سَلَمةُ بن الفضلِ، قال: حدَّثني محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثني الكَلْبيُّ، عن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، عن جابرِ بنِ عبدِ اللَّهِ بنِ رِئابٍ، قال: مرَّ أبو ياسرِ بنُ أخْطَبَ برسولِ اللَّهِ ﷺ وهو يَتْلُو فاتحةَ سورةِ البقرة {الم (١) ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ} فأتَى أخاه حُيَيَّ بنَ أخْطَبَ في رجالٍ مِن يهودَ، فقال: تَعْلَمُون واللَّهِ، لقد سمِعْتُ محمدًا يَتْلُو فيما أنْزَل اللَّهُ عليه {الم (١) ذَلِكَ الْكِتَابُ} فقالوا: أنت سمِعْتَه؟ قال: نعم. فمشَى حُيَيُّ بنُ أخْطَبَ في أولئك النفرِ مِن يهودَ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ، فقالوا: يا محمدُ، ألم يُذْكَرْ لنا أنك تَتْلُو فيما أُنْزِل عليك {الم (١) ذَلِكَ الْكِتَابُ}؟ فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "بَلَى" قالوا. أجاءك بها جبريلُ مِن عندِ اللَّهِ؟ فقال: "نَعَمْ". قالوا: لقد بعَث اللَّهُ قبلَك أنبياءَ ما نَعْلَمُه بيَّن لنبيٍّ منهم ما مُدَّةُ مُلْكِه، وما أُكْلُ أمَّتِه غيرَك. فقال حُيَيُّ بنُ أخْطَبَ وأقبلَ على مَن كان معه، فقال لهم: الألفُ واحدةٌ، واللامُ ثلاثونَ، والميمُ أربعون، فهذه إحدى وسبعون سنةً، أفتَدْخُلُونَ في دينِ نبيٍّ إنما مدةُ مُلْكِه وأُكلُ أُمَّتِه إحدى وسبعونَ سنةً؟ قال: ثم أقبلَ على رسولِ اللَّهِ ﷺ، فقال: يا محمدُ، هل مع هذا غيرُه؟ قال: "نَعَمْ". قال: ماذا؟ قال: " {المص} ". قال: هذه أثقلُ وأطولُ؛ الألفُ واحدةٌ، واللامُ ثلاثون، والميم أربعون، والصادُ تسعون، فهذه إحدى
Seleme b. el-Fadl [şöyle] dedi: Bana Muhammed b. İshâk anlattı, [şöyle] dedi: Bana el-Kelbî, Ebû Sâlih'ten, [o da] İbn Abbâs'tan, [o da] Câbir b. Abdillâh b. Riâb'dan [şöyle] nakletti: Ebû Yâsir b. Ahtab, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından geçti; o sırada [Resûlullah], Bakara sûresinin başını {الم ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ} “Elif, Lâm, Mîm. İşte o Kitap; onda hiçbir şüphe yoktur” [ayetlerini] okuyordu. Bunun üzerine Yahudilerden birkaç kişinin yanında bulunan kardeşi Huyey b. Ahtab'ın yanına geldi ve: "Bilirsiniz ki vallahi Muhammed'i, Allah'ın kendisine indirdiği [ayetler] arasından {الم ذَلِكَ الْكِتَابُ} “Elif, Lâm, Mîm. İşte o Kitap” [ayetini] okurken işittim" dedi. Onlar: "Sen [bizzat] onu işittin mi?" dediler. O da: "Evet" dedi. Huyey b. Ahtab, Yahudilerden oluşan o toplulukla birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına yürüdü ve: "Ey Muhammed! Bize bildirildiğine göre sana indirilenler arasında {الم ذَلِكَ الْكِتَابُ} “Elif, Lâm, Mîm. İşte o Kitap” [ayetini] okumuyor musun?" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Evet [okuyorum]" buyurdu. "Bunu sana Allah katından Cebrail mi getirdi?" dediler. O da: "Evet" buyurdu. Dediler ki: "Allah senden önce de peygamberler gönderdi; senin dışındaki peygamberlerden hiçbirine hükümdarlık süresinin ne kadar olduğunu ve ümmetinin ne kadar rızıklanacağını/yaşayacağını açıkladığını bilmiyoruz." Bunun üzerine Huyey b. Ahtab yanındakilere dönerek onlara: "Elif bir, lâm otuz, mîm kırktır; bu yetmiş bir yıl eder. [Sizler] hükümdarlık süresi ve ümmetinin rızık/yaşam süresi sadece yetmiş bir yıl olan bir peygamberin dinine mi gireceksiniz?" dedi. [Râvi] dedi ki: Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelip: "Ey Muhammed, bununla beraber başka bir şey var mı?" dedi. [Resûlullah]: "Evet" buyurdu. "Nedir?" deyince; [Resûlullah]: "{المص} “Elif, Lâm, Mîm, Sâd”" buyurdu. Huyey: "Bu daha ağır ve daha uzundur; elif bir, lâm otuz, mîm kırk, sâd ise doksandır; bu yüz...
وستون ومائةُ سنةٍ. هل مع هذا يا محمدُ غيرُه؟ قال: "نَعَمْ". قال: ماذا؟ قال: " {الر} ". قال: هذه أثقلُ وأطولُ؛ الألفُ واحدةٌ، واللامُ ثلاثون، والراءُ مائتان، فهذه إحدى وثلاثون ومائتا سنةٍ. فهل مع هذا غيرُه يا محمدُ؟ قال: "نَعَمْ، {المر} ". قال: فهذه أثقلُ وأطولُ؛ الألفُ واحدةٌ، واللامُ ثلاثون، والميمُ أربعون، والراءُ مائتان، فهذه إحدى وسبعون ومائتا سنةٍ. ثم قال: لقد لُبِّس علينا أمْرُك يا محمدُ حتى ما نَدْرِي أقليلًا أُعْطِيتَ أم كثيرًا. ثم قاموا عنه، فقال أبو ياسرٍ لأخيه حُيَيِّ بنِ أخْطَبَ ولمن معه مِن الأحبارِ: ما يُدْرِيكم لعلَّه قد جُمِع هذا كلُّه لمحمدٍ؛ إحدى وسبعون، وإحدى وستون ومائةٌ، وإحدى وثلاثون ومائتان، وإحدى وسبعون ومائتان، فذلك سبعُمائةٍ وأربعٌ [وثلاثون] . فقالوا: لقد تَشابَه علينا أمرُه. فيَزْعُمون أن هؤلاء الآياتِ نزَلَت فيهم {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ} [آل عمران: ٧].
