والهاءُ والألفُ في {فِيهَا} مِن ذِكْرِ الأرضِ.
{فِيهَا} “Orada” [ifadesindeki] bitişik zamir (hâ ve elif), yerden bahsetmektedir.
{وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ}. والأكمامُ جمعُ كِمٍّ، وهو ما تَكَمَّمتْ فيه.
{وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ} “ve tomurcuklu hurma ağaçları vardır.” El-Ekmâm (الْأَكْمَامِ), 'kimm' kelimesinin çoğuludur; o da [ağacın/meyvenin] içinde sarılıp örtüldüğü kılıftır (tomurcuktur).
واختَلَف أهلُ التأويلِ في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: عُنِي بذلك تَكمُّمُ النَّخلِ في الليفِ.
Tevil ehli bunun anlamı hakkında ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Bununla, hurma ağacının liflerle sarılıp örtülmesi kastedilmiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليَّةَ، عن أبي رجاءٍ، قال: سألتُ الحسنَ عن قولِه: {وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ}. فقال: سَبيبةٌ مِن لِيفٍ عُصِبتْ بها.
Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan nakletti, dedi ki: el-Hasan'a {وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ} “ve tomurcuklu hurma ağaçları vardır.” sözünü sordum, şöyle dedi: [Ağacın] kendisiyle sarıldığı liften ince bir örtüdür .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنِ وقتادةَ: {ذَاتُ الْأَكْمَامِ}: أكْمامُها لِيفُها .
Bize İbnu'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o el-Hasan ve Katâde'den nakletti: {ذَاتُ الْأَكْمَامِ} “[tomurcuklu / kılıflı]: Onun kılıfları (ekmâmı), lifleridir .” dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ}: الليفُ الذي يكونُ عليها.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd nakletti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [rivayet etti]: {وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ} “ve tomurcuklu hurma ağaçları vardır.” sözü hakkında [Katâde] şöyle dedi: [Ekmâm], onun üzerinde bulunan liftir.
وقال آخرون: يعني بالأكمامِ الرُّفَاتَ .
Başkaları ise şöyle dedi: Ekmâm ile lif döküntülerini kastediyor.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بن مروانَ، قال: ثنا أبو العوَّامِ، عن قتادةَ: {وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ}. قال: أَكْمامُها رُفاتُها .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Mervân rivayet etti, dedi ki: Bize Ebü'l-Avvâm, Katâde'den nakletti: {وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ} “ve tomurcuklu hurma ağaçları vardır.” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Onun kılıfları (ekmâmı), lif döküntüleridir (rufât) .
وقال آخرون: بل معنى الكلامِ: والنخلُ ذاتُ الطَّلعِ المتكَمِّمِ في أَكمامِه .
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis sözün anlamı; 'Kılıfları içinde sarılıp örtülmüş tomurcukları (tal') olan hurma ağaçları'dır .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ}. وقيل له: هو الطَّلعُ؟ قال: نعم. قال: وهو في كِمٍّ منه حتى يَنفَتِقَ عنه. قال: والحبُّ أيضًا في أكْمامٍ. وقرَأ: {وَمَا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهَا} [فصلت: ٤٧].
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ} “ve tomurcuklu hurma ağaçları vardır.” sözü hakkında -kendisine 'O tomurcuk (tal') mudur?' diye sorulduğunda-: 'Evet, o yarılıp açılıncaya kadar kendi kılıfı (kimm) içindedir.' dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: 'Tane de kılıflar (ekmâm) içindedir.' ve: {وَمَا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهَا} “Hiçbir meyve kılıfından çıkmaz...” [Fussilet: 47] ayetini okudu.
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن اللَّهَ جلّ ثناؤُه وصَف النخلَ بأنها ذاتُ أكْمامٍ، وهي مُتَكَمِّمةٌ في ليفِها، وطَلْعُها متَكمِّمٌ في جُفِّهِ، ولم يخصُصِ اللَّهُ - جل وعز - الخبرَ عنها بتَكَمُّمِها في لِيفِها، ولا تَكَمُّمِ طَلْعِها فِي جُفِّه، بل
Bu hususta görüşlerin gerçeğe en uygun olanı şöyle denilmesidir: Şânı yüce olan Allah, hurma ağacını kılıflı/tomurcuklu (zâtü ekmâm) olarak vasfetmiştir; nitekim o, lifleri içinde bürünüp örtünmüş haldedir, tomurcuğu da kılıfı içinde sarılıp örtülmüştür. Azîz ve Celîl olan Allah, ağaca dair haberi ne lifleri içinde örtülü olmasıyla ne de tomurcuğunun kılıfı içinde örtülü olmasıyla sınırlandırmıştır; bilakis...
عمَّ الخبرَ عنها بأنها ذاتُ أكْمامٍ.
