والصوابُ من القولِ في ذلك عندَنا أن يُقالَ: إن اللَّهَ وصَفهن بأنهن حورٌ مقصوراتٌ في الخيامِ. والقَصْرُ هو الحبسُ، ولم يَخصُصِ اللَّهُ وصفَهن بأنهنَّ محبوساتٌ على معنًى من المعنيين اللذين ذكَرْنا دونَ الآخرِ، بل عمَّ وصفَهن بذلك. والصوابُ أن يُعَمَّ الخبرُ عنهن بأنهن مقصوراتٌ في الخيامِ على أزواجِهن، فلا يُرِدْنَ غيرَهم، كما عمَّ ذلك جلَّ ثناؤُه.
Bize göre bu konuda doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Allah onları çadırlarda kapanmış hûriler olarak nitelendirmiştir. Kasr (قَصْر) ise hapsetmek/alıkoymaktır. Allah onların alıkonulmuş olma niteliğini zikrettiğimiz iki anlamdan birine has kılıp diğerini dışarıda bırakmamış, bilakis bu nitelemeyi genel tutmuştur. Dolayısıyla doğru olan, –şanı yüce olan Allah'ın bunu genel kıldığı gibi– onların çadırlarda sadece kocalarına has kılındıkları ve onlardan başkasını istemedikleri yönündeki haberin genel tutulmasıdır.
وقولُه: {فِي الْخِيَامِ}. يعني بالخيامِ البيوتَ. وقد تُسَمِّي العربُ هوادجَ النساءِ خيامًا، ومنه قولُ لبيدٍ :
{فِي الْخِيَامِ} “Çadırlarda” kavliyle çadırlar/evler kastedilmektedir. Araplar kadınların mahfelerini (hevdaclarını) da çadır (hiyâm) diye adlandırırlar. Lebîd'in şu sözü bundandır :
شاقَتك ظُعْنُ الحيِّ يومَ تَحمَّلوا … فتكنَّسوا قُطُنَّا تَصِرُّ خِيَامُها
Kabilenin kadınlarının göç ettikleri günkü binekleri sana özlem verdi... Pamuklu kumaşla örtülü, çadırları gıcırdayan hevdaclara çekildiler.
وأما في هذه الآيةِ فإنه عُنِي بها البيوتُ.
Bu ayette ise bununla evler kastedilmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: ثنى عبدُ الملكِ بنُ ميسرةَ، عن أبي الأحوصِ، عن عبدِ اللَّهِ: {حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ}. قال: الدرِّ المجوَّفِ .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be anlattı, dedi ki: Bana Abdülmelik b. Meysere, Ebû'l-Ahvas'tan, o da Abdullah'tan nakletti: {حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ} “Çadırlara kapanmış hûriler” [hakkında]: “İçi boşaltılmış incilerdir.” dedi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا شعبةُ، عن عبدِ الملكِ، عن أبى الأحوصِ، عن عبدِ اللَّهِ مثلَه.
Bize el-Hasan b. Arafe anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Abdülmelik'ten, o Ebû'l-Ahvas'tan, o da Abdullah'tan benzerini nakletti.
حدَّثني يحيى بنُ طلحةَ اليربوعيُّ، قال: ثنا فضيلُ بنُ عياضٍ ، عن هشامٍ، عن محمدٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ}. قال: الخيمةُ. لؤلؤةٌ واحدةٌ، أربعةُ فراسخَ في أربعةِ فراسخَ، لها أربعةُ آلافِ مِصراعٍ من ذهبٍ .
Bana Yahyâ b. Talha el-Yerbûî anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. İyâz , Hişâm'dan, o Muhammed'den, o da İbn Abbâs'tan {حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ} “Çadırlara kapanmış hûriler” kavli hakkında: “Çadır; dört fersah çarpı dört fersah genişliğinde tek bir incidir ve altından dört bin kapı kanadı vardır .” dediğini nakletti.
حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا أبو نعيمٍ، عن إسرائيلَ، عن مسلمٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ: {فِي الْخِيَامِ}. قال: بيوتِ اللؤلؤِ .