altmış bir yıl eder. Ey Muhammed, bununla beraber başka bir şey var mı?” dedi. [Resûlullah]: “Evet” buyurdu. “Nedir?” deyince; “{الر} “Elif, Lâm, Râ” buyurdu. Huyey: “Bu daha ağır ve daha uzundur; elif bir, lâm otuz, râ ise iki yüzdür; bu iki yüz otuz bir yıl eder. Peki ey Muhammed, bununla beraber başka bir şey var mı?” dedi. [Resûlullah]: “Evet, {المر} “Elif, Lâm, Mîm, Râ”” buyurdu. Huyey: “İşte bu daha ağır ve daha uzundur; elif bir, lâm otuz, mîm kırk, râ ise iki yüzdür; bu iki yüz yetmiş bir yıl eder” dedi. Sonra şöyle dedi: “Ey Muhammed, senin durumun bize öyle karışık geldi ki sana az mı yoksa çok mu verildiğini bilemiyoruz!” Sonra [Resûlullah'ın] yanından kalkıp gittiler. Ebû Yâsir, kardeşi Huyey b. Ahtab'a ve beraberindeki din bilginlerine: “Ne biliyorsunuz, belki de bunların hepsi Muhammed için toplanmıştır: Yetmiş bir, yüz altmış bir, iki yüz otuz bir ve iki yüz yetmiş bir; hepsi yedi yüz otuz dört [yıl] eder” dedi. Onlar da: “Onun durumu bize karmaşık ve şüpheli geldi” dediler. İddia ederler ki şu ayetler onlar hakkında inmiştir: {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ} [Âl-i İmrân: 7] “Sana Kitab'ı indiren O'dur. Ondan bir kısım ayetler muhkemdir ki onlar Kitab'ın esasıdır; diğerleri ise müteşâbihtir...”
قالوا: قد صرَّح هذا الخبرُ بصحةِ ما قلنا في ذلك مِن التأويلِ وفسادِ ما قاله مُخالِفونا فيه.
[Onlar] şöyle dediler: Bu haber, o [harfler] hakkında yaptığımız tevilin doğruluğunu ve muhaliflerimizin bu konudaki sözlerinin bozukluğunu (geçersizliğini) açıkça ortaya koymuştur.
والصوابُ عندي مِن القولِ في تأويلِ مَفاتحِ السورِ التي هي حروفُ المُعْجَمِ، أن اللَّهَ جلَّ ثناؤُه جعَلها حروفًا مُقَطَّعةً، ولم يَصِلْ بعضَها ببعضٍ فيَجْعَلَها كسائرِ الكلامِ المتَّصِلِ الحروفِ؛ لأنه عزَّ ذكرُه أراد بلطفِه الدلالةَ بكلِّ حرفٍ منه على مَعانٍ كثيرةٍ لا على معنًى واحدٍ، كما قال الربيعُ بنُ أنسٍ، وإن كان الربيعُ قد اقتصَر به على معانٍ ثلاثةٍ دون ما زاد عليها.
Hece harflerinden ibaret olan sûre başlarının teviline dair benim katımdaki doğru görüş şudur: Allah -senâsı yüce olsun- bunları, harfleri birbirine bitişik diğer kelamlar gibi kılmayıp birbirinden ayrı (mukatta'a) harfler yapmıştır; çünkü O -zikri yüce olsun-, lütfuyla bu harflerin her biriyle tek bir manaya değil, -Rabî' b. Enes her ne kadar bundan fazlasına yer vermeyip üç mana ile sınırlandırmış olsa da- Rabî' b. Enes'in dediği gibi pek çok manaya delalet etmeyi murat etmiştir.
والصوابُ في تأويلِ ذلك عندي أن كلَّ حرفٍ منه يَحْوِي ما قاله الربيعُ وما قاله سائرُ المُفَسِّرِين غيرُه فيه، سوى ما ذكَرْتُ مِن القولِ عمَّن ذكَرْتُ عنه مِن أهلِ العربيةِ أنه كان يُوَجِّهُ تأويلَ ذلك إلى أنه حروفُ هِجاءٍ استُغْنِي بذكرِ ما ذُكِر منه في مَفاتحِ السورِ عن ذكْرِ تَتِمَّةِ الثمانيةِ والعشرين الحرفِ مِن حروفِ المُعْجَمِ، بتأويلِ: أن هذه الحروفَ ذلك الكتابُ، مجموعةً، لا ريبَ فيه. فإنه قولٌ خطأٌ فاسدٌ، لخروجِه عن أقوالِ جميعِ الصحابةِ والتابعين فمن بعدَهم مِن الخالِفين مِن أهلِ التفسيرِ والتأويلِ، فكفَى دلالةً على خطئِه شهادةُ الحُجَّةِ عليه بالخطإِ، مع إبطالِ قائلِ ذلك قولَه الذي حكَيْناه عنه - إذ صار إلى البيانِ عن رفعِ {ذَلِكَ الْكِتَابُ} - بقولِه مرةً: إنه مرفوعٌ كلُّ واحدٍ منهما بصاحبِه. ومرةً أخرى: إنه مرفوعٌ بالراجعِ مِن ذكرِه في قولِه: {لَا رَيْبَ فِيهِ}. ومرةً بقولِه: {هُدًى لِلْمُتَّقِينَ}. وذلك تركٌ منه لقولِه: إن {الم} مرافعةٌ {ذَلِكَ الْكِتَابُ}. وخروجٌ من القولِ الذي ادَّعاه في تأويلِ {الم (١) ذَلِكَ الْكِتَابُ}. وأن تأويلَ ذلك: هذه الحروفُ ذلك الكتابُ.
