حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ}. قال: الموضونةُ: المرمولةُ ، وهي أَوْثَرُ السُّرُرِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ} “Mücevherlerle işlenmiş tahtlar üzerindedirler” kavli hakkında rivayet etti; Katâde: “*el-Mevdûne*: Örülüp bezenmiş [tahtlar]dır ki bunlar tahtların en rahat olanıdır .” dedi.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا سليمانُ، قال: ثنا أبو هلالٍ، عن قتادةَ في قولِه: {مَوْضُونَةٍ}. قال: مَرْمولةٍ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süleymân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl , Katâde'den Allah'ın: {مَوْضُونَةٍ} “Örülmüş / işlenmiş” kavli hakkında nakletti; Katâde: “Örülüp bezenmiştir .” dedi.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، [عن قتادةَ] في قولِه: {عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ}. قال: مُرَمَّلةٍ مُشَبَّكةٍ .
Bize İbnü'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, [o da Katâde'den] Allah'ın: {عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ} “Mücevherlerle işlenmiş tahtlar üzerindedirler” kavli hakkında nakletti; Katâde: “Örülmüş ve birbirine geçirilmiş [tahtlardır] .” dedi.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ}. الوضْنُ: التشبيكُ والنَّسجُ، يقولُ: وسطُها مُشَبَّكٌ مَنْسوجٌ .
Hüseyin'den naklen bana anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı Allah'ın: {عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ} “Mücevherlerle işlenmiş tahtlar üzerindedirler” kavli hakkında şöyle derken işittim: “*el-Vadn*: Birbirine geçirmek ve örmektir; yani tahtların ortası örülüp dokunmuştur .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ}. قال: الموضونةُ المرمولةُ بالجلدِ، ذاك الوضينُ، مَنْسوجةٌ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ} “Mücevherlerle işlenmiş tahtlar üzerindedirler” kavli hakkında şöyle dedi: “*el-Mevdûne*: Deriyle örülmüş olandır; işte bu *el-vadîn*dir (deri örgüdür), dokunmuştur.”
وقال آخرون: بل معنى ذلك أنها مَصْفوفةٌ.
Başkaları ise: “Aksine bunun anlamı, sıra sıra dizilmiş olmalarıdır.” dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ}. يقولُ: مَصْفوفةٍ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ} “Mücevherlerle işlenmiş tahtlar üzerindedirler” kavli hakkında rivayet etti; İbn Abbâs: “Sıra sıra dizilmiştir.” demektedir .
وقولُه: {مُتَّكِئِينَ عَلَيْهَا مُتَقَابِلِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: مُتَّكِئين على السُّرُرِ الموضونةِ، مُتَقابِلين بوجوهِهم، لا يَنْظُرُ بعضُهم إلى قفا بعضٍ.
Allah Teâlâ'nın: {مُتَّكِئِينَ عَلَيْهَا مُتَقَابِلِينَ} “Onların üzerinde karşılıklı olarak yaslanırlar” kavli hakkında O'nun zikri yüce olanı şöyle buyurmaktadır: [Özenle] örülmüş tahtlar üzerine yaslanmış, yüzleri birbirine bakar vaziyette olup hiçbiri diğerinin ensesine bakmaz.
كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ} [الحجر: ٤٧]. قال: لا يَنْظُرُ أحدُهم في قفا صاحبِه .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ} “Karşılıklı tahtlar üzerinde” kavli hakkında nakletti; Mücâhid: “Onlardan hiçbiri arkadaşının ensesine bakmaz.” dedi .
وذُكِر أن ذلك في قراءةِ [ابنِ مسعودٍ] : (مُتَّكئينَ عليها ناعمين) .
Bunun [İbn Mes'ûd'un] kıraatinde : (مُتَّكئينَ عليها ناعمين) “[Nimetler içinde] refahla onların üzerine yaslanmış olarak” şeklinde olduğu zikredilmiştir .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، عن شعبةَ، عن أبي إسحاقَ: في قراءةِ عبدِ اللَّهِ، يعني ابنَ مسعودٍ: (متكئين عليها ناعمين) .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, Şu'be'den, o Ebû İshâk'tan nakletti: Abdullah'ın -yani İbn Mes'ûd'un- kıraatinde: (متكئين عليها ناعمين) “[Nimetler içinde] refahla onların üzerine yaslanmış olarak” şeklindedir .
وقد بيَّنا ذلك في غيرِ هذا الموضعِ، وذكَرْنا ما فيه من الروايةِ .
Biz bunu bu yerin dışında açıklamış ve bu konudaki rivayetleri zikretmiştik .
وقولُه: {يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يَطوفُ على
Allah Teâlâ'nın: {يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ} “Çevrelerinde ebediyen genç kalan çocuklar dolaşır” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Şunların] etrafında dolaşır...
