O'na şirk koşan Kureyş topluluğunu hezimete uğrattı ve onlar arkalarını dönüp kaçtılar.

كما حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن أيوبَ، قال: لا أَعْلَمُه إلا عن عكرمةَ، [أن عمرَ] قال: لما نزَلَت: {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ} [جعَلْتُ أقولُ] : أيُّ جمعٍ يُهْزَمُ؟ فلما كان يومُ بدرٍ رأَيْتُ النبيَّ ﷺ يَثِبُ في الدِّرعِ وهو يقولُ: " {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ} " .

Nitekim bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Eyyûb'dan anlattı, [Eyyûb] dedi ki: Bunu ancak İkrime'den [nakledilmiş] biliyorum; [Ömer] şöyle dedi: {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ} “O topluluk hezimete uğratılacak” ayeti indiğinde [şöyle demeye başladım] : Hangi topluluk hezimete uğratılacak ki? Bedir günü olduğunda Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in zırhı içinde ileri atılarak: "{سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ} “O topluluk hezimete uğratılacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar”" buyurduğunu gördüm.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: حدَّثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ قولَه: {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ}. يعني: جمعُ بدرٍ، {وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin, Yezîd'den, o da İkrime'den O'nun: {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ} “O topluluk hezimete uğratılacak” sözü hakkında: Yani Bedir topluluğu, {وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ} “ve arkalarını dönüp kaçacaklar” dediğini anlattı.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ: {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ}. قال: يومَ بدرٍ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî' b. Enes'ten: {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ} “O topluluk hezimete uğratılacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” ayeti hakkında: Bedir günü dediğini anlattı.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ} الآية: ذُكِر لنا أن نبيَّ اللَّهِ ﷺ قال يومَ بدرٍ: "هُزِموا ووَلَّوْا الدبرَ" .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ} “O topluluk hezimete uğratılacak” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü: «هُزِموا ووَلَّوْا الدبرَ» «Hezimete uğratıldılar ve arkalarını dönüp kaçtılar» buyurmuştur .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ}. قال: هذا يومُ بدرٍ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ} “O topluluk hezimete uğratılacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” sözü hakkında: Bu, Bedir günüdür dedi.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: ثنا أيوبُ، عن عكرمةَ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ كان يَثِبُ في الدِّرْعِ [يومَ بدرٍ] ويقولُ: "هُزِم الجمعُ، وولَّوُا الدُّبُرَ" .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, İkrime'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in [Bedir günü] zırhı içinde ileri atılarak şöyle buyurduğunu anlattı: "Topluluk hezimete uğratıldı ve arkalarını dönüp kaçtılar" .

حدَّثني إسحاقُ بنُ شاهينٍ، قال: ثنا خالدُ بنُ عبدِ اللَّهِ، عن داودَ، [عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال في هذه الآيةِ: {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ}: قد مضَى، كان يومَ بدرٍ .

Bana İshâk b. Şâhîn anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Abdillâh, Dâvûd'dan, [Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini anlattı: {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ} “O topluluk hezimete uğratılacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar”: Gerçekleşip geçti, Bedir günündeydi .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: حدَّثنا عبدُ الأعلى، قال: حدَّثنا داودُ] (٢)، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال في هذه الآية: {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ}. قال: كان ذلك يومَ بدرٍ. قال: قالوا: نحن جميعٌ منتصرٌ. قال: فنزَلَت هذه الآيةُ .

Bize Muhammed b. el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdül'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd anlattı] (٢), Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: {سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ} “O topluluk hezimete uğratılacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar.” Dedi ki: Bu, Bedir günündeydi. Dedi ki: Onlar: "Biz intikam alabilecek bir topluluğuz" dediler. Dedi ki: Bunun üzerine bu ayet indi .