Bu hususun tevilinde benim katımdaki doğru görüş şudur: Bu [mukatta'a harflerinin] her bir harfi, hem Rabî'in söylediğini hem de onun dışındaki diğer müfessirlerin söylediklerini içermektedir; ancak Arap dili ehlinden naklettiğim ve bunun tevilini, sûre başlarında zikredilen harflerle, yirmi sekiz hece harfinin tamamının zikredilmesinden müstağni kalındığı (yetinildiği) ve tevilinin de "Bu harfler, bir araya getirilmiş olarak, kendisinde şüphe olmayan o kitaptır" şeklinde olduğu görüşü bundan müstesnadır. Zira bu; tefsir ve tevil ehli olan bütün sahabe, tabiîn ve onlardan sonra gelen haleflerin görüşlerinin dışına çıktığı için hatalı ve batıl bir görüştür. İlim ehlinin icmâının onun hatalı olduğuna şehadet etmesi, bu görüşün yanlışlığını göstermeye yeterlidir. Bununla birlikte, bu sözü söyleyen kimse -{ذَلِكَ الْكِتَابُ} “O kitap” ifadesinin ref' durumunu açıklamaya giriştiğinde- bir defasında: "Onların her biri diğeriyle merfûdur", başka bir defasında: "{لَا رَيْبَ فِيهِ} “Kendisinde hiçbir şüphe yoktur” kavlindeki ait zamir ile merfûdur", bir diğer defasında da: "{هُدًى لِلْمُتَّقِينَ} “Müttakiler için bir hidayettir” ile [merfûdur]" diyerek naklettiğimiz kendi görüşünü bizzat kendisi iptal etmiştir. Bu ise onun, {الم} harflerinin {ذَلِكَ الْكِتَابُ} ifadesini merfû kıldığı şeklindeki sözünü terk etmesi ve {الم ذَلِكَ الْكِتَابُ} “Elif, Lâm, Mîm. O kitap” ifadesinin teviline dair öne sürdüğü bu harflerin tevilinin "Bu harfler o kitaptır" olduğu iddiasından çıkması anlamına gelir.
فإن قال لنا قائلٌ: وكيف يَجوزُ أن يكونَ حرفٌ واحدٌ شاملًا الدلالةَ على معانٍ كثيرةٍ مختلفةٍ؟
Eğer bize birisi: “Tek bir harfin, birbirinden farklı birçok manaya delaleti kapsaması nasıl caiz olabilir?” diye soracak olursa,
قيل: كما جاز أن تكونَ كلمةٌ واحدةٌ تَشْتَمِلُ على مَعانٍ كثيرةٍ مختلفةٍ، نحوَ قولِهم للجماعةِ مِن الناسِ: أُمَّةٌ. وللحينِ مِن الزمانِ: أُمَّةٌ. وللرجلِ المُتَعَبِّدِ المُطيعِ للَّهِ: أُمَّةٌ. وللدِّينِ والمِلَّةِ: أُمَّةٌ. وكقولِهم للجَزاءِ والقِصاصِ: دِينٌ. وللسلطانِ والطاعةِ: دِينٌ. وللتَّذَلُّلِ: دينٌ. وللحسابِ: دِينٌ. في أشباهٍ لذلك كثيرةٍ يَطولُ الكتابُ بإحصائِها، مما يَكونُ مِن الكلامِ بلفظٍ واحدٍ، وهو مُشْتَمِلٌ على مَعانٍ كثيرةٍ، فكذلك قولُ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه: {الم} و {الر} و {المص} وما أشْبَه ذلك مِن حروفِ المُعْجَمِ التي هي فَواتحُ أوائلِ السورِ، كلُّ حرفٍ منها دالٌّ على معانٍ شَتَّى، شاملٌ جميعُها مِن أسماءِ اللَّهِ ﷿ وصفاتِه ما قاله المفسِّرُون مِن الأقوالِ التي ذكَرْناها عنهم، وهنَّ مع ذلك فَواتِحُ السورِ، كما قاله مَن قال ذلك، وليس كونُ ذلك مِن حروفِ أسماءِ اللَّهِ جل ثناؤُه وصفاتِه، بمانعِها أن تكونَ للسورِ فَواتحَ؛ لأن اللَّهَ جلَّ ثناؤُه قد افْتَتَح كثيرًا مِن سورِ القرآنِ بالحمدِ لنفسِه والثناءِ عليها، وكثيرًا منها بتَمْجيدِها وتعظيمِها، فغيرُ مستحيلٍ أن يَبْتَدِئَ بعضَ ذلك بالقَسَمِ بها.
Kendisine şöyle denilir: Tıpkı tek bir kelimenin birbirinden farklı birçok manayı içermesinin caiz olduğu gibi; nitekim [Araplar] insan topluluğuna “ümmet” (أُمَّةٌ), zaman dilimine “ümmet” (أُمَّةٌ), Allah'a itaat eden ibadet ehli adama “ümmet” (أُمَّةٌ), din ve millete de “ümmet” (أُمَّةٌ) derler. Yine karşılık ve kısasa “din” (دِينٌ), hâkimiyet ve itaate “din” (دِينٌ), boyun eğmeye “din” (دِينٌ) ve hesaba “din” (دِينٌ) derler. Kelamda tek bir lafız olup da birçok manayı içeren ve sayılması kitabı uzatacak olan pek çok benzer örnekte olduğu gibi... Aynı şekilde Allah -senâsı yüce olsun-'ın: {الم} “Elif, Lâm, Mîm”, {الر} “Elif, Lâm, Râ”, {المص} “Elif, Lâm, Mîm, Sâd” sözleri ve sûre başlarının başlangıçları olan hece harflerinden buna benzer olanların her biri de çeşitli manalara delalet eder; hepsi birden Allah Azze ve Celle'nin isim ve sıfatlarından müfessirlerin kendilerinden naklettiğimiz görüşlerini kapsar; bununla birlikte bunlar, öyle diyen kimselerin dediği gibi sûrelerin başlangıçlarıdır. Bunların Allah -senâsı yüce olsun-'ın isim ve sıfatlarının harflerinden olması, sûrelerin başlangıçları olmalarına engel değildir. Çünkü Allah -senâsı yüce olsun-, Kur'an sûrelerinin birçoğuna Zatına hamd ve övgü ile, birçoğuna da Zatını temcid ve tazim ile başlamıştır; dolayısıyla bazısına Zatına yemin ile başlaması da imkânsız değildir.
