عباسٍ: {فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ}. يقولُ: راحةٌ ومُسْتَراحٌ .
Abbâs'tan [şöyle nakletti]: {فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ} “artık [ona] rahatlık, güzel rızık vardır” hakkında şöyle buyurmaktadır: "Bir rahatlık ve dinlenme yeridir" .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨) فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ}. قال: يعني بالرَّيْحانِ المُسْتَرِيحَ مِن الدنيا، {وَجَنَّتُ نَعِيمٍ}. يقولُ: ومغفرةٌ ورحمةٌ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨) فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ} “Fakat o [ölen kişi], [Allah'a] yakınlaştırılanlardan ise, artık [ona] rahatlık, güzel rızık vardır...” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Reyhan ile dünyadan rahata eren kastedilmektedir; {وَجَنَّتُ نَعِيمٍ} “ve nimet cenneti vardır” kavli hakkında ise şöyle dedi: 'Ve mağfiret ile rahmettir' ."
وقال آخرون: الرَّوْحُ الراحةُ، والرَّيْحانُ الرزقُ.
Başkaları ise: "Revh, rahatlık; reyhan ise rızıktır" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَرَوْحٌ}. قال: راحةٌ. وقولِه: {وَرَيْحَانٌ}. قال: الرزقُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {فَرَوْحٌ} “artık [ona] rahatlık vardır” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Rahatlıktır." O'nun: {وَرَيْحَانٌ} “ve güzel rızık vardır” kavli hakkında ise: "Rızıktır" dedi .
وقال آخرون: الرَّوْحُ الفرحُ، والريحانُ الرزقُ.
Başkaları ise: "Revh, sevinç; reyhan ise rızıktır" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: سمِعْتُ أبي، عن أبي إسحاقَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ في قولِه: {فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ}. قال: الرَّوحُ الفرحُ، والريحانُ الرزقُ.
Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn İdrîs rivayet edip dedi ki: Babamı, Ebû İshâk'tan, [o da] Saîd b. Cübeyr'den {فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ} “[Artık ona] bir revh ve reyhan [vardır]” kavli hakkında şöyle derken işittim: “Revh sevinç, reyhân ise rızıktır.”
وأما الذين قرءَوا ذلك بضمِّ الراءِ؛ فإنهم قالوا: الرَّوحُ هي رُوحُ الإنسانِ، والريحانُ هو الريحانُ المعروفُ. وقالوا: معنى ذلك: أن أرواحَ المقرَّبين تَخْرُجُ مِن أبدانِهم عندَ الموتِ بريحانٍ تَشُمُّه.
Bunu râ harfinin dammesiyle okuyanlara gelince; onlar şöyle demişlerdir: 'Rûh', insanın ruhudur; reyhan ise bilinen reyhandır. Onlar şöyle demiştir: Bunun anlamı, mukarreblerin ruhlarının ölüm anında kokladıkları bir reyhan ile bedenlerinden çıkmasıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ، عن أبيه، عن الحسنِ: {فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ}. قال: تَخْرُجُ رُوحُه [من جسدِه] في رَيْحانةٍ .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir, babasından, o da el-Hasen'den {فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ} “artık [ona] rahatlık, güzel rızık vardır” hakkında şöyle dediğini nakletti: "Onun ruhu [bedeninden] bir reyhan içinde çıkar" .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ: {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ}. قال: لم يَكُنْ أحدٌ مِن المقرَّبين يُفارِقُ الدنيا - والمقرَّبون السابقون - حتى يُؤْتَى بغصنٍ مِن رَيْحانِ الجنةِ فَيَشُمُّه، ثم يُقْبَضُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca'fer'den, o er-Rabî'den, o da Ebü'l-Âliye'den {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ} “Fakat o [ölen kişi], [Allah'a] yakınlaştırılanlardan ise...” hakkında şöyle dediğini nakletti: "Mukarreblerden -ki mukarrebler [hayırlarda] öne geçenlerdir (sâbikûn)- hiç kimse cennet reyhanından bir dal getirilip onu koklamadıkça dünyadan ayrılmaz, sonra ruhu kabzedilir" .