هؤلاءِ السابِقين الذين قرَّبهم اللَّهُ في جناتِ النعيمِ - [وِلْدانٌ مخلَّدون ثم اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {مُخَلَّدُونَ}؛ فقال بعضُهم: عنى بذلك: أنهم] وِلْدانٌ على سنٍّ واحدةٍ، لا يَتَغَيَّرون ولا يَمُوتون.
Allah'ın Naim cennetlerinde [kendisine] yaklaştırdığı bu önde gelenlerin (es-sâbikûn) etrafında -[ebedî kılınmış gençler dolaşır. Sonra tevil ehli Allah'ın: {مُخَلَّدُونَ} “Ölümsüz / ebedî kılınmış” kavlinin tevilinde ihtilaf etmişlerdir; bazıları şöyle demiştir: Bununla,] hep aynı yaşta kalan, değişmeyen ve ölmeyen gençler kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مُخَلَّدُونَ}. قال: لا يَمُوتون .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {مُخَلَّدُونَ} “Ölümsüz / ebedî kılınmış” kavli hakkında: “Ölmezler.” dediğini rivayet etti .
وقال آخرون: عُنِي بذلك أنهم مُقَرَّطون مُسَوَّرون.
Başkaları ise: “Bununla, küpeli ve bilezikli oldukları kastedilmiştir.” dediler.
والذي هو أولى بالصوابِ في ذلك قولُ مَن قال: معناه: إنهم لا يَتَغَيَّرون ولا يَمُوتون. لأن ذلك أظهرُ معنيَيْهِ، والعربُ تقولُ للرجلِ إذا كبِر ولم يَشْمَطْ: إنه لمخلَّدٌ. وإنما هو مُفَعَّلٌ من الخُلْدِ.
Bu konuda doğruya en yakın olan görüş: “Bunun anlamı; onların değişmemeleri ve ölmemeleridir.” diyenlerin görüşüdür. Çünkü bu, iki anlamdan en belirgin olanıdır. Araplar, bir adam yaşlandığı halde saçları ağarmadığında: “O kesinlikle muhalleddir (hep genç kalandır).” derler. Zira bu kelime, *huld* (ebedîlik) kökünden türetilmiş *mufa''al* kalıbındadır.
وقولُه: {بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ}. والأكوابُ جمعُ كوبٍ، وهو من الأباريقِ ما اتَّسَع رأسُه، ولم يَكُنْ له خرطومٌ.
Allah Teâlâ'nın: {بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ} “Kadehler ve ibriklerle” kavline gelince; *el-Ekvâb*, *kûb* kelimesinin çoğuludur; o, ibrik türünden ağzı geniş ve kulpsuz/emziksiz olan kaplardır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, o da...
أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {بِأَكْوَابٍ}. قال: الأكوابُ الجِرارُ من الفضةِ .
babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {بِأَكْوَابٍ} “Kadehlerle” kavli hakkında rivayet etti; İbn Abbâs: “*el-Ekvâb*, gümüşten testilerdir/kadehlerdir.” dedi .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، [قال: ثنا مؤمَّلٌ] قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ}. قال: الأباريقُ ما كان لها آذانٌ، والأكوابُ ما ليس لها آذانٌ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, [dedi ki: Bize Müemmel anlattı] , dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den nakletti: {بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ} “Kadehler ve ibriklerle” kavli hakkında: “İbrikler kulpları olanlar, kadehler (ekvâb) ise kulpları olmayanlardır.” dedi .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، قال: الأكوابُ ليس لها آذانٌ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den nakletti; Mücâhid: “*el-Ekvâb*, kulpları olmayan kaplardır.” dedi .
حدَّثنا يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، عن أبي رجاءٍ، قال: سُئل الحسنُ عن الأكوابِ، قال: هي الأباريقُ التي يُصَبُّ لهم منها .
Bize Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan anlattı, dedi ki: Hasan'a kadehler (*el-ekvâb*) soruldu; o: “Kendilerine içecek dökülen ibriklerdir.” dedi .
حدَّثنا أبو كريبٍ وأبو السائبِ، قالا: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: سمعتُ أبي، قال: مرَّ أبو صالحٍ صاحبُ الكلبيِّ، قال: فقال أبي: قال [لي الحسنُ] وأنا جالسٌ: سَلْه. فقلتُ: ما الأكوابُ؟ قال: جِرارُ الفضةِ المستديرةُ أفواهُها، والأباريقُ ذواتُ الخراطيمِ.