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym, İsrâîl'den, o Müslim'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فِي الْخِيَامِ} “Çadırlarda” [hakkında]: “İnciden evlerdir.” dedi .
حدَّثنا محمدُ بنُ إسماعيلَ الأحمسيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ عبيدٍ، قال: ثنا إدريسُ الأَوْدِيُّ، عن شِمْرِ بنِ عطيةَ، عن أبي الأحوصِ، قال: قال عمرُ بنُ الخطابِ ﵁: أَتَدرون ما {حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ}؟ الخيامُ
Bize Muhammed b. İsmâîl el-Ahmesî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd anlattı, dedi ki: Bize İdrîs el-Evdî, Şimr b. Atıyye'den, o Ebû'l-Ahvas'tan nakletti, dedi ki: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle dedi: “{حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ} “Çadırlara kapanmış hûriler” [ayetindeki] çadırların ne olduğunu bilir misiniz? Çadırlar,
درٌّ مجوَّفٌ .
İçi oyulmuş incidir.” dedi .
حدَّثنا محمدُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا محمدُ بنُ عبيدٍ، قال: ثنا مسعرٌ، [عن عبدِ الملكِ بنِ ميسرةَ، عن أبي الأحوصِ في قولِه: {حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ}. قال: درٌّ مجوَّفٌ .
Bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd anlattı, dedi ki: Bize Mis‘ar, [Abdülmelik b. Meysere'den, o da Ebû'l-Ahvas'tan {حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ} “Çadırlara kapanmış hûriler” kavli hakkında: “İçi oyulmuş incidir.” dediğini nakletti .
وبه عن أبي الأحوصِ، قال: الخيمةُ درةٌ مجوفةٌ، فرسخٌ في فرسخٍ، لها أربعةُ آلافِ مصراعٍ من ذهبٍ.
Aynı isnadla Ebû'l-Ahvas'tan: “Çadır; bir fersah çarpı bir fersah genişliğinde içi oyulmuş bir incidir ve altından dört bin kapı kanadı vardır.” dediği nakledildi.
قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا همامٌ، عن قتادةَ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الخيمةُ في الجنةِ من دُرةٍ مجوَّفةٍ، فرسخٌ في فرسخٍ، لها أربعةُ آلافِ مصراعٍ .
Dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Hemmâm, Katâde'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: “Cennetteki çadır; bir fersah çarpı bir fersah genişliğinde, içi oyulmuş bir incidendir ve dört bin kapı kanadı vardır .”
حدَّثني أحمدُ بنُ المقدامِ، قال: ثنا المعتمرُ، قال: سمِعتُ أبي يُحدِّثُ عن قتادةَ، عن خُليدٍ العَصَريِّ، قال: لقد ذُكِر لي أن الخيمةَ لؤلؤةٌ مجوفةٌ، لها سبعون مِصراعًا، كلُّ ذلك من درٍّ .
Bana Ahmed b. el-Mikdâm anlattı, dedi ki: Bize el-Mu‘temir anlattı, dedi ki: Babamın Katâde'den, onun da Huleyd el-Asarî'den şöyle anlattığını işittim: “Bana çadırın, yetmiş kapı kanadı olan içi oyulmuş bir inci olduğu ve bütün bunların inciden yapıldığı zikredildi .”
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن موسى بنِ أبي عائشةَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ أنه قال: {الْخِيَامِ}: درٌّ مجوَّفٌ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mûsâ b. Ebî Âişe'den, o da Saîd b. Cübeyr'den onun şöyle dediğini nakletti: {الْخِيَامِ} “Çadırlar”: İçi oyulmuş incidir.
قال: ثنا يحيى، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، قال: {الْخِيَامِ}: درٌّ مجوفٌ].
[Dedi ki: Bize Yahyâ, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den anlattı, dedi ki: {الْخِيَامِ} “Çadırlar”: İçi oyulmuş incidir.]
[حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا وكيعٌ و [يعلَى، عن] منصورٍ، عن مجاهدٍ: {فِي الْخِيَامِ}. قال: الدرِّ المجوَّفِ .
[Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘ ve [Ya‘lâ, Mansûr'dan,] o da Mücâhid'den nakletti: {فِي الْخِيَامِ} “Çadırlarda” [hakkında]: “İçi oyulmuş incidir.” dedi .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {فِي الْخِيَامِ}. قال: خيامِ درٍّ مجوَّفٍ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den nakletti: {فِي الْخِيَامِ} “Çadırlarda” [hakkında]: “İçi oyulmuş inciden çadırlardır.” dedi.
قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن [حربِ بنِ بشيرٍ] ، عن عمرِو بنِ ميمونٍ] ، قال: {الْخِيَامِ}: درةٍ مجوَّفةٍ .
Dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o [Harb b. Beşîr'den] , o da Amr b. Meymûn'dan nakletti] ; o şöyle dedi: {الْخِيَامِ} “Çadırlar”: “İçi oyulmuş bir incidir .”
حدَّثنا أبو هشامٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سلمةَ بنِ نُبَيطٍ، عن الضحاكِ، قال: الخيمةُ درةٌ مجوفةٌ .
Bize Ebû Hişâm anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Seleme b. Nübeyt'ten, o da Dahhâk'tan nakletti; o: “Çadır, içi oyulmuş bir incidir.” dedi .
حدَّثنا أبو هشامٍ، قال: ثنا ابنُ اليمانِ، عن أبي معشرٍ، عن محمدِ بنِ كعبٍ: {فِي الْخِيَامِ}: في الحجالِ .
Bize Ebû Hişâm anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Yemân, Ebû Ma‘şer'den, o da Muhammed b. Ka‘b'dan nakletti: {فِي الْخِيَامِ} “Çadırlarda”: “Gelin odalarında/çadırlarında (el-hicâl).”
حدَّثنا أبو هشامٍ، قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ وابنُ اليمانِ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ: {فِي الْخِيَامِ}. قال: في الحجالِ.
Bize Ebû Hişâm anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah ve İbnü'l-Yemân, Ebû Ca‘fer'den, o da er-Rebî‘den nakletti: {فِي الْخِيَامِ} “Çadırlarda”. O: “Gelin odalarında/çadırlarında (el-hicâl).” dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عمرِو بنِ أبي قيسٍ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {فِي الْخِيَامِ}. قال: خيامِ اللؤلؤِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Amr b. Ebî Kays'tan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den nakletti: {فِي الْخِيَامِ} “Çadırlarda”. O: “İnciden çadırlarda.” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فِي الْخِيَامِ}: الخيامُ اللؤلؤُ والفضةُ، كما يقالُ واللَّهُ أعلمُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {فِي الْخِيَامِ} “Çadırlarda”: “Çadırlar, denildiği gibi inciden ve gümüştendir, doğrusunu en iyi Allah bilir .”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ}: ذُكِر لنا أن ابنَ عباسٍ كان يقولُ: الخيمةُ درةٌ مجوَّفةٌ، فرسخٌ في فرسخٍ، لها أربعةُ آلافِ بابٍ من ذهبٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun {حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ} “Çadırlara kapanmış hûriler” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Bize İbn Abbâs'ın şöyle dediği zikredildi: “Çadır; bir fersah çarpı bir fersah genişliğinde içi oyulmuş bir incidir ve altından dört bin kapısı vardır .”
وقال قتادةُ: كان يقالُ: مسكنُ المؤمنِ في الجنةِ، يسيرُ الراكبُ الجوادَ فيه ثلاثَ ليالٍ، وأنهارُه وجنانُه وما أعدَّ اللَّهُ له من الكرامةِ .
Katâde dedi ki: Şöyle denilirdi: Müminin cennetteki meskeninde hızlı koşan bir atlı üç gece yol alır; nehirleri, cennetleri (bahçeleri) ve Allah'ın onun için hazırladığı ikramlar da böyledir .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: قال ابنُ عباسٍ: الخيمةُ درةٌ واحدةٌ مجوفةٌ، فرسخٌ في فرسخٍ، لها أربعةُ آلافِ بابٍ من ذهبٍ .