فالتي ابتُدِئ أوائلُها بحروفِ المعجمِ، أحدُ معاني أوائلِها أنهنَّ فَواتحُ ما افتَتح بهن مِن سُوَرِ القرآنِ، وهن مما أَقْسَمَ بهن؛ لأن أحدَ معانيهنَّ أنهنَّ مِن حروفِ أسماءِ اللَّهِ تعالى ذكْرُه وصفاتِه، على ما قدَّمْنا البيانَ عنها، ولا شكَّ في صحةِ معنى القسَمِ باللَّهِ وأسمائِه وصفاتِه. وهن مِن حروفِ حسابِ الجُمَّلِ، وهن للسورِ التي افْتُتِحَت بهن شِعارٌ وأسماءٌ، فذلك يَحْوِي مَعانيَ جميعِ ما [وصَفْنا مما] بيَّنَّا مِن وُجوهِه؛ لأن
Başlangıçları hece harfleriyle yapılan [surelere gelince], bunların başlarındaki [harflerin] manalarından biri; Kur'an surelerinden kendileriyle başlangıç yapılanların açılışları olmalarıdır. Bunlar aynı zamanda [Allah'ın] kendileriyle yemin ettiği şeylerdendir; zira bunların manalarından biri, daha önce açıkladığımız üzere, zikri yüce olan Allah'ın isim ve sıfatlarının harflerinden olmalarıdır. Allah'a, O'nun isim ve sıfatlarına yemin etme manasının sahihliğinde ise hiçbir şüphe yoktur. Yine bunlar, cümel hesabının harflerindendir; kendileriyle başlanan sureler için birer alâmet ve isimdir. Dolayısıyla bu [durum], vecihlerinden açıkladığımız şeylerden [nitelediğimiz] her şeyin manalarını kapsamaktadır; çünkü
اللَّهَ جلَّ ثناؤُه لو أراد بذلك أو بشيءٍ منه الدلالةَ على معنًى واحدٍ مما يَحْتَمِلُه ذلك، دون سائرِ المعاني غيرِه، لأبان ذلك لهم رسولُ اللَّهِ ﷺ إبانةً غيرَ مُشْكِلةٍ، إذ كان جلَّ ثناؤُه إنما أنْزَل كتابَه على رسولِه ﷺ ليُبَيِّنَ لهم ما اخْتَلَفوا فيه، وفي تركِه ﷺ إبانةَ ذلك أنه مرادٌ به مِن وُجوهِ تأويلِه البعضُ دون البعضِ - أوضحُ الدليلِ على أنه مرادٌ به جميعُ وجوهِه التي هو لها مُحْتَمِلٌ، إذ لم يكنْ مُسْتَحِيلًا في العقلِ وجهٌ منها أن يَكونَ مِن تأويلِه ومعناه، كما كان غيرَ مستحيلٍ اجتماعُ المعاني الكثيرةِ للكلمةِ الواحدةِ باللفظِ الواحدِ في كلامٍ واحدٍ.
Allah -senâsı yüce olsun-, bununla veya bundan bir kısımla, diğer manaları dışarıda bırakarak ihtiva ettiği manalardan sadece tek bir manaya delalet etmeyi murat etmiş olsaydı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu onlara hiçbir kapalılığa yer bırakmayacak şekilde açıklardı; zira Allah -senâsı yüce olsun- Kitabını Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e ancak ihtilaf ettikleri şeyleri onlara açıklasın diye indirmiştir. [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in, tevil vecihlerinden bazısının değil de diğer bazısının kastedildiğini beyan etmeyi terk etmesi; aklen bu vecihlerden herhangi birinin onun tevilinden ve manasından olması imkânsız olmadığı için -tıpkı aynı lafza sahip tek bir kelimenin tek bir kelamda birçok manayı kendisinde toplamasının imkânsız olmadığı gibi-, ihtiva ettiği bütün vecihlerin kastedildiğinin en açık delilidir.
ومَن أبَى ما قلْناه في ذلك، سُئِل الفرْقَ بينَ ذلك وبينَ سائرِ الحروفِ التي تَأْتِي بلفظٍ واحدٍ، مع اشتمالِها على المعاني الكثيرةِ المختلفةِ، كالأُمَّةِ والدِّينِ وما أشْبَه ذلك مِن الأسماءِ والأفعالِ، فلن يقولَ في أحدِ ذلك قولًا إلا أُلْزِم في الآخرِ مثلَه.
Bu hususta söylediğimizi kabul etmeyen kimseye; bununla, tek bir lafızla gelip de birbirinden farklı birçok manayı içeren “ümmet” ve “din” gibi diğer harfler/kelimeler ve benzeri isim ve fiiller arasındaki fark sorulur. Bunlardan biri hakkında bir söz söyleyecek olsa, diğerinde de aynısı kendisine zorunlu kılınır.
وكذلك يُسْألُ كلُّ مَن تأوَّل شيئًا مِن ذلك على وجهٍ دن الأوجهِ الأُخَرِ التي وصَفْنا، عن البرهانِ على دَعْواه، من الوجهِ الذي يَجِبُ التسليمُ له، ثم يُعارَضُ بقولِ مُخالِفِه في ذلك، ويُسْألُ الفرقَ بينَه وبينَه، مِن أصلٍ، أو مما يَدُلُّ عليه أصلٌ. فلن يقولَ في أحدِهما قولًا إلا أُلْزِم في الآخرِ مثلَه.
Aynı şekilde, bunlardan herhangi birini nitelendirdiğimiz diğer vecihler dışında tek bir veche göre tevil eden herkese, teslim olunması zorunlu olan yönden iddiasının delili sorulur; sonra bu konuda muhalifinin sözüyle karşılaştırılır ve bir asıldan ya da bir aslın delalet ettiği şeyden hareketle aralarındaki fark sorulur. İkisinden biri hakkında bir söz söyleyecek olsa, diğerinde de aynısı kendisine zorunlu kılınır.
وأما الذي زعَم مِن النحويِّين أن ذلك نظيرُ "بل" في قولِ المُنْشِدِ شِعرًا :
Nahivcilerden bunun, şiir okuyan kimsenin :
بل * ما هاج أحْزانًا وشجوًا قد شَجَا
“Bilakis / neleri uyandırdı ki o hüzünleri ve çöken kederi!”