Bize Ebû Küreyb ve Ebü's-Sâib anlattılar, dediler ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Babamı şöyle derken işittim: Kelbî'nin arkadaşı Ebû Sâlih uğradı; babam dedi ki: Ben otururken [Hasan bana] : “Ona sor.” dedi. Ben de: “Kadehler (*el-ekvâb*) nedir?” diye sordum. O: “Ağızları yuvarlak gümüş testilerdir; ibrikler ise emzikleri (akıtacakları) olanlardır.” dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {بِأَكْوَابٍ}. قال: ليس لها عُرًى ولا آذانٌ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: {بِأَكْوَابٍ} “Kadehlerle” kavli hakkında nakletti; Mücâhid: “Onların ne tutacakları ne de kulpları vardır.” dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ}. والأكوابُ التي يُغْتَرفُ بها ليست لها خراطيمُ، وهي أصغرُ من الأباريقِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ} “Kadehler ve ibriklerle” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “*el-Ekvâb* (kadehler), kendisiyle [içecek] doldurulan, emzikleri (akıtacakları) olmayan ve ibriklerden daha küçük olan kaplardır.”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ}. قال: الأكوابُ التي دونَ الأباريقِ ليس لها عُرًى .
Bize İbnü'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den Allah'ın: {بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ} “Kadehler ve ibriklerle” kavli hakkında nakletti; Katâde: “*el-Ekvâb*, ibriklerden küçük olup kulpları olmayan kaplardır.” dedi .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ: الأكوابُ جرارٌ ليست لها عُرًى، وهي بالنبطية كوبا .
Hüseyin'den naklen bana anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı şöyle derken işittim: “*el-Ekvâb*, kulpları olmayan testilerdir; bu kelime Nabatça'da *kûbâ*dır.”
وإياها عنى الأعشى بقولِه :
A'şâ şu sözüyle onu kastetmiştir :
صَرِيفِيَّةً طَيِّبًا طَعْمُها … لها زَبَدٌ بينَ كُوبٍ ودَنْ
Tadı güzel, taze sıkılmış bir şaraptır ki … kadeh ile küp arasında köpürür durur.
وأما الأباريقُ فهي التي لها عُرًى.
İbriklere (*el-ebârîk*) gelince; onlar kulpları olan kaplardır.
وقولُه: {وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ}. يقولُ: وكأسِ خمرٍ من شرابٍ معينٍ، ظاهرٍ للعيونِ، جارٍ.
Allah Teâlâ'nın: {وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ} “Ve berrak bir kaynaktan doldurulmuş kadehlerle” kavli hakkında O şöyle buyurmaktadır: Gözle görülen, akıp duran berrak bir kaynaktan doldurulmuş şarap kadehiyle.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ}. قال: الخمرُ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ} “Ve berrak bir kaynaktan doldurulmuş kadehlerle” kavli hakkında rivayet etti; İbn Abbâs: “Şaraptır.” dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ}. أي: من خمرٍ جاريةٍ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ} “Ve berrak bir kaynaktan doldurulmuş kadehlerle” kavli hakkında rivayet etti; [Katâde]: “Yani akıp duran şaraptan.” dedi.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ}: الكأسُ: الخمرُ الجاريةُ .
Hüseyin'den naklen bana anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı Allah'ın: {وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ} “Ve berrak bir kaynaktan doldurulmuş kadehlerle” kavli hakkında şöyle derken işittim: “Kadeh: Akıp duran şaraptır.”
حدَّثنا أبو سنانٍ، قال: ثنا سليمانُ، قال: ثنا أبو هلالٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ}. قال: الخمرُ الجاريةُ.
Bize Ebû Sinân anlattı, dedi ki: Bize Süleymân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl, Katâde'den Allah'ın: {وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ} “Ve berrak bir kaynaktan doldurulmuş kadehlerle” kavli hakkında nakletti; Katâde: “Akıp duran şaraptır.” dedi.
[حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، قال: قال الضحاكُ: كلُّ كأسٍ في القرآنِ فهو خمرٌ] .
[Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan nakletti, dedi ki: Dahhâk şöyle dedi: Kur'an'daki her kadeh (*ke's*), şaraptır.]
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن سلمةَ بنِ نُبَيطٍ، عن الضحاكِ مثلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Seleme b. Nübeyt'ten, o da Dahhâk'tan benzerini nakletti.
وقولُه: {لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا}. يقولُ: لا تُصَدَّعُ رءوسُهم عن شُرْبِها فَتَسْكَرَ.
Allah Teâlâ'nın: {لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا} “Ondan ötürü ne başları ağrıtılır” kavli hakkında O şöyle buyurmaktadır: Onu içmekten ötürü başları ağrımaz ki sarhoş olsunlar.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني إسماعيلُ بنُ موسى السديُّ، قال: أخبَرنا شريكٌ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ في قولِه: {لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا}. قال: لا تُصَدَّعُ رءوسُهم.