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ (٤٦) إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ (٤٧) يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨) إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ (٤٩)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkında: {بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ (٤٦) إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ (٤٧) يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨) إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ (٤٩)} “Asıl onların buluşma zamanı o kıyamet vaktidir; o kıyamet vakti ise daha dehşetli ve daha acıdır. Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve çılgın alevler içindedirler. Yüzüstü ateşe sürüklenecekleri gün: 'Tadın Sekar'ın dokunuşunu!' [denir]. Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık.”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: ما الأمرُ كما يَزْعُمُ هؤلاء

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Durum, şu

المشركون مِن أنهم لا يُبْعَثون بعدَ مَماتِهم، بل الساعةُ نعِدُهم للبعثِ والعقابِ، والساعةُ أدْهَى وأمَرُّ عليهم مِن الهزيمةِ التي يُهْزَمونها عندَ التقائِهم مع المؤمنين ببدرٍ.

müşriklerin ölümden sonra diriltilmeyeceklerine dair iddia ettikleri gibi değildir; bilakis dirilme ve ceza için onları kıyamet vaktine çağırıyoruz ve o kıyamet saati, Bedir'de müminlerle karşılaştıklarında uğrayacakları hezimetten kendileri için çok daha dehşetli ve çok daha acıdır.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن عمرِو بن مرةَ، عن شهرِ بنِ حَوْشَبٍ، قال: إِنْ هذه [الأمةُ بهلاكٍ] ، إِنَّمَا مَوْعِدُهُمُ السَّاعَةُ. ثم قرَأ: {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ} إلى قولِه: {وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o Amr b. Mürre'den, o da Şehr b. Havşeb'den şöyle dediğini anlattı: Bu [ümmet helak olacak değildir] , onların vadesi ancak kıyamet saatidir. Sonra {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ} “Sizin kâfirleriniz öncekilerden daha mı hayırlıdır?” ayetinden {وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ} “o kıyamet vakti ise daha dehşetli ve daha acıdır” sözüne kadar okudu.

وقولُه: {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن المجرمين في ذَهابٍ عن الحقِّ، وأخْذٍ على غيرِ هُدًى، {وَسُعُرٍ}. يقولُ: في احْتراقٍ مِن شدةِ العَناءِ والنَّصَبِ في الباطلِ.

O'nun: {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ} “Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve çılgın alevler içindedirler” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz suçlular haktan uzaklaşma ve hidayet dışı bir yola girme halindedirler; {وَسُعُرٍ} “ve çılgın alevler içindedirler” buyurmaktadır ki: Batıl uğruna çektikleri şiddetli zahmet ve yorgunluktan ötürü yanıp tutuşma halindedirler.

كما حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ}. قال: في عَناءٍ .

Nitekim bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den O'nun: {فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ} “bir sapıklık ve çılgın alevler içindedirler” sözü hakkında: Zahmet içindedirler dediğini anlattı.

وقولُه: {يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يومَ يُسْحَبُ هؤلاء المجرمون في النارِ على وجوهِهم.

O'nun: {يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ} “Yüzüstü ateşe sürüklenecekleri gün” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O gün bu suçlular ateşte yüzüstü sürüklenirler.

وقد تأَوَّل بعضُهم قولَه: {فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ}: إلى النارِ. وذُكِر أن ذلك في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (يومَ يُسْحَبون إلى النارِ على وجوهِهم) .

Bazıları O'nun: {فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ} “ateşte yüzüstü” sözünü: Ateşe doğru [sürüklenirler] şeklinde tevil etmiştir. Bunun Abdullah'ın kıraatinde: (Yüzüstü ateşe sürüklenecekleri gün) şeklinde olduğu zikredilmiştir .

وقولُه: {ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يومَ يُسْحَبون في النارِ على وجوهِهم، يقالُ لهم: ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ. وترَك ذكرَ "يقالُ لهم" استغناءً بدَلالةِ

O'nun: {ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ} “Sekar'ın dokunuşunu tadın!” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ateşte yüzüstü sürüklenecekleri gün onlara: “Sekar'ın dokunuşunu tadın!” denir. Sözün delaleti [buna] yettiğinden dolayı “onlara denir” ifadesinin zikri...