وقال آخرون ممن قرَأ ذلك بفتحِ الراءِ: الرَّوحُ الرحمةُ، والريحانُ الريحانُ المعروفُ.
Bunu râ harfinin fethasıyla okuyanlardan başkaları ise: "Revh rahmettir, reyhan ise bilinen reyhandır" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ}. قال: الرَّوحُ الرحمةُ، والريحانُ يُتَلَقَّى به عندَ الموتِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ} “artık [ona] rahatlık, güzel rızık vardır” hakkında şöyle dediğini nakletti: "Revh rahmettir, reyhan ise ölüm anında karşılandığı [kokudur]" .
وقال آخرون منهم: الرَّوحُ الرحمةُ، والريحانُ الاستراحةُ.
Onlardan başkaları ise: "Revh rahmettir, reyhan ise istirahattir" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ
Bana Hüseyin'den nakledildi; dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı; dedi ki: ... işittim:
الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ}: الرَّوحُ المغفرةُ والرحمةُ، والريحانُ الاستراحةُ .
Dahhâk'ı O'nun: {فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ} “artık [ona] rahatlık, güzel rızık vardır” kavli hakkında şöyle derken işittim: "Revh mağfiret ve rahmettir, reyhan ise istirahattir" .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن أبيه، عن منذرٍ الثوريِّ، عن الربيعِ بنِ خُثَيْمٍ: {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ}. قال: هذا عندَ الموتِ، {فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ}. قال: يُجاءُ له من الجنةِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o babasından, o Münzir es-Sevrî'den, o da Rebî' b. Huseym'den {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ} “Fakat o [ölen kişi], [Allah'a] yakınlaştırılanlardan ise...” hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bu, ölüm anındadır"; {فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ} “artık [ona] rahatlık, güzel rızık vardır” hakkında ise şöyle dedi: "Ona cennetten [reyhan] getirilir" .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا قرةُ، عن الحسنِ في قولِه: {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨) فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ}، قال: ذلك في الآخرةِ. فقال له بعضُ القومِ، قال: أمَا واللَّهِ إنهم لَيَرَوْن عندَ الموتِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Kurre, el-Hasen'den O'nun: {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨) فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ} “Fakat o [ölen kişi], [Allah'a] yakınlaştırılanlardan ise, artık [ona] rahatlık, güzel rızık ve nimet cenneti vardır” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bu, ahirettedir." Topluluktan bazıları ona: "Vallahi onlar bunu ölüm anında muhakkak görürler!" dedi .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا حمادٌ، قال: ثنا قُرةُ، عن الحسنِ بمثلِه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Kurre, el-Hasen'den benzerini anlattı.
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ عندي قولُ مَن قال: عُنِي بالرَّوحِ الفرحُ والرحمةُ والمغفرةُ. وأصلُه من قولِهم: وجَدْتُ رَوْحًا. إذا وجَد نسيمًا [رَوْحًا يَسترِيحُ] إليه من كربِ الحرِّ. وأما الريحانُ؛ فإنه عندي الريحانُ الذي يُتَلَقَّى به عندَ الموتِ، كما قال أبو العاليةِ والحسنُ، ومَن قال في ذلك نحوَ قولِهما؛ لأن ذلك الأغلبُ والأظهرُ مِن مَعانيه.
Bu hususta bana göre görüşlerin doğruya en uygun olanı: "Revh ile sevinç, rahmet ve mağfiret kastedilmiştir" diyenlerin görüşüdür. Bunun aslı [Arapların] sıcağın sıkıntısından rahatladığı bir esinti bulduğunda söyledikleri: "Bir serinlik/rahatlık buldum (vecedtü revhan)" sözündendir. Reyhana gelince; bana göre o, Ebü'l-Âliye, el-Hasen ve bu konuda onların sözüne benzer söyleyenlerin dediği gibi ölüm anında kendisiyle karşılanan reyhandır; çünkü onun manalarından en galip ve en zahir olanı budur.