Bana İsmâîl b. Mûsâ es-Süddî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Sâlim'den, o da Saîd'den nakletti; o, {لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا} “Ondan ötürü ne başları ağrıtılır” kavli hakkında: “Başları ağrıtılmaz.” dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا}: ليس لها وجعُ رأسٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا} “Ondan ötürü ne başları ağrıtılır” kavli hakkında: “Onun için baş ağrısı yoktur.” dediğini nakletti .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا سليمانُ، قال: ثنا أبو هلالٍ، عن قتادةَ: {لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا}. قال: لا تُصَدَّعُ رءوسُهم.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süleymân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl, Katâde'den: {لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا} “Ondan ötürü ne başları ağrıtılır” kavli hakkında: “Başları ağrıtılmaz.” dediğini aktardı.
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا}. يقولُ: لا تُصَدَّعُ رءوسُهم .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den nakletti: {لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا} “Ondan ötürü ne başları ağrıtılır” kavli hakkında: “Başları ağrıtılmaz.” demektedir .
حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا}. يعني وجَعَ الرأسِ.
Hüseyin'den naklen bana anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı Allah'ın: {لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا} “Ondan ötürü ne başları ağrıtılır” kavli hakkında: “Baş ağrısını kastetmektedir.” derken işittim.
وقولُه: {وَلَا يُنْزِفُونَ}. اختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ: (يُنْزَفُونَ) بفتحِ الزايِ ، ووجَّهوا ذلك إلى أنه لا تُنْزَفُ عقولُهم. وقرَأته عامةُ قرَأةِ الكوفةِ: {وَلَا يُنْزِفُونَ} بكسرِ الزايِ ، بمعنى: ولا يَنْفَدُ شرابُهم.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يُنْزِفُونَ} “Ne de sarhoş edilirler / içecekleri tükenir” kavline gelince; kıraat âlimleri bunu okuma hususunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu zâ harfinin fethasıyla (يُنْزَفُونَ) şeklinde okumuşlar ve bunu, “akılları giderilmez” anlamına hamletmişlerdir. Kûfe kurrâsının geneli ise zâ harfinin kesresiyle {وَلَا يُنْزِفُونَ} şeklinde , “içecekleri tükenmez” anlamında okumuşlardır.
والصوابُ من القولِ في ذلك عندنا أنهما قراءتان مَعْروفتان صحيحتا المعنى، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ فيها الصوابَ.
Bu konuda bize göre doğru olan söz şudur: Bunlar anlamı sahih, meşhur iki kıraattir; okuyucu hangisiyle okursa okusun isabet etmiş ve doğruyu bulmuş olur.
واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك، على نحوِ اختلافِ القرَأةِ فيه، وقد ذكَرْنا اختلافَ أقوالِهم في ذلك، وقد بيَّنا الصوابَ من القولِ فيه في سورةِ
Tefsir ehli (müfessirler), kurrânın bu konudaki ihtilafına benzer şekilde bunun tevilinde de ihtilaf etmişlerdir. Onların bu husustaki farklı görüşlerini zikretmiş ve buna dair doğru olan sözü...
"الصافاتِ" ، فأغنَى ذلك، عن إعادتِه في هذا الموضِعِ، غيرَ أنَّا سنَذْكُرُ قولَ بعضِهم في هذا الموضعِ؛ لئلا يَظُنَّ ظانٌّ أن معناه في هذا الموضعِ مخالفٌ معناه هنالك.
Sâffât Sûresi'nde açıklamıştık . Bu sebeple burada onu tekrarlamaya ihtiyaç kalmamıştır. Ancak bir kimse buradaki anlamın oradakinden farklı olduğunu zannetmesin diye bazılarının buradaki görüşünü zikredeceğiz.
ذكرُ قولِ مَن قال منهم معناه: لا تُنزَفُ عقولُهم
Onlardan bunun anlamının “akılları giderilmez” olduğunu söyleyenlerin görüşlerinin zikri:
حدَّثنا إسماعيلُ بنُ موسى، قال: أخبَرنا شريكٌ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ: {وَلَا يُنْزِفُونَ}. قال: لا تُنْزَفُ عقولُهم .
Bize İsmâil b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Sâlim'den, o da Saîd'den: {وَلَا يُنْزِفُونَ} “Ne de sarhoş edilirler” kavli hakkında: “Akılları giderilmez.” dediğini haber verdi .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا يُنْزِفُونَ}. قال: لا تُنْزَفُ عقولُهم .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den: {وَلَا يُنْزِفُونَ} “Ne de sarhoş edilirler” kavli hakkında: “Akılları giderilmez.” dediğini aktardı .
وحدَّثنا به ابنُ حميدٍ مرةً أخرى فقال: ولا تَذْهَبُ عقولُهم.
Bunu bize İbn Humeyd başka bir seferinde nakledip şöyle dedi: “Akılları gitmez.”
حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ، ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَلَا يُنْزِفُونَ}. يقولُ: لا تُنْزَفُ عقولُهم.
Hüseyin'den naklen bana anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı Allah'ın: {وَلَا يُنْزِفُونَ} “Ne de sarhoş edilirler” kavli hakkında: “Akılları giderilmez.” derken işittim.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ} [الصافات: ٤٧]. قال: [لا تغْلِبُهم على عقولِهم] .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ} [es-Sâffât: 47] “Ondan ötürü sarhoş da edilmezler” kavli hakkında: “[Akıllarına galip gelmez]” dediğini nakletti .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا سليمانُ، قال: ثنا أبو هلالٍ، عن قتادةَ في قولِ اللَّهِ:
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süleymân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl, Katâde'den Allah Teâlâ'nın şu kavli hakkında [şöyle] nakletti:
{وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ}. قال: لا تَغْلِبُ على عقولِهم.
{وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ} “Ondan ötürü sarhoş da edilmezler” kavli hakkında: “Akıllarına galebe çalmaz.” dediğini aktardı.
وقولُه: {وَفَاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ويطوفُ هؤلاء الولدانُ المخلدون على هؤلاء السابقينَ بفاكهةٍ من الفواكهِ التي يَتَخَيَّرونها من الجنةِ لأنفسِهم، وتَشْتَهِيها نفوسُهم.
Allah Teâlâ'nın: {وَفَاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ} “Ve beğendikleri meyvelerle” kavli hakkında O şöyle buyurmaktadır: Bu ölümsüz gençler, o öne geçenlere (sâbikûna), cennetten kendileri için seçip beğendikleri ve canlarının çektiği meyvelerden sunarak etraflarında dolaşırlar.
{وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ}. يقولُ: ويَطوفون أيضًا عليهم بلحمِ طيرٍ من الطيرِ [التي تَشْتَهيها] نفوسُهم.
{وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ} “Canlarının çektiği kuş etleriyle” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Onların etrafında ayrıca, canlarının [çektiği] kuşların etlerinden sunarak da dolaşırlar.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَحُورٌ عِينٌ (٢٢) كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ (٢٣) جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤) لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِيمًا (٢٥) إِلَّا قِيلًا سَلَامًا سَلَامًا (٢٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَحُورٌ عِينٌ (٢٢) كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ (٢٣) جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤) لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِيمًا (٢٥) إِلَّا قِيلًا سَلَامًا سَلَامًا (٢٦)} “Ve saklı inci gibi iri gözlü huriler; yaptıklarına karşılık bir mükâfat olarak. Orada ne boş bir söz ne de günaha sokan bir lakırdı işitirler. Yalnızca 'Selâm, selâm!' sözü işitirler” kavlinin teviline dair açıklama:
اختلَفت القرَأةُ في قراءةِ قولِه: {وَحُورٌ عِينٌ}؛ فقرَأته عامةُ قرَأةِ الكوفةِ وبعضُ المدنيين: (وحُورٍ عِينٍ). بالخفضِ ، إتباعًا لإعرابِها إعرابَ ما قبلَها من الفاكهةِ واللحمِ، وإن كان ذلك مما لا يُطافُ به، ولكن لمَّا كان معروفًا معناه المرادُ أُتبِع الآخرُ الأولَ في الإعرابِ، كما قال بعضُ الشعراءِ :
Kıraat ehli, Allah Teâlâ'nın: {وَحُورٌ عِينٌ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Kûfe kurrâsının geneli ile bazı Medineliler bunu, kendisinden önceki meyve ve ete irab bakımından uydurarak cer ile (وحُورٍ عِينٍ) şeklinde okumuşlardır . Her ne kadar huriler etraflarında dolaştırılan şeylerden olmasa da, kastedilen mana bilindiği için sonraki kelime irabda öncekine tabi kılınmıştır; nitekim bazı şairler şöyle demiştir:
إذا ما الغانِياتُ بَرَزْنَ يومًا … وزَجَّجنَ الحواجبَ والعُيُونَا
Güzel kadınlar bir gün ortaya çıktıklarında … Kaşlarını ve gözlerini inceltip düzeltmişlerdi.
فالعيونُ تُكَحَّلُ ولا تُزَجَّجُ، فرَدَّها في الإعرابِ على الحواجبِ؛ لمعرفةِ السامعِ لمعنى ذلك، وكما قال الآخرُ:
Gözler sürmelenir, inceltilmez. Dinleyenin bunun manasını bilmesinden dolayı [şair], irapta onu kaşlara atfetmiştir. Nitekim bir diğeri şöyle demiştir:
تَسْمَعُ للأَحْشاءِ مِنه لَغَطًا … ولليدَيْنِ جُسْأَةً وبَدَدَا
İç organlarından bir gürültü duyarsın … İki elinde ise bir sertlik ve ayrıklık [görürsün].