...onun kılıflı (ekmâm sahibi) olduğu haberini genel tutmuştur.
والصوابُ أن يقالَ: عُنِي بذلك أنَّها ذاتُ لِيفٍ، وهي فيه مُتَكَمِّمةٌ، وذاتُ طَلْعٍ، وهو في جُفِّه مُتَكَمِّمٌ. فيُعَمَّ كما عَمَّ ذلك جلَّ ثناؤُه.
Doğru olan şöyle denilmesidir: Bununla onun lif sahibi olduğu, onun içinde sarılıp örtüldüğü ve tomurcuk sahibi olduğu, tomurcuğun da kılıfı içinde örtüldüğü kastedilmiştir. Dolayısıyla övgüsü yüce olan [Allah]'ın genel tuttuğu gibi genel tutulmalıdır.
وقولُه: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَالرَّيْحَانُ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: وفيها الحبُّ، وهو حبُّ الشعيرِ والبُرِّ ذو الورقِ؛ [التِّبنِ، و] هو العَصْفُ، وإياه عنَى علقمةُ بنُ عَبَدَةَ :
{وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَالرَّيْحَانُ} “Yapraklı/kabuklu taneler ve hoş kokulu bitkiler vardır.” sözü hakkında Yüce zikri üstün olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Orada taneler; yani yapraklı [samanlı ve] arpa ve buğday taneleri vardır. Asf (العَصْفُ) da budur. Alkame b. Abede de bunu kastetmiştir:
تَسْقِي مَذَانِبَ قَدْ مَالَتْ عَصِيفَتُها … حَدُورُها مِنْ أتِيِّ المَاءِ مَطْمومُ
“Yaprakları (asîfesi) eğilmiş arkları sular, / Aşağı kısımları gelen sel suyuyla dolup taşmıştır.”
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ}. يقولُ: التَّبنُ .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ} “yapraklı/kabuklu taneler” sözü hakkında: 'Samandır .' dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ}. قال: العصفُ ورقُ الزرعِ الأخضرِ الذي قُطِع رءوسُه، فهو يسمَّى العَصْفَ إِذا يَبِس .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ} “yapraklı/kabuklu taneler” sözü hakkında şöyle dedi: Asf (العصف), ekinin başları kesilmiş yeşil yaprağıdır; kuruduğu zaman ona asf (العَصْف) denir .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ}. قال: العصفُ البقلُ من الزَّرعِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kūb, Ca'fer'den, o da Saîd'den nakletti: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ} “yapraklı/kabuklu taneler” [sözü hakkında] şöyle dedi: Asf (العصف), ekinin yeşil/taze kısmıdır (el-bakl).
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ}: وعصفُه تبنُه .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ} “yapraklı/kabuklu taneler” [sözü hakkında]: Onun asfı, samanıdır .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: العصفُ التِّبنُ .
Bize İbnu'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti; şöyle dedi: Asf, samandır .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن الضحاكِ: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ}. قال: الحبُّ البُرُّ والشَّعيرُ، والعَصْفُ التِّبنُ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o da ed-Dahhâk'tan nakletti: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ} “yapraklı/kabuklu taneler” [sözü hakkında] şöyle dedi: Hubûbât; buğday ve arpadır, asf ise samandır .
حدَّثنا سعيدُ بنُ يحيى الأُمويُّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بن المباركِ الخُراسانيُّ، عن إسماعيلَ بنِ أبي خالدٍ، عن أبي مالكٍ قولَه: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ}. قال: الحبُّ أوّلُ ما يَنبُتُ .
Bize Saîd b. Yahyâ el-Ümevî rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek el-Horasânî, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Mâlik'ten {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ} “yapraklı/kabuklu taneler” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Tane, ilk bittiği (filizlendiği) andır .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَالرَّيْحَانُ}. قال: [ورقُ الحنطة .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkā' rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَالرَّيْحَانُ} “Yapraklı/kabuklu taneler ve hoş kokulu bitkiler” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [Buğdayın yaprağıdır .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قولِه: {وَالْحَبُّ] [ذُو الْعَصْفِ}] . قال: العصفُ الورقُ من كلِّ شيءٍ . قال: يُقالُ للزرعِ إذا قطِع: عُصافةٌ . قال: وكلُّ ورقٍ فهو عصافةٌ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَالْحَبُّ] [ذُو الْعَصْفِ}] “[yapraklı/kabuklu taneler]” sözü hakkında şöyle dedi: Asf, her şeyin yaprağıdır . Dedi ki: Ekin biçildiği zaman [ona] usâfe denir . Dedi ki: Her yaprak bir usâfedir.
حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنى يونسُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ الواحدِ، قال: ثنى أبو رَوْقٍ عطيةُ بنُ الحارثِ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ}. قال: العصفُ التِّبنُ .