وأنه لا معنًى له، وإنما هو زيادةٌ في الكلامِ معناه الطَّرْحُ. فإنه أخْطَأ مِن
ve onun hiçbir anlamı olmadığını, kelamda yalnızca manası atılmak (dikkate alınmamak) olan bir ziyade (fazlalık) bulunduğunu [ileri süren kimseye gelince]; şüphesiz o, [...] cihetten
وُجوهٍ شَتَّى:
pek çok açıdan hata etmiştir:
أحدُها: أنه وصَف اللَّهَ تعالى ذكرُه بأنه خاطَب العربَ بغيرِ ما هو مِن لغتِها، وغيرِ ما هو في لغةِ أحدٍ مِن الآدميِّين، إذ كانت العربُ وإن كانت قد كانت تَفْتَتِحُ أوائلَ إنشادِها ما أنْشَدَت مِن الشعرِ بـ "بل"، فإنه معلومٌ منها أنها لم تكنْ تَبْتَدِئُ شيئًا مِن كلامِها بـ {الم} و {الر} و {المص} [بمثلِ معنَى] ابتدائِها ذلك بـ "بل". وإذ كان ذلك ليس مِن ابتدائِها، وكان اللَّهُ جلَّ ثناؤُه إنما خاطَبهم بما خاطَبهم به مِن القرآنِ بما يَعْرِفون مِن لغاتِهم، ويَسْتَعْمِلون بينَهم مِن مَنْطِقِهم في جميعِ آيِه - فلا شكَّ أن سبيلَ ما وصَفْنا مِن حروفِ المُعْجَمِ التي افتُتِحت بها أوائلُ السورِ التي هن لها فَواتحُ، سبيلُ سائرِ القرآنِ في أنه لم يَعْدِلْ بها عن لغاتِهم التي كانوا بها عارِفِين، ولها بينَهم في مَنْطِقِهم مُسْتَعْمِلين؛ لأن ذلك لو كان مَعْدولًا به عن سبيلِ لغاتِهم ومَنْطِقِهم، كان خارجًا عن معنى الإبانةِ التي وصَف اللَّهُ جلَّ ثناؤه بها القرآنَ، فقال: {نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ (١٩٣) عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤) بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ} [الشعراء: ١٩٣ - ١٩٥]. وأنَّى يكونُ مُبِينًا ما لا يَعْقِلُه ولا يفهمُه أحدٌ مِن العالمِين، في قولِ قائلِ هذه المقالةِ، ولا يُعْرَفُ في مَنْطِقِ أحدٍ مِن المخلوقين في قولِه؟ وفي إخبارِ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه عنه أنه عربيٌّ مُبينٌ، ما يُكْذِبُ قائلَ هذه المقالةِ، ويُنْبِئُ عنه أن العربَ كانوا به عالِمين، وهو لها مُسْتَبِينٌ، فذلك أحدُ أوجهِ خطئِه.
Birincisi: Allah Teâlâ -zikri yüce olsun-'yı, Araplara kendi dillerinden olmayan ve insanlardan hiçbirinin lisanında bulunmayan bir tarzda hitap etmiş olmakla nitelendirmiştir. Zira Araplar okudukları şiirlerin başlangıçlarına her ne kadar “bel” (بَلْ) ile başlıyor olsalar da, kelamlarından hiçbir şeye [tıpkı “bel” (بَلْ) ile başlamaları anlamında] {الم} “Elif, Lâm, Mîm”, {الر} “Elif, Lâm, Râ” ve {المص} “Elif, Lâm, Mîm, Sâd” ile başlamadıkları bilinen bir gerçektir. Bu onların başlangıç üsluplarından olmadığına göre ve Allah -senâsı yüce olsun- onlara Kur'an'dan hitap ettiği şeylerle ancak bütün ayetlerinde onların bildikleri kendi dilleriyle ve aralarında kullandıkları konuşma tarzıyla hitap ettiğine göre; nitelendirdiğimiz ve sûrelerin başlangıçları kılınan hece harflerinin durumu da, şüphesiz ki onların bildikleri ve aralarında kendi konuşmalarında kullandıkları dillerinin dışına çıkılmamış olması bakımından Kur'an'ın diğer kısımlarının durumu gibidir. Çünkü eğer bu, onların dillerinin ve konuşma tarzlarının dışına çıkarılmış olsaydı; Allah -senâsı yüce olsun-'ın Kur'an'ı kendisiyle vasfettiği ve: {نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ (١٩٣) عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤) بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ} [Şuarâ: 193-195] “Uyarıcılardan olasın diye onu apaçık Arapça bir dille Rûhu'l-Emîn senin kalbine indirmiştir” buyurduğu açıklık (ibâne) manasının dışına çıkmış olurdu. Bu sözü söyleyenin iddiasına göre âlemlerden hiç kimsenin akıl erdirip anlamadığı ve yaratılmışlardan hiçbirinin konuşmasında bilinmeyen bir şey nasıl “apaçık” (mübîn) olabilir? Allah -senâsı yüce olsun-'ın onun apaçık Arapça olduğuna dair haberi, bu iddia sahibini yalanlamakta ve Arapların onu bildiklerini ve onun kendileri için gayet açık olduğunu haber vermektedir. İşte bu, onun hatasının yönlerinden biridir.
والوجهُ الثاني مِن خطئِه في ذلك: إضافتُه إلى اللَّهِ جلَّ ثناؤُه أنه خاطَب عبادَه بما
Bu husustaki hatasının ikinci yönü ise: Allah -senâsı yüce olsun-'ya, kullarına [öyle bir şeyle] hitap ettiğini nispet etmesidir ki:
لا فائدةَ لهم فيه، ولا معنَى له مِن الكلامِ، الذي سواءٌ الخطابُ به وتركُ الخطابِ به؛ وذلك إضافةُ العَبَثِ الذي هو مَنْفيٌّ في قولِ جميعِ المُوَحِّدين عن اللَّهِ، إلى اللَّهِ تعالى ذكرُه.
kendisinde onlar için hiçbir fayda bulunmayan, onunla hitap etmenin veya etmemenin farksız olduğu anlamsız bir söz isnat etmiş olmasıdır. Bu ise bütün muvahhidlerin görüşünde Allah Teâlâ -zikri yüce olsun-'dan nefyedilen abes fiili O'na isnat etmektir.
والوجهُ الثالثُ مِن خطئِه: أن "بل" في كلامِ العربِ مفهومٌ تأويلُها ومعناها، وأنها تُدْخِلُها في كلامِها رجوعًا عن كلامٍ لها قد تقَضَّى، كقولِهم: ما جاءني أخوك، بل أبوك، وما رأيتُ عمرًا، بل عبدَ اللَّهِ. وما أشْبَه ذلك مِن الكلامِ، كما قال أعْشَى بني ثَعْلبةَ :
Hatasının üçüncü yönü ise şudur: Arap kelamında “bel” (بَلْ) edatının tevili ve manası bellidir; Araplar bunu sözlerinde geçmiş bir kelamdan rücû etmek (vazgeçip yeni bir söze geçmek) için kullanırlar. Nitekim: “Bana kardeşin gelmedi, bilakis (bel) baban geldi” ve “Amr'ı görmedim, bilakis (bel) Abdullah'ı gördüm” demeleri ve benzeri sözler gibi; nitekim Benî Sa'lebe'den A'şâ'nın dediği gibi :
ولَأَشْرَبَنَّ ثَمانِيًا وثَمانِيًا … وثلاثَ عشْرةَ واثنتَيْن وأربعَا
“Sekiz, bir sekiz daha, on üç, iki ve dört [kadeh] daha içeceğim elbette!”