والجُسْأَةُ: غِلَظٌ في اليدِ، وهي لا تُسْمَعُ.
Cüse'e (*el-cüse'e*): Eldeki sertlik ve kalınlıktır, o ise işitilmez.
وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ المدينةِ ومكةَ والكوفةِ وبعضُ أهلِ البصرةِ بالرفعِ: {وَحُورٌ عِينٌ}. على الابتداءِ ، وقالوا: الحورُ العينُ لا يُطافُ بهن فيجوزَ العطفُ بهن في الإعرابِ على إعرابِ فاكهةٍ ولحمٍ، ولكنه مرفوعٌ، بمعنى: وعندَهم حورٌ عينٌ، أو: لهم حورٌ عينٌ.
Medine, Mekke ve Kûfe kurrâsının bir kısmı ile bazı Basralılar ise bunu mübteda (özne) olarak ref ile: {وَحُورٌ عِينٌ} şeklinde okumuşlardır . Şöyle demişlerdir: İri gözlü huriler etraflarında dolaştırılan şeyler değildir ki irabda meyve ve ete atfedilmeleri caiz olsun; bilakis bu, “yanlarında iri gözlü huriler vardır” veya “onlar için iri gözlü huriler vardır” anlamında merfûdur.
والصوابُ من القولِ في ذلك عندِي أن يُقالَ: إنهما قراءتان مَعْروفتان قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما جماعةٌ من القرَأةِ، مع تقاربِ معنَيَيْهما، فبأيِّ القراءتَيْنِ قرَأ ذلك القارئُ فمصيبٌ.
Bu konuda bana göre doğru olan söz şudur: Bunlar, manalarının birbirine yakınlığıyla birlikte her birini kurrâdan bir grubun okuduğu meşhur iki kıraattir; okuyucu bu iki kıraatten hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
والحورُ جماعةُ "حوراءَ"، وهي النقيةُ العينِ، الشديدةُ سوادِها. والعِينُ جماعةُ "عيناءَ"، وهي النجلاءُ العينِ في حُسْنٍ.
Hûr (*el-Hûr*), *havrâ* kelimesinin çoğuludur; o da gözünün akı bembeyaz, karası ise simsiyah olan kadındır. Îyn (*el-Îyn*) ise *aynâ* kelimesinin çoğuludur ; o da güzellik içinde iri gözlü olan kadındır.
وقولُه: {كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ}. يقولُ: هنَّ في صفاءِ بياضِهن وحُسْنِهن كاللؤلؤِ المكنونِ الذي قد صِينَ في كِنٍّ.
Allah Teâlâ'nın: {كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ} “Saklı inci gibi” kavli hakkında O şöyle buyurmaktadır: Onlar duru beyazlıkları ve güzellikleri bakımından, sedefinde korunup saklanmış inci gibidirler.
وقولُه: {جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ثوابًا لهم من اللَّهِ بأعمالِهم التي كانوا يَعْمَلُونها في الدنيا، وعِوضًا من طاعتِهم إياه.
Allah Teâlâ'nın: {جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Yaptıklarına karşılık bir mükâfat olarak” kavli hakkında O şöyle buyurmaktadır: Dünyada işledikleri amellerine karşılık Allah'tan kendilerine bir mükâfat ve O'na itaatlerinin bir bedeli olarak [verilmiştir].
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن ابنِ عُيينةَ، عن عمرٍو، عن
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Yemân, İbn Uyeyne'den, o Amr'dan, o da
الحسنِ: {وَحُورٌ عِينٌ}. قال: شديدةُ السوادِ؛ سوادِ العينِ، شديدةُ البياضِ؛ بياضِ العينِ .
Hasen'den: {وَحُورٌ عِينٌ} “Ve iri gözlü huriler” kavli hakkında nakletti; Hasen: “Gözünün karası son derece siyah, gözünün beyazı son derece beyaz olandır.” dedi .
قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن الضحاكِ: {وَحُورٌ}. قال: بيضٌ ، {عِينٌ}. قال: عِظامُ الأَعْيُنِ .
Dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o bir adamdan, o da Dahhâk'tan rivayet etti: {وَحُورٌ}: “Beyaz tenlilerdir.” dedi , {عِينٌ}: “İri gözlülerdir.” dedi .
حدَّثنا ابنُ عباسٍ الدُّوريُّ، قال: ثنا حجاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ، عن عطاءٍ الخراسانيِّ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الحورُ: سُودُ الحَدَقِ .