وقولُه: {وَجَنَّتُ نَعِيمٍ}. يقولُ: وله مع ذلك بُستانُ نَعيمٍ يَتَنَعَّمُ فيه.
O'nun: {وَجَنَّتُ نَعِيمٍ} “ve nimet cenneti vardır” kavli. Buyuruyor ki: Bununla birlikte onun için içinde nimetleneceği bir nimet cenneti vardır.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَجَنَّتُ نَعِيمٍ}. قال: قد عُرِضَت عليه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَجَنَّتُ نَعِيمٍ} “ve nimet cenneti vardır” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "O [cennet], kendisine gösterilmiştir/sunulmuştur."
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩١) وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢) فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ (٩٤)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavlinin tevili hakkında görüş: {وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩١) وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢) فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ (٩٤)} “Fakat o, amel defteri sağdan verilenlerden ise, 'Sana sağdakilerden selâm olsun!' [denir]. Ama yalanlayıcı sapıklardan ise, artık [ona] kaynar sudan bir ziyafet ve cehenneme atılış vardır.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: {وَأَمَّا إِنْ كَانَ} الميتُ {مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ} الذين يُؤْخَذُ بهم إلى الجنةِ مِن ذاتِ أيمانِهم {فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ}.
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: {وَأَمَّا إِنْ كَانَ} “Fakat o” ölen kimse {مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ} “amel defteri sağdan verilenlerden ise” -ki onlar sağ taraflarından cennete götürülenlerdir- {فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ} “'Sana sağdakilerden selâm olsun!' [denir].”
ثم اخْتُلِف في معنى قولِه: {فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ}، فقال أهلُ التأويلِ فيه ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ}. قال: سلامٌ منِ عذابِ اللَّهِ، وسلَّمَت عليه ملائكةُ اللَّهِ .
Sonra O'nun: {فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ} “'Sana sağdakilerden selâm olsun!'” kavlinin anlamında ihtilaf edildi. Tevil ehli bu konuda bize Bişr'in anlattığı şu görüşü söyledi, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ} “Fakat o, amel defteri sağdan verilenlerden ise, 'Sana sağdakilerden selâm olsun!' [denir]” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Allah'ın azabından selamettedir ve Allah'ın melekleri ona selâm vermiştir" .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ} قال: سَلِم مما يَكْرَهُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ} “Fakat o, amel defteri sağdan verilenlerden ise, 'Sana sağdakilerden selâm olsun!' [denir]” kavli hakkında şöyle dedi: "Hoşlanmadığı şeylerden kurtuldu/selamete erdi " .
وأما أهلُ العربيةِ، فإنهم اخْتَلَفوا في ذلك، فقال بعضُ نحويِّي البصرةِ: {وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ}، أي: فيُقالُ: سِلْمٌ لك.
Arap dili ehline gelince; onlar bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Basra nahivcilerinden bazıları şöyle demiştir: {وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ} “Fakat o, amel defteri sağdan verilenlerden ise, 'Sana sağdakilerden selâm olsun!' [denir]”, yani: "Sana selamet olsun" denilir.
وقال بعضُ نحويِّي الكوفةِ قولَه: {فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ}. أي:
Kûfe nahivcilerinden bazıları ise O'nun: {فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ} “Sana sağdakilerden selâm olsun!” kavli hakkında şöyle demiştir: Yani:
فذلك مُسَلَّمٌ لك، أنك من أصحابِ اليمينِ، وأُلْقِيَت "أن"، وهو معناها، كما تقولُ: أنت مُصَدِّقٌ مسافرٌ عن قليلٍ. إذا كان قد قال: إني مسافرٌ عن قليلٍ. وكذلك يَجِبُ معناه أنك مسافرٌ عن قليلٍ. ومصدقٌ عن قليلٍ. قال: وقولُه: {فَسَلَامٌ لَكَ}. معناه: فسلامٌ لك أنت مِن أصحابِ اليمينِ. قال: وقد يكونُ كالدعاءِ له؛ كقولِه: فسَقْيًا لك مِن الرجالِ. قال: وإن رفَعْتَ السلامَ فهو دعاءٌ، واللَّهُ أعلمُ بصوابِه.