الكلامِ عليه مِن ذكرِه.

bunu açıkça zikretmeye gerek duyulmamıştır.

فإن قال قائلٌ: وكيف [يُذاقُ مَسُّ سَقَرَ، أَوَ لَه طعمٌ فيُذاقَ] ؟ فإن ذلك مختلَفٌ فيه؛ فقال بعضُهم: قيل ذلك كذلك على مجازِ الكلامِ، كما يقالُ: كيف وجَدْتَ طعمَ الضربِ؟ وهو مجازٌ. وقال آخرون: ذلك كما يقالُ: وجَدْتُ مسَّ الحُمَّى. يُرادُ به أولُ ما نالني منها، وكذلك يقالُ: وجَدْتُ طعمَ عفوِك .

Eğer birisi: [Sekar'ın dokunuşu nasıl tadılır, onun tadı mı var ki tadılsın] ? derse, bu hususta ihtilaf edilmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Mecazi bir ifade olarak bu şekilde söylenmiştir; nitekim: Dayağın tadını nasıl buldun? denilmesi gibi ki bu mecazdır. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bu, tıpkı: Sıtmanın dokunuşunu hissettim, denmesi gibidir ki bununla ondan bana ulaşan ilk tesir kastedilir; nitekim: Affının tadını aldım, denmesi de böyledir .

وأما "سَقَرُ" فإنها اسمُ بابٍ مِن أبوابِ جهنمَ، وتُرِك إجراؤُها لأنها اسمٌ لمؤنثٍ معرفةٍ.

"Sekar" (سَقَرُ) kelimesine gelince; o, cehennemin kapılarından birinin adıdır. Marife ve müennes bir isim olduğu için gayrimunsarif kılınmıştır.

وقولُه: {إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنا خلَقْنا كلَّ شيءٍ بمقدارٍ قدَّرْناه وقضَيْناه. وفي هذا بيانٌ أن اللَّهَ ﷿ توعَّد هؤلاء المجرمين على تكذيبِهم بالقَدَرِ مع كفرِهم به .

O'nun: {إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ} “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz biz her şeyi takdir ettiğimiz ve hükmettiğimiz bir ölçü ile yarattık. Bunda, aziz ve celil olan Allah'ın bu suçluları, O'nu inkâr etmelerinin yanı sıra kaderi yalanlamaları sebebiyle de tehdit ettiğine bir açıklama vardır .

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنا هشامُ بنُ سعدٍ، عن أبي ثابتٍ، عن إبراهيمَ بنِ محمدٍ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ أنه كان يقولُ: إني أَجِدُ في كتابِ اللَّهِ - جل وعز - قومًا يُسْحَبون في النارِ على وجوهِهم، يقالُ لهم: {ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ}. لأنهم كانوا يُكَذِّبون بالقَدَرِ، وإني لا أراهم، فلا أَدْرِي أشيءٌ كان قبلَنا، أم شيءٌ فيما بقِي؟

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Hişâm b. Sa'd, Ebû Sâbit'ten, o İbrâhîm b. Muhammed'den, o babasından, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] dediğini rivayet etti: "Ben Azîz ve Celîl olan Allah'ın Kitabı'nda, ateşte yüzüstü sürüklenecek ve kendilerine: {ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ} “Cehennemin dokunuşunu tadın!” denecek bir topluluk buluyorum (görüyorum). [Bu], onların kaderi yalanlamaları sebebiyledir. Ben onları göremiyorum; acaba bizden önce geçmiş bir şey midir, yoksa bundan sonra [gelecek] bir şey midir, bilmiyorum."

حدَّثنا ابنُ بشارٍ وابنُ المثنى، قالا: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْديٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن زيادِ بنِ إسماعيلَ السَّهْميِّ، عن محمدِ بنِ عبادِ بنِ جعفرٍ، عن أبي هريرةَ، أن مشركي قريشٍ خاصَمَت النبيَّ ﷺ في القَدَرِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: {إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ}.