Bize el-Hasan b. Arefe rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus b. Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülvâhid rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ravk Atiyye b. el-Hâris rivayet etti, dedi ki: ed-Dahhâk'ın {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ} “yapraklı/kabuklu taneler” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Asf, samandır .
حدَّثنا سليمانُ بنُ عبدِ الجبَّارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصَّلتِ، قال: قال: ثنا أبو كُدَينةَ، عن عطاءٍ، عن سعيدٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ}. قال: العصفُ الزرعُ .
Bize Süleymân b. Abdilcebbâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Atâ'dan, o Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ} “yapraklı/kabuklu taneler” [sözü hakkında]: Asf, ekindir .
وقال بعضُهم: العصفُ هو الحبُّ من البُرِّ والشَّعيرِ بعينِه
Bazıları da şöyle dedi: Asf, buğday ve arpanın bizzat tanesidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ}: أما العصفُ فهو البُرُّ والشَّعيرُ.
Hüseyin'den nakledildiğine göre şöyle dedi: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın {وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ} “yapraklı/kabuklu taneler” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Asf'a gelince, o buğday ve arpadır.
وأما قولُه: {وَالرَّيْحَانُ}. فإنَّ أهلَ التأويلِ اخْتَلفوا في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: هو الرزقُ.
Allah Teâlâ'nın: {وَالرَّيْحَانُ} “ve hoş kokulu bitkiler/rızık” sözüne gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları: "O rızıktır" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني زيدُ بنُ أخزمَ الطائيُّ، قال: ثنا عامرُ بنُ مُدركٍ، قال: ثنا عتبةُ بنُ يقظانَ، عن عكرِمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كلُّ ريحانٍ في القرآنِ فهو الرزقُ .
Bana Zeyd b. Ahzem et-Tâî rivayet edip dedi ki: Bize Âmir b. Müdrik rivayet etti, dedi ki: Bize Utbe b. Yakzân, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; şöyle dedi: Kur'an'daki her reyhân kelimesi rızıktır .
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَالرَّيْحَانُ}. قال: الرزقُ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkā' rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَالرَّيْحَانُ} “ve reyhan” [sözü hakkında]: 'Rızıktır.' dedi.
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن الضحاكِ: {وَالرَّيْحَانُ}: الرزقُ، ومنهم من يقولُ: ريحانُنا .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o da ed-Dahhâk'tan nakletti: {وَالرَّيْحَانُ} “ve reyhan” [sözü hakkında şöyle dedi]: Rızıktır. Onlardan bazısı: 'Bizim [bildiğimiz] reyhandır.' der .
حدَّثني سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنى محمدُ بنُ الصَّلْتِ، قال: ثنا أبو كُدَينةَ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَالرَّيْحَانُ}. قال: الرِّيعُ .
Bana Süleymân b. Abdilcebbâr rivayet edip dedi ki: Bana Muhammed b. es-Salt rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَالرَّيْحَانُ} “ve reyhan” [sözü hakkında]: Üründür/bolluktur (er-rî') , dedi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنى يونسُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ الواحدِ، قال: ثنا أبو روقٍ عطيةُ بن الحارثِ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَالرَّيْحَانُ}. قال: الرزقُ والطعامُ .
Bize el-Hasan b. Arefe rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus b. Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülvâhid rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ravk Atiyye b. el-Hâris rivayet etti, dedi ki: ed-Dahhâk'ın {وَالرَّيْحَانُ} “ve reyhan” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Rızık ve yiyecektir .
وقال آخرون: هو الريحانُ الذي يُشَمُّ.
Başkaları ise: “O, koklanan reyhandır (güzel kokulu bitkidir)” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، قال: {الرَّيْحَانُ}: ما أنْبتَتِ الأرضُ من الريحانِ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; şöyle dedi: {الرَّيْحَانُ} “[hoş kokulu bitkiler]: Yerin bitirdiği reyhandır (güzel kokulu bitkilerdir) .”
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَالرَّيْحَانُ}: أما الريحانُ، فما أنبتَتِ الأرضُ من ريحانٍ .
Hüseyin'den nakledildiğine göre şöyle dedi: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın {وَالرَّيْحَانُ} “ve hoş kokulu bitkiler” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Reyhana gelince; yerin bitirdiği reyhandır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ: {وَالرَّيْحَانُ}. قال: ريحانُكم هذا .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da el-Hasan'dan nakletti: {وَالرَّيْحَانُ} “ve hoş kokulu bitkiler” [sözü hakkında]: 'Şu sizin [bildiğiniz] reyhandır .' dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَالرَّيْحَانُ}: الرياحينُ التي توجدُ ريحُها .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَالرَّيْحَانُ} “ve hoş kokulu bitkiler” sözü hakkında: 'Kokusu duyulan hoş kokulu bitkilerdir .' dedi.