ومضَى في كلمتِه حتى بلَغ قولَه:
Ve şiirine şu sözüne varıncaya kadar devam etti:
بالجُلَّسَانِ وطَيِّبٍ أرْدانُه … بِالوَنِّ يَضْرِبُ لي يَكُرُّ الإصْبَعَا
“Gül ağacı ve kolları hoş kokulu olan [sâkî] eşliğinde; parmaklarını hızla hareket ettirerek benim için def çalan kimseyle...”
ثم قال:
Sonra şöyle dedi:
بل عَدِّ هذا في قَريضٍ غيرِه … واذكُرْ فتًى سَمْحَ الخَليقةِ أرْوَعا
“Bilakis (bel) sen bunu bırakıp başka bir şiire geç; tabiatı cömert, heybetli bir yiğidi an!”
فكأنه قال: دَعْ هذا، وخُذْ في قَريضٍ غيرِه. فـ "بل" إنما يَأْتي في كلامِ العربِ على هذا النحوِ مِن الكلامِ. فأما افتتاحًا لكلامِها مُبْتَدَأً بمعنى
Sanki o şöyle demiştir: “Bunu bırak ve başka bir şiire başla!” Nitekim “bel” (بَلْ) [edatı], Arapların kelâmında ancak sözün bu tarzı üzere gelir. Onların kelâmına bir başlangıç olarak, mübtedaen...
التطويلِ والحذفِ، مِن غير أن يَدُلَّ على معنًى، فذلك ما لا نَعْلَمُ أحدًا ادَّعاه مِن أهلِ المعرفةِ بلسانِ العربِ ومَنْطِقِها، سوى الذي ذكَرْتُ قولَه، فيكونَ ذلك أصلًا يُشَبَّهُ به حُروفُ المُعْجَمِ التي هي فَواتحُ سورِ القرآنِ التي افْتُتِحَت بها، لو كانت له مُشْبِهةً، فكيف وهي مِن الشبهِ به بعيدةٌ؟
(tatvîl) ve hazif kabilinden müstakil bir başlangıç olarak gelmesine gelince; bu, sözünü zikrettiğim kimse dışında Arap dilini ve konuşmasını bilenlerden hiçbirinin iddia ettiğini bilmediğimiz bir şeydir ki kendilerine benzeseydi Kur'an sûrelerinin başlandığı mukatta'a harflerinin kendisine kıyas edileceği bir asıl olabilsin; nitekim ona benzemekten ne kadar da uzaktır!
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {ذَلِكَ الْكِتَابُ}.
Allah -senâsı yüce olsun-'ın: {ذَلِكَ الْكِتَابُ} “O Kitap...” sözünün tevili hakkındaki görüş.
قال عامَّةُ المفسرين: تأويلُ قولِ اللَّهِ جلَّ ثناؤه: {ذَلِكَ الْكِتَابُ}: هذا الكتابُ.
Müfessirlerin geneli şöyle demiştir: Allah -senâsı yüce olsun-'ın: {ذَلِكَ الْكِتَابُ} “O Kitap...” sözünün tevili: “Bu Kitap...” demektir.
ذكْرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني هارونُ بنُ إدريسَ الأصَمُّ، قال: حدَّثنا عبدُ الرحمنِ بنُ محمدٍ المُحارِبيُّ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهِدٍ: {ذَلِكَ الْكِتَابُ}. قال: هو هذا الكتابُ .
Bana Hârûn b. İdrîs el-Asam anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Muhammed el-Muhâribî, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den naklen anlattı; {ذَلِكَ الْكِتَابُ} “O Kitap...” hakkında şöyle demiştir: “O, 'bu Kitap'tır.”
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: أخْبَرَنا خالدٌ الحَذَّاءُ، عن عكرمةَ، قال: {ذَلِكَ الْكِتَابُ}: هذا الكتابُ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Hâlid el-Hazzâ, İkrime'den bildirdi; o: “{ذَلِكَ الْكِتَابُ} “O Kitap...”; bu Kitap'tır” demiştir.
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهْوازيُّ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْريُّ، قال: حدَّثنا الحَكَمُ بنُ ظُهَيرٍ، عن السُّدِّيِّ في قولِه: {ذَلِكَ الْكِتَابُ}. قال: هذا الكتابُ.
Bize Ahmed b. İshâk el-Ahvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Zuheyr, es-Süddî'den naklen O'nun: {ذَلِكَ الْكِتَابُ} “O Kitap...” sözü hakkında anlattı; o: “Bu Kitap'tır” demiştir.
حدَّثنا القاسمُ بنُ الحسنِ، قال: حدَّثنا الحسينُ بنُ داودَ، قال: حدَّثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ قولَه: {ذَلِكَ الْكِتَابُ}. قال: هذا الكتابُ. قال: وقال ابنُ عباسٍ: {ذَلِكَ الْكِتَابُ}: هذا الكتابُ .
Bize el-Kâsım b. el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den naklen anlattı; O'nun: {ذَلِكَ الْكِتَابُ} “O Kitap...” sözü hakkında: “Bu Kitap'tır” dedi. Dedi ki: İbn Abbâs da: “{ذَلِكَ الْكِتَابُ} “O Kitap...”; bu Kitap'tır” demiştir.