Bize İbn Beşşâr ve İbnü'l-Müsenna anlattılar, dediler ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ziyâd b. İsmâîl es-Sehmî'den, o Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer'den, o da Ebû Hüreyre'den Kureyş müşriklerinin Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile kader konusunda tartıştıklarını, bunun üzerine aziz ve celil olan Allah'ın: {إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ} “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” ayetini indirdiğini anlattı.

حدَّثنا ابنُ بشارٍ وابنُ المثنى وأبو كريبٍ، قالوا: ثنا وكيعُ بنُ الجراحِ، قال: ثنا سفيانُ، عن زيادِ بن إسماعيلَ السَّهْميِّ، عن محمدِ بنِ عبادِ بن جعفرٍ المخزوميِّ، عن أبي هريرةَ، قال: جاء مشركو قريشٍ إلى النبيِّ ﷺ يُخاصِمونه في القَدَرِ، فنزَلَت: {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ} .

Bize İbn Beşşâr, İbnü'l-Müsenna ve Ebû Küreyb anlattılar, dediler ki: Bize Vekî' b. el-Cerrâh anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ziyâd b. İsmâîl es-Sehmî'den, o Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer el-Mahzûmî'den, o da Ebû Hüreyre'den şöyle dediğini anlattı: Kureyş müşrikleri Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kader hususunda onunla tartıştılar; bunun üzerine: {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ} “Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve çılgın alevler içindedirler” ayeti indi .

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن سفيانَ، عن زيادِ بنِ إسماعيلَ السَّهْميِّ، عن محمدِ بنِ عبادِ بن جعفرٍ المخزوميِّ، عن أبي هريرةَ بنحوِه.

Bize İbnü'l-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Süfyân'dan, o Ziyâd b. İsmâîl es-Sehmî'den, o Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer el-Mahzûmî'den, o da Ebû Hüreyre'den benzerini anlattı.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا حُصَيْنٌ، عن سعدِ بنِ عُبيدةَ، عن أبي عبد الرحمنِ السُّلمَيِّ، قال: لما نزَلَت هذه الآيةُ: {إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ} قال رجلٌ: يا رسولَ اللَّهِ، ففيمَ العملُ؟ أفي شيءٍ نَسْتَأْنِفُه، أو في شيءٍ قد فُرِغ منه؟ قال: فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "اعْمَلوا فكلٌّ مُيَسَّرٌ؛ سنُيَسِّرُه

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Sa'd b. Ubeyde'den, o da Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den haber verdi; o şöyle dedi: Şu ayet nazil olduğunda: {إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ} “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle (ölçüyle) yarattık” bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Öyleyse amel ne içindir? Yeniden başlayacağımız bir şeyde mi, yoksa önceden takdir edilip bitirilmiş bir şeyde mi?" dedi. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «اعْمَلوا فكلٌّ مُيَسَّرٌ؛ سنُيَسِّرُه» «Amel edin; zira herkese [yolu] kolaylaştırılmıştır; Biz onu kolaylaştıracağız...» buyurdu.

لليُسْرَى، وسنُيَسِّرُه للعُسْرَى" .

ve onu zor olana da kolaylaştıracağız" .

حدَّثنا ابنُ أبي الشَّواربِ، قال: ثنا عبدُ الواحدِ بنُ زيادٍ، قال: ثنا حُصَيْفٌ، قال: سمِعْتُ محمدَ بنَ كعبٍ القرظيَّ يقولُ: لما تكَلَّم الناسُ في القَدَرِ نظَرْتُ، فإذا هذه الآيةُ أُنزِلَت فيهم: {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ (٤٧) يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨) إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ} .