وقال آخرون: هو خضرةُ الزرعِ.
Başkaları ise şöyle dedi: O, ekinin yeşilliğidir.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَالرَّيْحَانُ}. يقولُ: خضرةُ الزرعِ .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun {وَالرَّيْحَانُ} “ve hoş kokulu bitkiler” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Ekinin yeşilliğidir .
وقال آخرون: هو ما قام على ساقٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: O, gövde üzerinde dik duran [bitki]dir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ، قال: {وَالرَّيْحَانُ}: ما قام على ساقٍ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kūb, Ca'fer'den, o da Saîd'den nakletti; şöyle dedi: {وَالرَّيْحَانُ} “ve hoş kokulu bitkiler”: Gövde üzerinde dik durandır .
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: عُنِي به الرزقُ، وهو الحَبُّ الذي يُؤكلُ منه.
Bu husustaki görüşlerin gerçeğe en uygun olanı; bununla rızkın, yani kendisinden yenilen danenin kastedildiğini söyleyenlerin görüşüdür.
وإنما قلنا: ذلك أولى الأقوالِ بالصوابِ؛ لأن اللَّهَ جلَّ ثناؤُه أخبَر عن الحَبِّ أنَّه ذو العَصْفِ، وذلك ما وصَفْنا من الورقِ الحادثِ منه والتِّبنِ إذا يَبِس، فالذي هو أولى بالريحانِ أن يكونَ حبَّه الحادثَ منه؛ إذ كان من جنس الشيءِ الذي منه العَصْفُ، ومسموعٌ من العربِ تقولُ: خرَجْنا نطلبُ رَيْحَانَ اللَّهِ ورزقَه. ويقالُ: سبحانَك وريحانَك. أي: ورزقَك. ومنه قولُ النمِرِ بنِ تَوْلبٍ :
Bunun gerçeğe en uygun görüş olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü şanı yüce olan Allah, danenin 'asf' (yaprak/saman) sahibi olduğunu haber vermiştir. Asf ise nitelediğimiz üzere, ondan meydana gelen yaprak ve kuruduğunda samandır. Dolayısıyla reyhana en uygun olan [anlam], ondan meydana gelen dane olmasıdır; çünkü bu da kendisinden asfın (sap/yaprak) çıktığı şeyin cinsindendir. Nitekim Araplardan: 'Allah'ın reyhanını ve rızkını aramaya çıktık.' dedikleri işitilmiştir. Yine: 'Sübhâneke ve reyhâneke' denir ki; yani 've rızkını [dilerim]' demektir. Nemir b. Tevleb'in şu sözü de bu kabildendir:
سَلامُ الإلهِ وَرَيْحانُهُ … وجَنَّتُهُ وسَماءٌ دِرَرْ
Allah'ın selâmı, reyhanı (rızkı),… cenneti ve bol yağmurlu seması [onun üzerine olsun].
وذُكِر عن بعضِهم أنه كان يقولُ: العصفُ: المأكولُ من الحبِّ، والريحانُ: الصحيحُ الذي [لم يُؤكَلْ] .
Bazılarından nakledildiğine göre o şöyle diyordu: 'Asf, daneden yenilen kısımdır; reyhan ise sağlam kalıp [yenilmeyen] kısımdır.'
واختَلَفتِ القَرأةُ في قراءةِ قوله: {وَالرَّيْحَانُ}؛ فقرَأ ذلك عامَّةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ المكِّيين وبعضُ الكوفيين بالرفعِ، عطفًا به على "الحبِّ"،
Kurrâ, O'nun: {وَالرَّيْحَانُ} “ve reyhan” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Mekkelilerin ve Kûfelilerin bir kısmı bunu, "el-habb" kelimesine atfederek merfû olarak okumuştur,
بمعنى: وفيها الحبُّ ذو العَصْفِ، وفيها الريحانُ أيضًا. وقرَأ ذلك عامَّةُ قرأةِ الكوفيين: (والريحانِ) بالخفضِ ، عطفًا به على العَصْفِ، بمعنى: والحبُّ ذو العصفِ وذو الريحانِ.
Bu, 'Orada yapraklı dane vardır, reyhan da vardır' anlamındadır. Kûfe kurrâsının geneli ise bunu 'el-asf' kelimesine atıfla mecrûr olarak (ve'r-reyhâni) okumuştur; bu da 'Yapraklı ve reyhanlı (rızıklı) dane' anlamındadır.
وأولى القراءتين في ذلك بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأَه بالخفضِ؛ للعلةِ التي بيَّنتُ في تأويلِه، وأنه بمعنى الرزقِ. وأما الذين قرءوه رفعًا، فإنهم وجَّهوا تأويلَه فيما أرَى إلى أنه الريحانُ الذي يُشَمُّ، فلذلك اخْتاروا الرفعَ فيه، وكونُه خفضًا بمعنى: وفيها الحبُّ ذو الورقِ والتبنِ، وذو الرزقِ المطعومِ - أولى وأحسنُ لما قد بيَّناه قبلُ.