Bize İbnü'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den nakletti; o dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: “Çadır; bir fersah çarpı bir fersah genişliğinde içi oyulmuş tek bir incidir ve altından dört bin kapısı vardır .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ}. قال: يقالُ: خيامُهم في الجنةِ من لؤلؤٍ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd {حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ} “Çadırlara kapanmış hûriler” kavli hakkında şöyle demiştir: “Onların cennetteki çadırlarının inciden olduğu söylenir.”
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ}. قال: الخيامُ الدرُّ المجوفُ.
Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan {مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ} “Çadırlara kapanmışlar” kavli hakkında: “Çadırlar, içi oyulmuş incidir.” dediğini nakletti.
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنى حَرَمِيُّ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا شعبةُ، قال:
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haremî b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be anlattı, dedi ki:
أخبَرني عمارةُ، عن أبي مجلَزٍ أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال في قولِ اللَّهِ ﷿: {حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ}. قال: "دُرٍّ مُجوَّفٍ" .
Bana Umâre, Ebû Miclez'den nakletti; Resûlullah ﷺ, Allah azze ve celle'nin: {حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ} “Çadırlara kapanmış hûriler” kavli hakkında: “İçi oyulmuş incidir.” buyurmuştur .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ: كان ابنُ مسعودٍ يُحدِّثُ عن نبيِّ اللَّهِ ﷺ أنه قال: "هي الدرُّ المجوَّفُ". يعني الخيامَ، في قولِه: {حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ} .
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ın şöyle dediğini işittim: İbn Mes‘ûd, Allah'ın Peygamberi ﷺ'den, O'nun: {حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ} “Çadırlara kapanmış hûriler” kavlindeki çadırları kastederek: “O, içi oyulmuş incidir.” buyurduğunu anlatırdı .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فِي الْخِيَامِ}. قال: خيامِ اللؤلؤِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {فِي الْخِيَامِ} “Çadırlarda” kavli hakkında: “İnci çadırlardır.” dediğini nakletti .
وقولُه: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}. يقولُ: فبأيِّ نِعَمِ ربِّكما التي أنعَم عليكما؛ من إكرامِه مُحْسِنَكم هذه الكرامةَ - تُكَذِّبان؟
{فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” kavli hakkında [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Rabbinizin üzerinize bahşettiği; içinizden iyilik yapanlara bu ikramı sunması gibi hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?
وقولُه: {لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ}. يقولُ تعالى ذكرُه: لم يَمَسَّهن إنسٌ قبلَهم بنكاحٍ فيُدمِيَهُن، ولا جانٌّ.
{لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ} “Onlara bunlardan önce ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur.” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Onlara bunlardan önce ne nikâh yoluyla kanatacak şekilde bir insan ne de bir cin dokunmuştur.
وقرأَت قرأةُ الأمصارِ: {لَمْ يَطْمِثْهُنَّ} بكسرِ الميمِ في هذا الموضعِ وفي الذي قبلَه. وكان الكسائيُّ يَكْسِرُ إحداهما ويَضُمُّ الأخرى .
Şehirlerin kurrâsı (çoğunluk kıraat âlimleri), hem bu ayette hem de bundan öncekinde {لَمْ يَطْمِثْهُنَّ} lafzını mîm harfinin kesresiyle (yetmithünne) okumuşlardır. el-Kisâî ise birini kesreyle, diğerini zamme ile (yetmüthünne) okurdu .
والصوابُ من القراءةِ في ذلك ما عليه قرأةُ الأمصارِ؛ لأنها اللغةُ الفصيحةُ والكلامُ المشهورُ من كلامِ العربِ.
Bu husustaki kıraatlerden doğru olanı, şehirlerin kurrâsının (kıraat âlimlerinin çoğunluğunun) tercih ettiğidir; çünkü fasih olan dil ve Arapların kelâmından meşhur olanı budur.
وقولُه: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}. يقولُ: فبأيِّ نِعَمِ ربِّكما التي أنعَم عليكم بها مما وصَف - تُكَذِّبان؟
Allah Teâlâ'nın: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” kavli hakkında [şöyle] buyrulmaktadır: Rabbinizin nitelendirdiği şeylerden üzerinize bahşettiği hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ (٧٦) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٧) تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ (٧٨)}.