Bize İbnü'ş-Şevârib anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâhid b. Ziyâd anlattı, dedi ki: Bize Husayf anlattı, dedi ki: Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'nin şöyle dediğini işittim: İnsanlar kader hakkında konuştuklarında baktım ve gördüm ki şu ayet onlar hakkında inmiştir: {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ (٤٧) يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨) إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ} “Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve çılgın alevler içindedirler. Yüzüstü ateşe sürüklenecekleri gün: 'Tadın Sekar'ın dokunuşunu!' [denir]. Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” .

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ ويزيدُ بنُ هارونَ، قالا: ثنا سفيانُ، عن سالمٍ، عن محمدِ بنِ كعبٍ، قال: ما نزَلَت هذه الآيةُ إلا تَعْيِيرًا لأهلِ القَدَرِ: {ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨) إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ}.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım ve Yezîd b. Hârûn anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân, Sâlim'den, o da Muhammed b. Ka'b'dan şöyle dediğini anlattı: Şu ayet ancak kader ehlini ayıplamak için inmiştir: {ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨) إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ} “'Tadın Sekar'ın dokunuşunu!' Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık.”

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن سالمِ بنِ أبي حَفْصةَ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القرظيِّ: {ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ}. قال: نزَلَت تعييرًا لأهلِ القَدَرِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Sâlim b. Ebî Hafsa'dan, o da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den: {ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ} “'Tadın Sekar'ın dokunuşunu!'” ayeti hakkında: [Bu ayet] kader ehlini ayıplamak için inmiştir dediğini anlattı.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن زيادِ بنِ إسماعيلَ السَّهْميِّ، عن محمدِ بنِ عبادِ بنِ جعفرٍ المخزوميِّ، عن أبي هريرةَ، قال: جاء مشركو قريشٍ إلى النبيِّ ﷺ يُخاصِمونه في القَدَرِ، فنزَلَت: {إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ziyâd b. İsmâîl es-Sehmî'den, o Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer el-Mahzûmî'den, o da Ebû Hureyre'den [şöyle dediğini] anlattı: Kureyş müşrikleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kader hususunda onunla tartıştılar. Bunun üzerine: {إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ} “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” [ayeti] indi.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن خارجةَ ، عن أسامةَ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القرظيِّ مثلَه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Hârice'den , o Üsâme'den, o da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den benzerini anlattı.

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ}. قال: خلَق اللَّهُ الخلقَ كلَّهم بقَدَرٍ، وخلَق لهم الخيرَ والشرَّ بقدرٍ، فخيرُ الخيرِ السعادةُ، وشرُّ الشرِّ الشقاءُ، وبئس الشرُّ الشقاءُ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ} “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah bütün mahlûkatı bir kaderle yarattı; onlar için hayrı ve şerri de bir kaderle yarattı. Hayrın en hayırlısı saadet (mutluluk), şerrin en şerlisi şekavet (bedbahtlık)tir; şekavet ise ne kötü bir şerdir!

واختَلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ نصبِ قولِه: {كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ}؛ فقال بعضُ نحويِّي البصرةِ: نصَبَ {كُلَّ شَيْءٍ} في لغةِ مَن قال: عبدَ اللَّهِ ضربتُه. قال: وهي في كلامِ العربِ كثيرٌ. قال: وقد رُفِعَت (كلُّ) في لغةِ مَن رفَع، ورُفِعَت على وجهٍ آخرَ. قال: (إِنَّا كُلُّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ) . فجعَل "خلقناه" مِن صفةِ الشيءِ.

Arap dili ehli O'nun: {كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ} “her şeyi bir kaderle yarattık” sözünün nasb ile okunma yönü hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basra nahivcilerinden bazıları şöyle demiştir: {كُلَّ شَيْءٍ} ifadesi, 'Abdullāhe darabtuhû' diyen kimsenin lehçesine göre nasb edilmiştir. Dedi ki: Bu, Arapların kelamında pek çoktur. Dedi ki: Merfû okuyanların lehçesinde (كُلُّ) kelimesi ref' ile okunmuş olup başka bir yönden de merfû kılınmıştır. Dedi ki: (إِنَّا كُلُّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ) . Böylece 'halaknâhu' ifadesini şey' kelimesinin sıfatı yapmıştır.