"Senin amel defteri sağdan verilenlerden olduğun sana teslim edilmiş/kabul edilmiştir, 'en' edatı hazfedilmiştir ve mana onunladır ; nitekim bir kimse 'Ben az sonra yolcuyum' dediğinde senin 'Sen az sonra yolcu olacağını doğrulayan birisin' demen gibidir. Aynı şekilde bunun anlamı da 'Senin az sonra yolcu olacağındır.' ve 'Az sonra doğrulanmış [olmandır]'. Dedi ki: O'nun {فَسَلَامٌ لَكَ} “'Sana selâm olsun!'” kavlinin anlamı: 'Sen amel defteri sağdan verilenlerden olduğun için sana selâm olsun' demektir. Dedi ki: Bu, bir kimseye söylenen 'Erkeklerden sana kana kana su olsun' sözü gibi onun için bir dua kabilinden de olabilir. Dedi ki: Eğer selâm kelimesini merfu okursan bu bir duadır. Doğrusunu Allah en iyi bilendir."
وقال آخرُ منهم قولَه: {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ}. فإنه جمَع بينَ جوابين؛ ليُعْلَمَ أن "أما" جزاءٌ. قال: وأما قولُه: {فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ} [فإن معناه: فسلامٌ لك أنك من أصحابِ اليمينِ] ، قال: وهذا أصلُ الكلمةِ: مُسَلَّمٌ لك هذا. ثم حُذِفَت "أن" وأُقِيم "مِن" مُقامَها. قال: وقد قيل: فسلامٌ لك، أنت مِن أصحابِ اليمينِ. فهو على ذاك، أي: سلامٌ لك. يقالُ: أنت مِن أصحابِ اليمينِ. وهذا كلُّه على كلامين. قال: وقد قيل: مُسَلَّمٌ، أي: كما تقولُ: فسلامٌ لك من القومِ. كما تقولُ: فسَقْيًا لك من القومِ. فتكونُ كلمةً واحدةً.
Onlardan bir başkası ise şöyle demiştir: {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ} “Fakat o, [Allah'a] yakınlaştırılanlardan ise...” kavlinde, 'emmâ'nın bir şart edatı olduğu bilinsin diye iki cevabı bir araya getirmiştir. Dedi ki: O'nun {فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ} kavline gelince; [bunun anlamı: 'Sen amel defteri sağdan verilenlerden olduğun için sana selâm olsun' demektir] . Dedi ki: Bu ifadenin aslı: 'Bu husus sana teslim edilmiştir/kesinleşmiştir' şeklindedir. Sonra 'en' hazfedilmiş ve yerine 'min' getirilmiştir. Dedi ki: Şöyle de denilmiştir: 'Sana selâm olsun, sen amel defteri sağdan verilenlerdensin.' Bu takdirde mana: 'Sana selâm olsun' şeklinde olup 'Sen amel defteri sağdan verilenlerdensin' denilmiş olur. Bütün bunlar iki ayrı cümle kabul edilmesine göredir. Dedi ki: Şöyle de denilmiştir: 'Kavimden sana selâm olsun' ve 'Kavimden sana kana kana su olsun' demen gibi 'müsellemdir' anlamındadır; bu durumda tek bir kelime/cümle olur.
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: معناه فسلامٌ لك، أنك مِن أصحابِ اليمينِ. ثم حُذِفَت أن ، واجْتُزِئ بدلالةِ "مِن" عليها منها، بمعنى: فسلِمْتَ مِن عذابِ اللَّهِ، ومما تَكْرَهُ؛ لأنك مِن أصحابِ اليمينِ.