Allah azze ve celle'nin: {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ (٧٦) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٧) تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ (٧٨)} “[Onlar] yeşil yastıklara ve harikulâde güzel döşemelere yaslanırlar. Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? Büyüklük ve ikram sahibi Rabbinin adı pek yücedir.” kavlinin tefsiri.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: يَنْعَمُ هؤلاء الذين أكرَمهم جلَّ ثناؤُه هذه الكرامةَ التي وصَفها في هذه الآياتِ في الجنتين اللتين وصَفهما - {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ}.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Övgüsü yüce olan [Allah]’ın bu ayetlerde nitelendirdiği şu ikramı bahşettiği kimseler, nitelendirdiği o iki cennette: {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ} “yeşil yastıklara ve harikulâde güzel döşemelere yaslanırlar” [olarak nimetlenirler].
واختلف أهلُ التأويلِ في معنى الرفرفِ؛ فقال بعضُهم: هي رياضُ الجنةِ، وهي جمعٌ واحدتُها رفرفةٌ.
Tevil ehli “refref” (رَفْرَف) kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bunlar cennet bahçeleridir, çoğul bir kelimedir ve tekili “refrafe” (رَفْرَفَة)dir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، [قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ] ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ أنه قال في هذه الآيةِ: {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ}. قال: رياضِ الجنةِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, [dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı] , dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den bu ayet: {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ} “Yeşil yastıklara yaslanırlar” hakkında: “Cennet bahçeleridir.” dediğini nakletti .
حدَّثنا عباسُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا أبو نوحٍ، قال: أخبَرنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ مثلَه.
Bize Abbâs b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nûh anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den benzerini bildirdi.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: [ثنا هشيمٌ، عن أبي بشرٍ، عن] سعيدِ بنِ جُبَيرٍ في قولِه: {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ}. قال: الرفرفُ رياضُ الجنةِ.
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: [Bize Huşeym, Ebû Bişr'den, o da] Saîd b. Cübeyr'den {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ} “Yeşil yastıklara yaslanırlar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Rafraf, cennet bahçeleridir.”
وقال آخرون: هي المحابِسُ .
Başkaları ise şöyle demiştir: Onlar mehabis (örtüler/çarşaflar)dir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ}. يقولُ: المحابسِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ} “Refref üzerine yaslanırlar” kavli hakkında: “[Yani] mehabis (örtüler)” dediğini nakletti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ}. قال: الرفرفُ فضولُ المحابسِ والبُسطِ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ} “Refref üzerine yaslanırlar” kavli hakkında: “Refref, örtülerin ve yaygıların sarkan fazlalık kısımlarıdır.” dediğini nakletti.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ}. قال: هي البسُطُ. أهلُ المدينةِ يقولُون: هي البسُطُ .
Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ} “Yeşil refref üzerine yaslanırlar” kavli hakkında: “Onlar yaygılardır; Medine ehli [buna] 'yaygılardır' der.” dediğini nakletti .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن سلمةَ بنِ كُهَيلٍ الحضرميِّ، عن رجلٍ يُقالُ له: غزوانُ: {رَفْرَفٍ خُضْرٍ}. قال: فضولِ المحابسِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Seleme b. Küheyl el-Hadramî'den, o da kendisine Gazvân denen bir adamdan {رَفْرَفٍ خُضْرٍ} “Yeşil refref” hakkında: “Örtülerin sarkan fazlalıklarıdır.” dediğini nakletti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن هارونَ بنِ عنترةَ، عن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Hârûn b. Antere'den, o da...
أبيه، [عن ابنِ عباسٍ] ، قال: فضولُ الفُرُشِ والمحابسِ .
babasından, [o da İbn Abbâs'tan] nakletti; [İbn Abbâs]: “Döşeklerin ve örtülerin sarkan fazlalıklarıdır.” demiştir .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن غزوانَ في قولِه: {رَفْرَفٍ خُضْرٍ}. قال: فضولِ المحابسِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Gazvân'dan {رَفْرَفٍ خُضْرٍ} “Yeşil refref” kavli hakkında: “Örtülerin sarkan fazlalıklarıdır.” dediğini nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ}. قال: الرفرفُ المحابسُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ} “Refref üzerine yaslanırlar” kavli hakkında: “Refref, örtülerdir.” dediğini nakletti.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {رَفْرَفٍ خُضْرٍ}. قال: محابِسَ خضرٍ .