Bu hususta iki kıraatten doğruya daha yakın olanı , tevilinde açıkladığım ve rızık anlamında olduğu gerekçesiyle onu mecrûr okuyanın kıraatidir. Onu merfû okuyanlara gelince; kanaatime göre onlar tevilini koklanan reyhan olarak yönlendirmişler, bundan dolayı da merfû okumayı tercih etmişlerdir. Ancak onun, 'Orada yaprak ve saman sahibi olan, aynı zamanda yenilen rızık sahibi olan dane vardır' anlamında mecrûr olması, daha önce açıkladığımız gerekçelerden ötürü daha evlâ ve daha güzeldir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (١٣) خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ (١٤) وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ (١٥) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (١٦)}.
Yüce [Allah]'ın şu sözünün teviline dair görüş: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (١٣) خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ (١٤) وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ (١٥) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (١٦)} “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? (13) İnsanı, pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan yarattı. (14) Cânnı (cinlerin atasını) da yalın bir ateş alevinden yarattı. (15) Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? (16)”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}: فبأىِّ نِعَمِ ربِّكما معشرَ الجنِّ والإنسِ من هذه النعمِ تُكَذِّبان؟
Ebû Ca'fer [et-Taberî] radıyallâhu anh dedi ki: Şanı yüce olan [Allah], {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” sözüyle şunu kastetmektedir: Ey cin ve insan topluluğu! Rabbinizin bu nimetlerinden hangi birini yalanlıyorsunuz?
كما حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سهلٌ السَّرّاجُ، عن الحسنِ: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}. قال: فبأيِّ نعمةِ ربِّكما تُكذِّبان ؟
Nitekim bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Sehl es-Serrâc, el-Hasan'dan nakletti: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” [ayeti hakkında]: 'Rabbinizin hangi nimetini yalanlıyorsunuz ?' dedi.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}. قال: لا بأيَّتِها يا ربِّ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, el-A‘meş’ten, o Mücâhid’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti; o, {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” [ayeti] hakkında şöyle demiştir: "Hayır, hiçbirini ey Rabbim!"
حدَّثنا محمدُ بن عبّادِ بنِ موسى وعمرُو بنُ مالكٍ البَصْرِيُّ ، قالا: ثنا يحيى بنُ سُليمٍ الطائفيُّ، عن إسماعيلَ بنِ أميةَ، عن نافعٍ، عن ابنِ عمرَ أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قرَأ سورةَ "الرحمنِ"، أو قُرِئت عندَه، فقال: "ما لي أسْمَعُ الجِنَّ أحسنَ جوابًا لرَبِّها مِنكُم؟ ". قالوا: وما ذاك يا رسولَ اللَّهِ؟ قال: "ما أتَيتُ على قولِ اللَّهِ ﷿: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} إِلَّا قالتِ الجِنُّ: لا بِشَيءٍ مِن نِعمةِ ربِّنا نُكذِّبُ" .
Bize Muhammed b. Abbâd b. Mûsâ ve Amr b. Mâlik el-Basrî rivayet edip dediler ki: Bize Yahyâ b. Süleym et-Tâifî, İsmâil b. Ümeyye'den, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Rahmân sûresini okudu yahut huzurunda okundu; bunun üzerine: 'Bana ne oluyor ki cinlerin Rablerine sizden daha güzel cevap verdiğini duyuyorum ?' buyurdu. 'Bu nasıl oldu ey Allah'ın Resûlü?' dediler. Şöyle buyurdu: 'Allah Azze ve Celle'nin: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” sözüne her geldiğimde cinler: Rabbimizin hiçbir nimetini yalanlamıyoruz, dediler .'
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}. يقولُ: بأيِّ نعمةِ اللَّهِ تُكَذِّبان ؟
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Allah'ın hangi nimetini yalanlıyorsunuz ?
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}. يقولُ للجنِّ والإنسِ: فبأيِّ نِعَمِ اللَّهِ تُكَذِّبان ؟
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Cinlere ve insanlara: 'Allah'ın hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz ?' demektedir.
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ [أو غيرِه]، عن
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o el-A'meş'ten [veya başkasından], o da
مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه كان إذا قرَأ: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} قال: لا بأيتِها ربَّنا .
Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” [ayetini] okuduğu zaman: '[Nimetlerinden] hiçbirini [yalanlamıyoruz] Rabbimiz! ' derdi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}. قال: الآلاءُ القدرةُ، فبأيِّ آلائِه تكذِّبُ؟ خَلَقَكم كذا وكذا، فبأيِّ قُدرةِ اللَّهِ تُكذِّبان أيها الثَّقَلان، الجنُّ والإنسُ ؟
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” sözü hakkında şöyle dedi: 'Âlâ kudrettir; [buna göre anlamı]: O'nun hangi kudretini yalanlıyorsunuz? Sizi şöyle şöyle yarattı; ey iki ağır topluluk olan cinler ve insanlar! Allah'ın hangi kudretini yalanlıyorsunuz ?'
فإن قال لنا قائلٌ: وكيف قيل: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} فخاطَب اثنين، وإنما ذُكِر في أوَّلِ الكلامِ واحدٌ، وهو الإنسانُ؟ قيل: عاد بالخطابِ في قولِه: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} إلى الإنسانِ والجانِّ، ويدلُّ على أن ذلك كذلك ما بعدَ هذا من الكلامِ، وهو قولُه: {خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ (١٤) وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ}. وقد قيل: إنما جُعِل الكلامُ خطابًا لاثنين وقد ابتُدِئ الخبرُ عن واحدٍ، لِما قد جرَى من فعلِ العربِ بمثلِ ذلك، وهو أن يخاطبوا الواحدَ بفعلِ الاثنين، فيقولوا: ارْحلاها يا غلامُ. وما أشْبَه ذلك مما قد بيَّناه في كتابِنا هذا في غيرِ موضعٍ .
Eğer bize biri: 'Kelamın başında sadece tek bir varlık, yani insan zikredilmişken nasıl oldu da: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” denilerek iki varlığa hitap edildi?' diye soracak olursa, şöyle denir: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” sözündeki hitap ile insana ve cinne dönülmüştür. Bunun böyle olduğuna bundan sonraki kelam, yani: {خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ (١٤) وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ} “İnsanı, pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan yarattı. (14) Cânnı da yalın bir ateş alevinden yarattı. (15)” buyruğu delalet etmektedir. Şöyle de denilmiştir: Habere tekil başlanmışken kelamın iki varlığa hitap kılınması, Arapların bu gibi durumlarda sergilediği tutumdan ileri gelmektedir; zira onlar tek bir kişiye ikil fiiliyle hitap ederler ve nitekim tek bir kişiye: 'İkiniz onu göçürün ey delikanlı!' derler. Nitekim bu ve benzeri hususları bu kitabımızın birden fazla yerinde açıklamış bulunuyoruz .
وقولُه: {خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: خلق اللَّهُ الإنسانَ وهو آدمُ، {مِنْ صَلْصَالٍ} وهو الطينُ اليابسُ الذي لم يُطْبَخْ، فله من يُبسِه صلصلةٌ إذا حُرِّك ونُقِر، {كَالْفَخَّارِ}. يعني أنه من يُبسِه وإن لم يكنْ مطبوخًا، كالذى قد طُبِخ بالنارِ، فهو يُصَلصِلُ كما يصلصلُ الفَخَّارُ. والفخارُ هو
Allah Teâlâ'nın: {خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ} “O, insanı pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan yarattı” sözü hakkında; Yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah insanı -ki o Âdem'dir- {مِنْ صَلْصَالٍ} “kuru bir balçıktan” yani [fırında] pişirilmemiş kuru çamurdan yarattı. O, kuruluğundan ötürü hareket ettirildiğinde veya kendisine vurulduğunda çınlama sesi (salsala) çıkarır. {كَالْفَخَّارِ} “Pişmiş çamur gibi” [ifadesi] ise şudur: O, henüz pişirilmemiş olsa da kuruluğu bakımından ateşte pişirilmiş olan gibidir ve nitekim pişmiş çömlek ses çıkardığı gibi o da ses çıkarır. Fahhâr ise
الذي قد طُبِخ مِن الطينِ بالنارِ.
...çamurdan yapılıp ateşte pişirilmiş olandır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني عبيدُ اللَّهِ بنُ يوسفَ الجُبَيْريُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ كثيرٍ، قال: ثنا مسلمٌ، يعني المُلائيَّ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ}. قال: هو من الطينِ الذي إذا مطَرتِ السماءُ فيبِسَتِ الأرضُ كأنه خزفُ الرقاقِ .
Bana Ubeydullah b. Yûsuf el-Cübeyrî rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Kesîr rivayet etti, dedi ki: Bize Müslim -yani el-Mülâî-, Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan {مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ} “pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan” sözü hakkında rivayet etti; şöyle dedi: 'O, gökten yağmur yağıp da yer kuruduğunda ince çanak çömlek parçası gibi olan çamurdandır .'