Bu hususta görüşlerin doğruya en uygun olanı şöyle denilmesidir: Anlamı, 'Amel defteri sağdan verilenlerden olduğun için sana selâm olsun' demektir. Sonra 'en' hazfedilmiş ve ona delalet etmesi sebebiyle 'min' ile yetinilmiştir; yani 'Sen amel defteri sağdan verilenlerden olduğun için Allah'ın azabından ve hoşlanmadığın şeylerden kurtuldun/selamete erdin' manasındadır.
وقولُه: {وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢) فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ}.
Allah Teâlâ'nın şu kavli: {وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢) فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ} “Fakat [ölen kişi] yalanlayan sapıklardan ise, artık ona kaynar sudan bir ziyafet vardır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وأما إن كان الميتُ مِن المكذِّبين بآياتِ اللَّهِ، الحائدين عن سبيلِه، فله نُزُلٌ مِن حَميمٍ، قد أُغْلِي حتى انتهَى حرُّه، فهو شرابُه.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Şayet ölen kimse Allah'ın ayetlerini yalanlayanlardan ve O'nun yolundan sapanlardan ise, onun için harareti son noktaya ulaşıncaya dek kaynatılmış kaynar sudan bir ikram/ziyafet vardır; işte onun içeceği budur.
{وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ} يقولُ: وحريقُ النارِ يُحْرَقُ بها، والتصليةُ التَّفْعِلةُ مِن صَلَّاه اللَّهُ النارَ، فهو يُصَلِّيه تَصْلِيةً. وذلك إذا أحْرقَه بها.
{وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ} “ve cehenneme atılış vardır” kavli. Buyuruyor ki: Kendisiyle yakılacağı cehennem yangınıdır. et-Tasliye (التصلية), "Allah onu ateşe attı/yaktı (sallâhu'n-nâr)" fiilinden tef'ile (تَفْعِلة) veznindedir; muzarisi "yusallîhi" (يُصَلِّيه), masdarı "tasliyetendir" (تَصْلِيةً). Bu da onu ateşle yaktığı zaman kullanılır.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ (٩٥) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٩٦)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavlinin tevili hakkında görüş: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ (٩٥) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٩٦)} “Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir. O hâlde pek yüce Rabbinin adını tesbih et!”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: إن هذا الذي أخْبَرْتُكم به أيُّها الناسُ من الخبرِ عن المقرَّبين وأصحابِ اليمينِ، وعن المكذِّبين الضالين، وما إليه صائرةٌ أمورُهم - {لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} يقولُ: لَهو الحقُّ مِن الخبرِ اليقينِ لا شكَّ فيه.
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey insanlar! Size mukarrebler, ashâb-ı yemîn ve yalanlayıcı sapıklar ile onların işlerinin varacağı akıbet hakkında verdiğim bu haber, {لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} “kesin gerçeğin ta kendisidir”, yani içinde hiçbir şüphe bulunmayan kesin bir haberden ibaret gerçektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} قال: الخبرُ اليقينُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} “Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir” kavli hakkında: "Kesin haberdir" dediğini nakletti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢) فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ (٩٤) إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} حتى ختَم، إن اللَّهَ تعالى ليس تاركًا أحدًا مِن خلقِه حتى يُوقِفَه على اليقينِ
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢) فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ (٩٤) إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} “Fakat eğer yalanlayan sapıklardan ise, artık [ona] kaynar sudan bir ziyafet ve cehenneme atılış vardır. Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir” [ayetlerini] sonuna kadar [okudu ve şöyle dedi]: Şüphesiz Allah Teâlâ, kesin bilgiye (yakîne) ulaştırıncaya kadar yarattıklarından hiç kimseyi [kendi hâline] bırakacak değildir.