Bize İbnü'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den {رَفْرَفٍ خُضْرٍ} “Yeşil refref” hakkında: “Yeşil örtülerdir.” dediğini nakletti .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {رَفْرَفٍ خُضْرٍ}. قال: هي المحابسُ .
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ın {رَفْرَفٍ خُضْرٍ} “Yeşil refref” kavli hakkında: “Onlar örtülerdir.” dediğini işittim .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ}. قال: الرفرفُ المحابِسُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd {مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ} “Yeşil refref üzerine yaslanırlar” kavli hakkında: “Refref, örtülerdir.” dedi.
وقال آخرون: بل هي المرافِقُ.
Başkaları ise: «Aksine o, dirsek dayanacak yastıklardır.» dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: قال الحسنُ: الرفرفُ مرافِقُ خُضرٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; [Katâde] dedi ki: Hasan [el-Basrî]: “Refref, yeşil yastıklardır.” demiştir .
وأما العبقريُّ فإنها الطنافِسُ الثخانُ، وهي جمعٌ، واحدتُها عبقريةٌ. وقد ذُكِر عن العربِ أنها تُسَمِّي كلَّ شيءٍ من البسطِ عَبْقَرِيًّا.
Abkarî (عَبْقَرِيّ) kelimesine gelince; o, kalın yaygılardır (tanâfis). Bu bir çoğuldur ve tekili “abkariyyetün” (عَبْقَرِيَّة)dür. Arapların yaygı türünden her şeye “abkarî” dediği de zikredilmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليِّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ}. قال: الزَّرَابِيِّ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ} “Ve harikulâde güzel döşemelere” kavli hakkında: “Zerbiyelerdir (dokuma yaygılar/halılar).” dediğini nakletti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ}. قال: العبقريُّ الزرابيُّ الحسانُ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ} “Ve harikulâde güzel döşemelere” kavli hakkında: “Abkarî, güzel zerbiyelerdir (halılardır).” dediğini nakletti.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ في قولِه: {وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ}. قال: العبقريُّ عِتاقُ الزرابيِّ .
Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ} “Ve harikulâde güzel döşemelere” kavli hakkında: “Abkarî, zerbiyelerin (halıların) en kalitelileridir.” dediğini nakletti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: العبقريُّ الزرابيُّ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: “Abkarî, zerbiyelerdir (halılardır).” dediğini nakletti.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ مروانَ، قال: ثنا أبو العوَّامِ، عن قتادةَ:
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Mervân anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Avvâm, Katâde'den [şöyle] anlattı:
{وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ}. قال: الزرابيِّ.
{وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ} “Ve harikulâde güzel döşemelere” hakkında: “Zerbiyelerdir (halılardır).” dedi.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ}. قال: زرابيَّ .
Bize İbnü'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den {وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ} “Ve harikulâde güzel döşemelere” hakkında: “Zerbiyelerdir (halılardır).” dediğini nakletti .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ}. قال: العبقريُّ الطنافِسُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ} “Ve harikulâde güzel döşemelere” kavli hakkında: “Abkarî, yaygılardır (tanâfis).” dedi .
وقال آخرون: العبقريُّ الديباجُ.
Başkaları ise: “Abkarî, ipektir (dîbâc).” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن مجاهدٍ: {وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ}. قال: هو الديباجُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o da Mücâhid'den {وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ} “Ve harikulâde güzel döşemelere” hakkında: “O, ipektir (dîbâc).” dediğini nakletti .