Bize İbn Abbâs ed-Dûrî anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; İbn Abbâs: “el-Hûr: Göz bebekleri simsiyah olanlardır.” dedi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ محمدٍ الأسلميُّ، عن عبَّادِ بنِ منصورٍ الناجيِّ ، أنه سمِع الحسنَ البصريَّ يقولُ: الحُورُ: صوالحُ نساءِ بني آدمَ.
Bize el-Hasen b. Arafe anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Muhammed el-Eslemî, Abbâd b. Mansûr en-Nâcî'den nakletti; o Hasen-i Basrî'yi şöyle derken işitmiştir: “el-Hûr: Âdemoğullarının sâliha kadınlarıdır.”
حدَّثنا ابنُ عرفةَ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ محمدٍ، عن ليثِ بنِ أبي سُليمٍ، قال: بلغني أن الحورَ العينَ خُلِقن من الزعفرانِ .
Bize İbn Arafe anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Muhammed, Leys b. Ebî Süleym'den nakletti; Leys: “Bana ulaştığına göre iri gözlü huriler safrandan yaratılmışlardır.” dedi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يزيدَ الطحانُ، قال: حدَّثتنا عائشةُ امرأةُ ليثٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، قال: خُلِق الحُورُ العينُ من الزعفرانِ.
Bize el-Hasen b. Yezîd et-Tahhân anlattı, dedi ki: Bize Leys'in hanımı Âişe, Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid] şöyle dedi: “İri gözlü huriler safrandan yaratılmıştır.”
حدَّثني محمدُ بنُ عبيدٍ المحاربيُّ، قال: ثنا [عثمانُ بنُ سعيدٍ] ، قال: سمِعتُ ليثًا، ثنى، عن مجاهدٍ، قال: حورُ العينِ خُلِقن من الزعفرانِ.
Bana Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî anlattı, dedi ki: Bize [Osmân b. Saîd] nakletti, dedi ki: Leys'i Mücâhid'den şöyle naklederken işittim: “İri gözlü huriler safrandan yaratılmışlardır.”
وقال آخرون: بل معنى قولِه: {حُورٌ}: أنهن يَحارُ فيهن الطرفُ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis O'nun: {حُورٌ} kavlinin anlamı: Gözlerin onlara bakarken hayran kalıp kamaşmasıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو هشامٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ: {وَحُورٌ عِينٌ}. قال: يَحارُ فيهن الطرفُ .
Bize Ebû Hişâm anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o bir adamdan, o da Mücâhid'den: {وَحُورٌ عِينٌ} “Ve iri gözlü huriler” kavli hakkında nakletti; Mücâhid: “Gözler onlara bakarken hayran kalıp kamaşır.” dedi .
وبنحوِ الذي قلْنا في تأويلِ قولِه: {كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ} قال أهلُ التأويلِ، وجاء الأثرُ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ.
Allah Teâlâ'nın: {كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ} “İnci gibi” kavlinin tevilinde bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir; ayrıca Resûlullah'tan ﷺ bu hususta rivayet gelmiştir.
حدَّثنا أحمدُ بنُ عبدِ الرحمن، قال: ثنا محمدُ بنُ الفرجِ الصَّدَفيُّ الدِّمياطيُّ، عن عمرِو بنِ هاشمٍ، عن ابنِ أبي كريمةَ، عن هشامِ بنِ حسانَ، عن الحسنِ، عن أمِّه، عن أمِّ سلمةَ، قالت: قلتُ: يا رسولَ اللَّهِ، أخبِرْني عن قولِ اللَّهِ: {كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ}. قال: "صفاؤُهنَّ كصفاءِ الدُّرِّ الذي في الأصدافِ، الذي لا تَمَسُّه الأيدي".
Bize Ahmed b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. el-Ferec es-Sadefî ed-Dimyâtî, Amr b. Hâşim'den, o İbn Ebî Kerîme'den, o Hişâm b. Hassân'dan, o el-Hasan'dan, o annesinden, o da Ümmü Seleme'den [naklen] anlattı; [Ümmü Seleme] dedi ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın: {كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ} “Saklı inciler gibi” kavli hakkında bana bilgi ver” dedim. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Onların berraklığı ve güzelliği, sedeflerin içinde bulunan ve ellerin değmediği incinin berraklığı gibidir.».
وقولُه: {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِيمًا}. يقولُ: لا يَسْمَعون فيها باطلًا من القولِ {وَلَا تَأْثِيمًا}. يقولُ: ليس فيها ما يُؤْثِمُهم.
Allah Teâlâ'nın: {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِيمًا} “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokan bir lakırdı işitirler” kavli hakkında O şöyle buyurmaktadır: Orada bâtıl hiçbir söz işitmezler. {وَلَا تَأْثِيمًا} “Ne de günaha sokan bir lakırdı” kavli hakkında da: Orada kendilerini günaha sokacak bir şey yoktur, buyurmaktadır.
وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ من أهلِ البصرةِ يقولُ: {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِيمًا}. والتأثيمُ لا يُسْمَعُ، وإنما يُسْمَعُ اللغوُ، كما قيل: أكلتُ خُبزًا ولبنًا. واللبنُ لا يُؤْكَلُ، فجازت إذ كان معه شيءٌ يُؤْكَلُ.
Basra ehlinden Arap kelamını bilen bazı ilim adamları şöyle derdi: {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِيمًا} “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokan bir lakırdı işitirler” buyurulmuştur; oysa günaha sokma (te'sîm) işitilmez, sadece boş söz (lağv) işitilir. Nitekim “Ekmek ve süt yedim” denilmesi gibidir; süt yenmez, ancak yanında yenen bir şey bulunduğu için bu ifade caiz olmuştur .
وقولُه: {إِلَّا قِيلًا سَلَامًا سَلَامًا}. يقولُ: لا يَسْمَعون فيها من القولِ إلا: سلامًا سلامًا. أي: اسلَمْ مما تَكْرَهُ.
Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا قِيلًا سَلَامًا سَلَامًا} “Yalnızca 'Selâm, selâm!' sözü işitirler” kavli hakkında O şöyle buyurmaktadır: Orada söz olarak ancak “selâm selâm” işitirler; yani hoşlanmadığın şeylerden esenlik içinde olasın [derler].
وفي نصبِ قولِه: {سَلَامًا سَلَامًا}. وجهان؛ إن شِئْتَ جعَلته تابعًا للقِيلِ، ويكونُ السلامُ حينَئذٍ هو القيلَ، فكأنه قيل: لا يَسْمَعون فيها لغوًا ولا تأثيمًا إلَّا: سلامًا سلامًا. ولكنهم يَسْمَعون: سلامًا سلامًا.
{سَلَامًا سَلَامًا} kavlinin mansûb olmasında iki vecih vardır: Dilersen onu *el-kîl* kelimesine tabi kılarsın ki o takdirde *selâm* kelimesi bizzat *kîl* (söz) olur. Sanki şöyle denilmiş gibidir: Orada boş bir lakırdı ve günaha sokan bir söz işitmezler, ancak selâm selâm işitirler; yani onlar ancak “selâm selâm” [sözünü] işitirler.
والثاني: أن يكونَ نصبُه بوقوعِ القيلِ عليه، فيكونَ معناه حينَئذٍ: إلا قيلَ سلامٍ سلامٍ، فإذا نُوِّنَ القيلُ نُصِب قولُه: {سَلَامًا سَلَامًا}. بوقوعِ "قيل" عليه.
İkincisi ise: Onun mansûb olması, *el-kîl* kelimesinin mef'ûlü olması iledir. O takdirde anlamı: “Selâm selâm sözünden başkasını [işitmezler]” şeklinde olur. *el-Kîl* kelimesi tenvinlendiğinde , {سَلَامًا سَلَامًا} kavli *kîl* lafzının üzerine vaki olmasıyla mansûb olur.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَأَصْحَابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ (٢٧) فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ (٢٨) وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ (٢٩) وَظِلٍّ مَمْدُودٍ (٣٠) وَمَاءٍ مَسْكُوبٍ (٣١)}.
Allah Azze ve Celle'nin: {وَأَصْحَابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ (٢٧) فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ (٢٨) وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ (٢٩) وَظِلٍّ مَمْدُودٍ (٣٠) وَمَاءٍ مَسْكُوبٍ (٣١)} “Ashâb-ı yemîn ki ne ashâb-ı yemîn! Dikensiz sedir ağaçları, meyveleri küme küme dizili muz ağaçları, uzamış gölgeler ve çağlayarak akan sular içindedirler” kavlinin tevili hakkında [söz].
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {وَأَصْحَابُ الْيَمِينِ}، وهم الذين يُؤْخَذُ بهم يومَ القيامةِ ذاتَ اليمينِ، الذين أُعْطوا كتبَهم بأيمانِهم يا محمدُ، {مَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ} أيُّ شيءٍ هم، وما لهم؟ وماذا أعدَّ لهم من
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan Allah, Nebisi Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: {وَأَصْحَابُ الْيَمِينِ} “Ve ashâb-ı yemîn” -ki onlar, kıyamet gününde sağ tarafa götürülen, kitapları sağ ellerine verilen kimselerdir ey Muhammed!- {مَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ} “Nedir o ashâb-ı yemîn?” Onlar nasıl bir şeydir, [durumları] nasıldır ve onlar için ne türden...
الخيرِ؟ وقيل: إنهم أطفالُ المؤمنين.
...hayırlar hazırlanmıştır? Şöyle de denilmiştir: Onlar müminlerin çocuklarıdır.