وقال غيرُه: إنما نصَب {كُلَّ} لأن قولَه: {خَلَقْنَاهُ}. فعلٌ لقولِه: {إِنَّا}. وهو أولى بالتقديمِ إليه من المفعولِ، فلذلك اخْتِير النصبُ، وليس قبلَ: "عبدَ اللَّهِ" في قولِك: عبدَ اللَّهِ ضربتُه. شيءٌ هو أولى بالفعلِ، وكذلك: إنا طعامَك أكَلْناه. الاختيارُ النصبُ؛ لأنك تُرِيدُ: إنا أكَلْنا طعامَك. الأكلُ أولى بـ "إنا" مِن الطعامِ. قال: وأما قولُ مَن قال: "خَلْقناه" وصفٌ للشيءِ فبعيدٌ؛ لأن المعنى: إنا خلَقْنا كلَّ شيءٍ بقدرٍ.

Başkası ise şöyle demiştir: {كُلَّ} kelimesi ancak şunun için nasb edilmiştir: Çünkü {خَلَقْنَاهُ} sözü {إِنَّا} sözünün fiilidir ve ona mefulden önce gelmeye daha layıktır; bu sebeple nasb tercih edilmiştir. 'Abdullāhe darabtuhû' sözünde ise "Abdullah" kelimesinden önce fiile daha layık olan bir şey yoktur. Nitekim: 'İnnâ taâmeke ekelnâhu' sözünde de tercih edilen nasbdır; çünkü sen: Şüphesiz biz senin yemeğini yedik, demek istiyorsun. Yeme eylemi "İnnâ"ya yemekten daha layıktır. Dedi ki: "Halaknâhu" ifadesinin şey' için bir sıfat olduğunu söyleyen kimsenin sözü ise uzaktır; zira anlam: Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık, şeklindedir.

وهذا القولُ الثاني أولى بالصوابِ عندي مِن الأولِ؛ للعللِ التي ذكَرْناها لصاحبِها.

Bu ikinci görüş, sahibine ait zikrettiğimiz gerekçelerden ötürü bana göre birincisinden doğruya daha uygundur.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ (٥٠) وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٥١) وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ (٥٢)}.

Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ (٥٠) وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٥١) وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ (٥٢)} “Bizim buyruğumuz bir tek [sözden] başkası değildir; tıpkı göz açıp kapama gibi. (50) Andolsun sizin benzerlerinizi helâk ettik; o hâlde düşünüp ibret alan var mı? (51) Yaptıkları her şey ise defterlerdedir. (52)”.

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: وما أمرُنا للشيءِ إِذا أَمَرْنا وأَرَدْنا أن نُكَوِّنَه إلا قولةٌ واحدةٌ: كُنْ. فيَكونُ، لا مراجعةَ فيها ولا مُرادَّةَ، {كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فيُوجَدُ ما أمَرْناه وقلْنا له: كُنْ. كسرعةِ اللُّمْحِ بالبصرِ، لا يُبْطِئُ ولا يَتَأَخَّرُ.

Ebû Ca'fer rahimehullâh dedi ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bir şeyi emrettiğimizde ve onu var etmek istediğimizde bizim buyruğumuz sadece tek bir sözden: 'Ol!' [demekten] ibarettir, o da hemen oluverir; onda ne bir tekrar ne de bir geri çevrilme vardır. {كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ} “göz açıp kapama gibi” övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Emrettiğimiz ve kendisine 'Ol!' dediğimiz şey, göz açıp kapama süratinde meydana gelir; ne yavaşlar ne de gecikir.