مِن هذا القرآنِ؛ فأما المؤمنُ فأيْقَن في الدنيا فنفَعه ذلك يومَ القيامةِ. وأما الكافرُ فأيْقَن يومَ القيامةِ حينَ لا يَنْفَعُه.
Bu Kur'an'dan [ötürü]. Mümin dünyada iken kesin olarak inanmış, bu da kıyamet gününde ona fayda sağlamıştır. Kâfire gelince, o da kıyamet günü, artık kendisine fayda vermeyeceği bir vakitte kesin olarak inanmıştır.
واخْتَلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ إضافةِ الحقِّ إلى اليقينِ، والحقُّ يقينٌ؛ فقال بعضُ نحويِّي البصرةِ، قال: {حَقُّ الْيَقِينِ}. فأضاف الحقَّ إلى اليقينِ، كما قال: {وَذَلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ} [البينة: ٥]. أي: ذلك دينُ الملةِ القيمةِ، وذلك حقُّ الأمرِ اليقينِ. قال: وأما: هذا رجلُ السَّوْءِ، فلا يكونُ فيه: هذا الرجلُ السوءِ، كما يكونُ في الحقِّ اليقينِ؛ لأن السوءَ ليس بالرجلِ، واليقينَ هو الحقُّ. وقال بعضُ نحويِّي الكوفةِ: اليقينُ نعتٌ للحقِّ، كأنه قال: الحقُّ اليقينُ، والدينُ القيمُ. فقد جاء مثلُه في كثيرٍ من الكلامِ والقرآنِ؛ {وَلَدَارُ الْآخِرَةِ} [يوسف: ١٠٩]، {وَالدَّارُ الْآخِرَةُ} [الأعراف: ١٦٩]. قال: فإذا أُضِيف تُوُهِّم به غيرُ الأولِ.
Arap dili âlimleri, hak bizzat yakîn olduğu hâlde hakkın yakîne izafe edilmesinin yönü konusunda ihtilaf ettiler. Basralı nahivcilerden bazıları şöyle dedi: {حَقُّ الْيَقِينِ} “kesin gerçek”. Tıpkı {وَذَلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ} [البينة: ٥] “İşte dosdoğru din budur” [el-Beyyine: 5] kavlinde olduğu gibi hakkı yakîne izafe etmiştir; yani: Bu, dosdoğru milletin (dinin) dinidir ve bu, kesin işin hakkıdır (gerçeğidir). Dedi ki: “Bu, kötü adamdır (hâzâ raculü's-sev')” ifadesine gelince; bunda “bu kötü adam (hâze'r-raculü's-sû')” ifadesi, “hakku'l-yakîn”de olduğu gibi [izafetle] olmaz; çünkü kötülük (sû') adamın kendisi değildir, oysa yakîn hakkın ta kendisidir. Kûfeli nahivcilerden bazıları da şöyle dedi: Yakîn, hakkın sıfatıdır (na'tıdır); sanki “el-Hakku'l-yakîn” (kesin gerçek) ve “ed-Dînü'l-kayyim” (dosdoğru din) demiş gibidir. Nitekim Arap kelâmında ve Kur'an'da bunun benzeri pek çok yerde gelmiştir; {وَلَدَارُ الْآخِرَةِ} [يوسف: ١٠٩] “Elbette ahiret yurdu...” [Yûsuf: 109] ve {وَالدَّارُ الْآخِرَةُ} [الأعراف: ١٦٩] “...ve ahiret yurdu” [el-A'râf: 169] [gibi]. Dedi ki: İzafe edildiğinde, onun ilkinden başkası olduğu zannı doğar.
وقولُه: {فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فسبِّحْ بتسميةِ ربِّك العظيمِ بأسمائِه الحسنى.
Ve O'nun: {فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ} “O hâlde pek yüce Rabbinin adını tesbih et!” kavli. Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Pek yüce Rabbini, O'nun güzel isimleriyle anarak tesbih et!
آخرُ تفسيرِ سورةِ "الواقعة"
Vâkı‘a Suresi tefsirinin sonu.