فإن قال قائلٌ: وكيف يَجوزُ أن يكونَ {ذَلِكَ} بمعنى "هذا"؟ و"هذا" لا شكَّ إشارةٌ إلى حاضرٍ مُعايَنٍ، و {ذَلِكَ} إشارةٌ إلى غائبٍ غيرِ حاضرٍ ولا مُعايَنٍ؟
Eğer birisi: “{ذَلِكَ} “O” kelimesinin “bu” (هذا) manasında olması nasıl caiz olur? Oysa “bu” (هذا) kelimesinin hazır ve göz önünde bulunan bir şeye işaret olduğunda, {ذَلِكَ} “O” kelimesinin ise gaip, hazır ve göz önünde bulunmayan bir şeye işaret olduğunda şüphe yoktur” derse,
قيل: جاز ذلك؛ لأن كلَّ ما تقَضَّى [وقَرُب] تَقَضِّيه من الإخبارِ، فهو وإن صار بمعنى غيرِ الحاضرِ، فكالحاضرِ عندَ المخاطَبِ، وذلك كالرجلِ يُحَدِّثُ الرجلَ الحديثَ، فيقولُ السامعُ: إن ذلك واللَّهِ لكما قلتَ. و: هذا واللَّهِ كما قلتَ. و: هو واللَّهِ كما ذكَرْتَ. فيُخْبِرُ عنه مرةً بمعنى الغائبِ، إذ كان قد تقَضَّى ومضَى، ومرةً بمعنى الحاضرِ، لقُرْبِ جوابِه مِن كلامِ مُخْبِرِه، كأنه غيرُ مُنْقَضٍ، فكذلك {ذَلِكَ} في قولِه: {ذَلِكَ الْكِتَابُ}. لأنه جلَّ ذكرُه لما قدَّم قبلَ {ذَلِكَ الْكِتَابُ} {الم} التي ذكَرْنا تصَرُّفَها في وجوهِها مِن المعاني على ما وصَفْنا، قال لنبيِّه ﷺ: يا محمدُ، هذا الذي ذكَرْتُه وبيَّنْتُه لك، الكتابُ. ولذلك حسُن وضعُ {ذَلِكَ} في مكانِ "هذا"؛ لأنه أُشِير به إلى الخبرِ عما تضَمَّنه قولُه {الم} مِن المعاني، بعدَ تقَضِّي الخبرِ عنه بـ {الم} فصار لقربِ الخبرِ عنه مِن تقَضِّيه، كالحاضرِ المشارِ إليه، فأخْبَر عنه بـ {ذَلِكَ} لانْقِضائِه، ومصيرِ الخبرِ عنه
Şöyle denilir: Bu caizdir; çünkü haberlerden sona eren [ve] sona ermesi [yaklaşan] her şey, her ne kadar hazır olmayan (gaip) hükmüne girse de muhatabın nezdinde hazır gibidir. Bu, bir adamın başka bir adama bir söz söylemesine benzer; nitekim dinleyen kişi: “Vallahi o, tıpkı senin söylediğin gibidir”, yahut: “Vallahi bu, senin söylediğin gibidir” veya: “Vallahi o, senin zikrettiğin gibidir” der. Böylece [dinleyen kişi], söz bitip geçtiği için ondan bazen gaip manasıyla, bazen de verdiği cevabın konuşanın sözüne yakınlığı sebebiyle sanki henüz bitmemiş gibi hazır manasıyla haber verir. İşte O -zikri yüce olsun-'ın: {ذَلِكَ الْكِتَابُ} “O Kitap...” sözündeki {ذَلِكَ} “O” kelimesi de böyledir. Zira O -zikri yüce olsun-, {ذَلِكَ الْكِتَابُ} “O Kitap...” [ifadesinden] önce, nitelendirdiğimiz üzere taşıdığı muhtelif manaları zikrettiğimiz {الم} “Elif, Lâm, Mîm”i öne geçirince Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmuştur: “Ey Muhammed, sana zikrettiğim ve açıkladığım bu [şey], Kitap'tır.” Bu sebeple “bu” (هذا) yerine {ذَلِكَ} “O” kelimesinin konulması güzel olmuştur; çünkü {الم} ile onun hakkında verilen haber sona erdikten sonra, O'nun {الم} sözünün içerdiği manalara dair habere işaret edilmiştir. Böylece haberin sona erişine yakınlığı sebebiyle işaret edilen hazır bir şey gibi olmuş; [aynı zamanda] sona ermesi ve kendisinden verilen haberin
كالخبرِ عن الغائبِ. وترْجَمه المفسِّرون أنه بمعنى "هذا"؛ لقربِ الخبرِ عنه مِن انقضائِه، فكان كالمُشاهَدِ المشارِ إليه بـ "هذا"، نحوَ الذي وصَفْنا مِن الكلامِ الجاري بينَ الناسِ في مُحاوراتِهم، وكما قال جلَّ ذكرُه: {وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيَارِ (٤٨) هَذَا ذِكْرٌ} [ص: ٤٨، ٤٩]. فهذا ما في {ذَلِكَ} إذا عنى بها "هذا".
gaip olandan haber verilmesi hükmünü aldığı için kendisinden {ذَلِكَ} “O” ile haber verilmiştir. Müfessirler ise haberin bitişine yakınlığı sebebiyle “bu” (hâzâ) ile işaret edilen ve gözle görülen gibi olduğu için onu “bu” (hâzâ) manasında tefsir etmişlerdir; nitekim insanların kendi aralarındaki konuşmalarında cari olan ve nitelendirdiğimiz tarzda olduğu gibi... Tıpkı O -zikri yüce olsun-'ın şöyle buyurduğu gibi: {وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيَارِ (٤٨) هَذَا ذِكْرٌ} [Sâd: 48-49] “İsmail'i, Elyesa'ı ve Zülkifl'i de an; hepsi de hayırlılardandır. Bu bir zikirdir...” İşte {ذَلِكَ} “O” ile “bu” (hâzâ) kastedildiğinde durum böyledir.
وقد يَحْتَمِلُ قولُه جلَّ ذكرُه: {ذَلِكَ الْكِتَابُ}. أن يكونَ مَعنِيًّا به السورُ التي نزَلَت قبلَ سورةِ البقرةِ بمكةَ والمدينةِ، فكأنه قال جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: يا محمدُ، اعْلَمْ أن ما تضَمَّنَتْه سورُ الكتابِ التي قد أنْزَلْتُها إليك هو الكتابُ الذي لا ريبَ فيه، ثم ترْجَمه المُفَسِّرون بأن معنى {ذَلِكَ}: هذا الكتابُ، إذ كانت تلك السورُ التي نزَلَت قبلَ سورةِ البقرةِ مِن جملةِ جميعِ كتابِنا هذا الذي أنْزَلَه اللَّهُ ﷿ على نبيِّنا محمدٍ ﷺ.
O -zikri yüce olsun-'ın: {ذَلِكَ الْكِتَابُ} “O Kitap...” sözüyle, Bakara sûresinden önce Mekke'de ve Medine'de inmiş olan sûrelerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Sanki O -senâsı yüce olsun- Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demiştir: “Ey Muhammed, bil ki sana indirmiş olduğum Kitab'ın sûrelerinin ihtiva ettiği şeyler, işte onda hiçbir şüphe bulunmayan Kitap'tır.” Sonra müfessirler, Bakara sûresinden önce inen bu sûreler Allah Azze ve Celle'nin Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği şu kitabımızın tamamının cümlesinden olduğu için, {ذَلِكَ} “O” kelimesinin manasının “bu Kitap” olduğunu söyleyerek bunu tefsir etmişlerdir.