وقولُه: [{وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ}] . يقولُ تعالى ذكرُه لمشركي قريشٍ الذين كذَّبوا رسولَه محمدًا ﷺ: ولقد أهْلَكْنا أشياعَكم معشرَ كفارِ قريشٍ مِن الأممِ السالفةِ والقرونِ الخاليةِ، على مثلِ الذي أنتم عليه مِن الكفرِ باللَّهِ، وتكذيبِ رسولِه ، {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ}. يقولُ: فهل منكم مُتَّعِظُ يتعِظُ (٢) بذلك، ومُنْزَجِرٌ يَنْزَجِرُ به؟

O'nun: [{وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ}] “[Andolsun sizin benzerlerinizi helak ettik]” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah], Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayan Kureyş müşriklerine şöyle buyurmaktadır: Ey Kureyş kâfirleri topluluğu! Allah'ı inkâr etme ve Resûlü'nü yalanlama konusunda sizin bulunduğunuz durum üzere olan önceki ümmetlerden ve geçmiş nesillerden sizin benzerlerinizi helak ettik ; {فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ} “hiç düşünüp ibret alan yok mu?” buyurmaktadır ki: İçinizden bundan ibret alıp ders çıkaran (٢) ve bundan sakınıp vazgeçen var mı?

كما حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ}. قال: أشياعَهم مِن أهلِ الكفرِ مِن الأممِ الماضيةِ، يقولُ: فهل مِن أحدٍ يَتَذَكَّرُ ؟

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ} “Andolsun sizin benzerlerinizi helak ettik; hiç düşünüp ibret alan yok mu?” sözü hakkında: Geçmiş ümmetlerden küfür ehli olan benzerlerini [helak ettik], [Allah]: Düşünüp öğüt alan hiç kimse var mı? buyurmaktadır dedi.

وقولُه: {وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكلُّ شيءٍ فعَله أشياعُكم الذين مضَوْا قبلَكم معشرَ كفارِ قريشٍ، {فِي الزُّبُرِ}. يعني: في الكتبِ التي كتَبَتْها الحَفَظةُ عليهم. وقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ مُرادًا به: في أمِّ الكتابِ.

O'nun: {وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ} “Yaptıkları her şey ise kitaplardadır” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Kureyş kâfirleri topluluğu! Sizden önce gelip geçmiş benzerlerinizin yaptığı her şey {فِي الزُّبُرِ} “kitaplardadır”; yani koruyucu meleklerin onların aleyhine yazdığı amel defterlerindedir. Bununla Ümmü'l-Kitâb'ın [Levh-i Mahfûz'un] kastedilmiş olması da muhtemeldir.

كما حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سَمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فِي الزُّبُرِ}. يقولُ: الكتبِ .

Nitekim Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {فِي الزُّبُرِ} “kitaplardadır” sözü hakkında: Kitaplardadır dediğini işittim.

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قولِه: {وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ}. قال: في الكتابِ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ} “Yaptıkları her şey ise kitaplardadır” sözü hakkında: Kitaptadır dedi.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ (٥٣) إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ (٥٤) فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ (٥٥)}.

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu sözünün teviline dair görüş: {وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ (٥٣) إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ (٥٤) فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ (٥٥)} “Küçük büyük her şey satır satır yazılmıştır. Şüphesiz muttakiler, cennetlerde ve ırmaklar kenarındadırlar; Muktedir bir Hükümdar'ın katında, sadakat/doğruluk makamındadırlar.”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: {وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ [مُسْتَطَرٌ}: كلُّ صغيرٍ من الأشياءِ وكبيرٍ. يقولُ: وكلُّ: صغيرٍ وكبيرٍ منهم {مُسْتَطَرٌ}] . يقولُ: مُثْبَتٌ في الكتابِ مكتوبٌ.

Ebû Ca'fer rahimehullâh dedi ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ [مُسْتَطَرٌ} “Küçük büyük her şey [satır satır yazılmıştır]”: Şeylerden küçük ve büyük olan her şey. Buyuruyor ki: Onlardan küçük ve büyük her şey {مُسْتَطَرٌ}] “[satır satır yazılmıştır]”. Buyuruyor ki: Kitapta tespit edilmiş, yazılmıştır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.