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بن عمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ، قال: خلَق اللَّهُ آدمَ من طينٍ لازبٍ، واللَّازبُ اللَّزِجُ الطيبُ، من بعدِ حمإٍ مسنونٍ مُنْتنٍ . قال: وإنما كان حَمأً مسنونًا بعدَ الترابِ. قال: فخلَق منه آدمَ بيدِه. قال: فمَكَث أربعين ليلةً جسدًا مُلْقًى، فكان إبليسُ يأتِيه فيضرِبُه برجلِه، فيُصَلْصِلُ فيصوِّتُ. قال: فهو قولُ اللَّهُ ﷿: {كَالْفَخَّارِ}. يقولُ: كالشيءِ المنفرجِ الذي ليس بمُصمَتٍ.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Osmân b. Saîd rivayet etti, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; şöyle dedi: 'Allah Âdem'i cıvık çamurdan (tîn-i lâzib) yarattı. Lâzib; kokuşmuş, biçim verilmiş balçığın (hame-i mesnûn) ardından gelen yapışkan ve temiz [çamur]dur . Dedi ki: O, topraktan sonra biçim verilmiş balçık hâline gelmişti. Dedi ki: Allah ondan Âdem'i Kendi eliyle yarattı. Âdem, kırk gece yere bırakılmış bir ceset olarak kaldı. İblis ona gelir, ayağıyla vururdu; o da çınlar ve ses çıkarırdı. Dedi ki: İşte Allah Azze ve Celle'nin: {كَالْفَخَّارِ} “pişmiş çamur gibi” sözü budur. Yani içi boş olup masif (tamamen dolu) olmayan şey gibidir demektedir.'
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ ويَحيَى بنُ سعيدٍ، قالا: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن مسلمٍ البطينِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الصَّلصالُ الترابُ المدقَّقُ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman ve Yahyâ b. Saîd rivayet edip dediler ki: Bize Süfyân, el-A‘meş'ten, o Müslim el-Batîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; şöyle dedi: Salsâl (صَلْصَال), ufalanmış topraktır.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ}. يقولُ: من الطينِ اليابسِ.
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun {خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ} “İnsanı, pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan yarattı” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Kuru çamurdandır.
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ}. قال: الصَّلصالُ طينٌ قد خُلِط برملٍ فكان كالفَخّارِ.
Bize Hünnâd rivayet edip dedi ki: Bize Ebu'l-Ahvas, Simâk'tan, o da İkrime'den {خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ} “İnsanı, pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan yarattı” sözü hakkında nakletti; şöyle dedi: 'Salsâl, kumla karıştırılmış ve böylece pişmiş çamur gibi olmuş çamurdur.'
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ}. قال: [كما يصنعُ الفخارُ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkā' rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in {مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ} “pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [Çanak çömleğin yapıldığı gibi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ}] : والصلصالُ الترابُ اليابسُ الذي تُسمعُ له صلصلةٌ، وهو كالفخارِ كما قال اللَّهُ ﷿ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ} “İnsanı, pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan yarattı” sözü hakkında nakletti] : Salsâl, kendisinden çınlama sesi duyulan kuru topraktır; o da Allah Azze ve Celle'nin buyurduğu gibi pişmiş çamur (çanak çömlek) gibidir .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ}. قال: من طينٍ له صلصلةٌ كان يابسًا، ثم خلَق الإنسانَ منه .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ} “pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan” sözü hakkında nakletti; şöyle dedi: 'Kuru olup çınlama sesi çıkaran bir çamurdandır; sonra insanı ondan yaratmıştır .'
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه:
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında şöyle dedi:
{مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ}. قال: يَبِس آدمُ في الطينِ في الجنةِ حتى صار كالصَّلْصالِ، وهو الفخارُ. والحمأُ المسنونُ المُنتنُ الريحِ.
{مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ} “pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan” [sözü hakkında]: 'Âdem cennette çamur hâlinde kurudu, nihayet salsâl -ki o fehhârdır (pişmiş çamur gibidir)- gibi oldu. Hame-i mesnûn ise kokusu kokuşmuş olandır.' dedi.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ مَرْوانَ، قال: ثنا أبو العوّامِ، عن قتادةَ: {خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ}. قال: من ترابٍ يابسٍ له صلْصلةٌ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Mervân rivayet etti, dedi ki: Bize Ebu'l-Avvâm, Katâde'den nakletti: {خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ} “İnsanı, pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan yarattı” [ayeti hakkında]: 'Çınlama sesi çıkaran kuru bir topraktandır .' dedi.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا شبيبُ بنُ بشرٍ، عن عكرِمةَ، عن ابنِ عباسٍ: {خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ}. قال: ما عُصِر فخرَج مِن بينِ الأصابعِ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Şebîb b. Bişr, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ} “İnsanı, pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan yarattı” [ayeti hakkında]: 'Sıkılıp da parmakların arasından çıkan [çamur]dur.' dedi.