والقرَأَةُ في جميعِ الأمصارِ على قراءةِ ذلك: {عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ} بغيرِ ألفٍ في كِلا الحرفين. وذُكِر عن النبيِّ ﷺ خبرٌ غيرُ محفوظٍ، ولا صحيحِ السندِ: (على رفارِفٍ خُضْرٍ وعبَاقِرِيٍّ) بالألفِ والإجراءِ. وذُكِر عن زهيرٍ الفُرقُبيِّ أنه كان يَقْرَأُ: (على رَفارِفَ خُضْرٍ) بالألفِ وتركِ الإجراءِ،
Bütün beldelerdeki kurrâ bu [ayeti], her iki kelimede de elif olmaksızın: {عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ} “Yeşil yastıklara ve harikulâde güzel döşemelere [yaslanırlar]” şeklinde okumaktadır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den ise mahfuz olmayan ve senedi sahih bulunmayan bir haberde elifle ve tenvinli (munsarıf) olarak: (على رفارِفٍ خُضْرٍ وعبَاقِرِيٍّ) şeklinde [okuduğu] rivayet edilmiştir. Züheyr el-Furkubî’den de elifle ve tenvinsiz (gayrimunsarıf) olarak: (على رَفارِفَ خُضْرٍ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir,
(وعَبَاقِرِيَّ حِسانٍ) بالألفِ أيضًا وبغيرِ إجراءٍ . وأما "الرفارفُ" في هذه القراءةِ، فإنها قد تَحْتَمِلُ وجهَ الصوابِ. وأما "العباقريُّ"، فإنه لا وجهَ له في الصوابِ عندَ أهلِ العربيةِ؛ لأن ألفَ الجماعِ لا يكونُ بعدَها أربعةُ أحرفٍ، ولا ثلاثةٌ صِحاحٌ.
[Züheyr] aynı şekilde elifle ve tenvinsiz (gayrimunsarıf) olarak (وعَبَاقِرِيَّ حِسانٍ) şeklinde de okurdu . Bu kıraatteki “er-refârif” (الرفارف) kelimesi doğru olma ihtimali taşır. “el-Abâkıriyy” (العباقري) kelimesine gelince; Arap dili ehli nezdinde bunun doğru olabilecek hiçbir yönü yoktur; zira çoğul elifinden (münteha’l-cümû‘ elifinden) sonra ne dört harf ne de üç sahih harf bulunur.
وأما القراءةُ الأولى التي ذُكِرت عن النبيِّ ﷺ، فلو كانت صحيحةً لوجَب أن تكونَ الكلِمتان غير مُجْراتين.
Peygamber ﷺ'den zikredilen ilk kıraate gelince; eğer bu sahih olsaydı, her iki kelimenin de gayrimunsarıf (tenvinsiz) olması gerekirdi.
وقولُه: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فبأيِّ نِعَمِ رَبِّكما التي أنعَم عليكم؛ من إكرامِه أهلَ الطاعةِ منكم هذه الكرامةَ - تُكذِّبان؟
Zikri yüce olan [Allah]'ın: {فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” kavli hakkında [şöyle] buyrulmaktadır: Rabbinizin üzerinize bahşettiği; içinizden itaat ehline bu ikramı sunması gibi hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?
وقولُه: {تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: تبارَك ذكرُ ربِّك يا محمدُ، {ذِي الْجَلَالِ}. يعني: ذى العظمةِ، {وَالْإِكْرَامِ}. يعني: ومَن له الإكرامُ من جميعِ خلقِه.
{تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ} “Rabbinin adı pek yücedir” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Muhammed! Rabbinin zikri pek yüce oldu; {ذِي الْجَلَالِ} “Büyüklük sahibi”, yani azamet sahibi [olan Rabbinin]; {وَالْإِكْرَامِ} “ve ikram [sahibi]”, yani bütün yaratılmışlarının kendisine saygı ve ikramda bulunması gereken [Rabbinin adı pek yücedir].
كما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ}. يقولُ: ذو العظمةِ والكبرياءِ .
Nitekim bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ} “Büyüklük ve ikram sahibi” kavli hakkında: “[Yani] azamet ve kibriyâ sahibi.” dediğini nakletti .
آخرُ تفسيرِ سورةِ "الرحمنِ" ﷿
Azîz ve Celîl olan [Allah'ın] "Rahmân" Suresi tefsirinin sonu.