ولو وجَّه موجِّهٌ قولَه: {صَلْصَالٍ} إلى أنَّه فَعْلالٌ من قولِهم: صلَّ اللَّحمُ. إذا أَنْتَن وتَغيَّرتْ ريحُه. كما قيل مِن: صرَّ البابُ: صَرْصَرَ، و: كَبْكَب. من كَبَّ - كان وجْهًا ومذهَبًا.
Eğer biri {صَلْصَالٍ} “salsâl” kelimesini, et kokuşup kokusu değiştiğinde söylenen 'salle'l-lahm' ifadesinden gelen 'fa'lâl' vezninde bir kelime olarak yorumlasa -tıpkı kapı gıcırdadığında 'sarra'dan 'sarsara', ve 'kebbe'den 'kebkebe' türetildiği gibi- bu da geçerli bir yön ve yaklaşım olurdu.
وقولُه: {وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وخلَق الجانَّ من مارجٍ؛ وهو ما اخْتَلَط بعضُه ببعضٍ، من بينِ أحمرَ وأصفرَ وأخضرَ، من قولِهم: مَرِج أمرُ القومِ. إذا اختَلَط، ومن قولِ النبيِّ ﷺ لعبدِ اللَّهِ بن عمرٍو : "كيف بكَ إذا كنتَ في حُثالَةٍ مِن النَّاسِ قد مَرِجَتْ عُهودُهم وأماناتُهم" .
Allah'ın: {وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ} “Cânnı da yalın bir ateş alevinden yarattı” sözüne gelince; şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Cânnı da 'mâric'ten yarattı. Mâric; kırmızı, sarı ve yeşilin birbirine karıştığı kısımdır. Bu da insanların işi karıştığı zaman kullanılan 'marice emru'l-kavm' (topluluğun işi karıştı) ifadesinden ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Abdullah b. Amr'a söylediği şu sözden gelmektedir: 'Ahitleri ve emanetleri birbirine karışmış (maricet) değersiz insanlar arasında kaldığın zaman halin nice olur? '
- وذلك هو لَهبُ النَّارِ ولسانُه.
Bu da ateşin alevi ve yalımıdır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin bir benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا عبيدُ اللَّهِ بنُ يوسفَ الجُبيريُّ أبو حفصٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ كَثيرٍ ، قال: ثنا مسلمٌ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ}. قال: من أَوْسَطِها وأَحْسَنِها .
Bize Ubeydullah b. Yûsuf el-Cübeyrî Ebû Hafs rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Kesîr rivayet etti, dedi ki: Bize Müslim, Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan {مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ} “yalın bir ateş alevinden” sözü hakkında rivayet etti; şöyle dedi: 'Ateşin en orta (en alevli) ve en güzel yerindendir .';
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ}. يقولُ: خَلَقه من لَهبِ النَّارِ، من أحسنِ النَّارِ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun {وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ} “Cânnı da yalın bir ateş alevinden yarattı” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Onu ateşin alevinden, ateşin en güzel yerinden yarattı .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ}. يقولُ: خالصُ النارِ .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun {مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ} “yalın bir ateş alevinden” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Ateşin en saf (dumansız) olanıdır .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ عمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ، قال: خُلِقتِ الجنُّ الذين ذُكِروا في القرآنِ من مارجٍ من نارٍ، وهو لسانُ النارِ الذي يكونُ في طرفِها إذا أُلهبَت .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Osmân b. Saîd rivayet etti, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; şöyle dedi: 'Kur'an'da zikredilen cinler, ateşten bir mâricden yaratılmıştır. Mâric ise ateş alevlendiğinde ucunda oluşan yalımıdır .'
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سماكٍ، عن عكرِمةَ في قولِه: {مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ}. قال: من [حيث تلتهبُ النارُ.
Bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize Ebu’l-Ahvas, Simâk’tan, o da İkrime’den onun {مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ} “yalın bir ateş alevinden” sözü hakkında rivayet etti; [İkrime] şöyle dedi: [Ateşin alevlendiği yerden.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: حدَّثنا أبو بحرٍ البَكْراويُّ، قال: حدَّثنا يعقوبُ بنُ قيسٍ المكيُّ، عن عكرمةَ: {مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ}. قال: من] أحسنِ النارِ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bahr el-Bekrâvî rivayet etti, dedi ki: Bize Ya'kūb b. Kays el-Mekkî, İkrime'den {مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ} “yalın bir ateş alevinden” [sözü hakkında] rivayet etti; [şöyle] dedi: Ateşin] en güzel yerindendir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ}. قال: اللهبُ الأصفرُ والأخضرُ الذي يعلو النارَ إذا أُوقِدَت .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ} “yalın bir ateş alevinden” sözü hakkında rivayet etti; şöyle dedi: Ateş yakıldığında üzerinde yükselen sarı ve yeşil alevdir .
وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه، إلَّا أنه قال: والأحمرُ.
Bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkā, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti; şu kadar var ki o: "Ve kırmızı [alevdir]" dedi.