وكان التأويلُ الأولُ أولى بما قال المُفَسِّرون؛ لأن ذلك أظهرُ معاني قولِهم الذي قالوه في: {ذَلِكَ}.
Birinci tevil müfessirlerin söylediklerine daha uygundur; çünkü onların {ذَلِكَ} “O” hakkında söyledikleri sözlerin en belirgin anlamı budur.
وقد وجَّه معنى {ذَلِكَ} بعضُهم إلى نظيرِ معنى بيتِ خُفَافِ بنِ نُدْبَةَ السُّلَميِّ :
Bazıları ise {ذَلِكَ} “O” kelimesinin manasını Hufâf b. Nüdbe es-Sülemî'nin beytinin manasının benzerine hamletmişlerdir:
فإن تَكُ خَيْلى قد أُصِيب صَمِيمُها … فعَمْدًا على عَيْنٍ تيَمَّمْتُ مالِكَا
Eğer süvarilerimin en seçkinleri vurulmuşsa, ben de kasten ve göz göre göre Mâlik'i hedef aldım.
أقولُ له والرُّمْحُ يَأْطِرُ مَتْنَه … تأمَّلْ خُفافًا إنني أنا ذلِكا
“Mızrak sırtını eğerken ona derim ki: Dikkatle bak Hufâf'a, işte ben oyum!”
كأنه أراد: تأمَّلْني أنا ذلك. فزَعَمَ أن {ذَلِكَ الْكِتَابُ} بمعنى "هذا" [نظيرَ ما] أظْهَر خُفافٌ مِن اسمِه على وجهِ الخبرِ عن الغائبِ، وهو مُخْبِرٌ عن نفسِه، فكذلك أظْهَر {ذَلِكَ} بمعنى الخبرِ عن الغائبِ، والمعنى فيه الإشارةُ إلى الحاضرِ المُشاهَدِ.
Sanki o: “Bana dikkatle bak, ben oyum” demek istemiştir. Böylece o kimse iddia etmiştir ki, {ذَلِكَ الْكِتَابُ} “O Kitap...” sözü “bu” (hâzâ) manasındadır; [nitekim tıpkı] Hufâf'ın bizzat kendisinden haber verdiği halde ismini gaip olan kimseden haber verme şeklinde açıkça zikrettiği gibi, aynı şekilde {ذَلِكَ} “O” lafzı da gaip olandan haber verme manasında açıkça zikredilmiş olup bundaki mana ise hazır ve müşahede edilene işarettir.
والقولُ الأولُ أولى بتأويلِ الكتابِ؛ لما ذكَرْنا مِن العِلَلِ.
Zikrettiğimiz gerekçelerden ötürü birinci görüş Kitab'ın teviline daha uygundur.
وقد قال بعضُهم: {ذَلِكَ الْكِتَابُ} يعني به التوراةَ والإنجيلَ . وإذا وُجِّه تأويلُ {ذَلِكَ} إلى هذا الوجهِ، فلا مئونةَ فيه على مُتأوِّلِه كذلك؛ لأن {ذَلِكَ} يكونُ حينئذٍ إخبارًا عن غائبٍ على صحةٍ
Bazıları da: “{ذَلِكَ الْكِتَابُ} “O Kitap...” ile Tevrat ve İncil kastedilmektedir” demişlerdir. {ذَلِكَ} “O” kelimesinin tevili bu veche yönlendirildiğinde, onu bu şekilde tevil eden kimse için hiçbir külfet ve zorluk kalmaz; çünkü {ذَلِكَ} “O” lafzı bu takdirde sahih bir şekilde gaip olandan haber vermek olur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {لَا رَيْبَ فِيهِ}.
O'nun: {لَا رَيْبَ فِيهِ} “Onda hiçbir şüphe yoktur” sözünün tevili hakkındaki görüş.
وتأويلُ قولِه: {لَا رَيْبَ فِيهِ}: لا شكَّ فيه.
O'nun: {لَا رَيْبَ فِيهِ} “Onda hiçbir şüphe yoktur” sözünün tevili: “Onda hiçbir şek/şüphe yoktur” demektir.
كما حدَّثني هارونُ بنُ إدريسَ الأصمُّ، قال: حدَّثنا عبدُ الرحمنِ المُحارِبيُّ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهدٍ: {لَا رَيْبَ فِيهِ} قال: لا شكَّ فيه .
Nitekim bana Hârûn b. İdrîs el-Asam anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman el-Muhâribî, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den naklen anlattı; {لَا رَيْبَ فِيهِ} “Onda hiçbir şüphe yoktur” hakkında: “Onda hiçbir şek/şüphe yoktur” demiştir.
حدَّثني سَلَّامُ بنُ سالمٍ الخُزاعيُّ، قال: حدَّثنا خَلَفُ بنُ ياسِينَ الكوفيُّ،
Bana Sellâm b. Sâlim el-Huzâî anlattı, dedi ki: Bize Halef b. Yâsîn el-Kûfî anlattı,
عن عبدِ العزيزِ بنِ أبي رَوَّادٍ ، عن عصاءٍ: {لَا رَيْبَ فِيهِ} قال: لا شكَّ فيه .
Abdülazîz b. Ebî Ravvâd'dan , o da Atâ'dan naklen anlattı; {لَا رَيْبَ فِيهِ} “Onda hiçbir şüphe yoktur” hakkında: “Onda hiçbir şek/şüphe yoktur” demiştir.
حدَّثني أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهْوازيُّ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْريُّ، قال: حدَّثنا الحَكَمُ بنُ ظُهَيْرٍ، عن السديِّ، قال: {لَا رَيْبَ فِيهِ}: لا شكَّ فيه .
Bana Ahmed b. İshak el-Ahvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Zuheyr, es-Süddî'den naklen anlattı; o: “{لَا رَيْبَ فِيهِ} “Onda hiçbir şüphe yoktur”; onda hiçbir şek/şüphe yoktur” demiştir.
حدَّثني موسى بنُ هارونَ الهَمْدانيُّ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمَّادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَرَه عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ {لَا رَيْبَ فِيهِ}: لا شكَّ فيه .
Bana Mûsâ b. Hârûn el-Hemdânî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen anlattı; o da Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onlar İbn Abbâs'tan; ayrıca Mürre el-Hemdânî'den, o İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından birtakım kimselerden naklettiği bir rivayette; {لَا رَيْبَ فِيهِ} “Onda hiçbir şüphe yoktur” hakkında: “Onda hiçbir şek/şüphe yoktur” demiştir .
حدَّثنا محمدُ بنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ بنُ الفضلِ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدِ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {لَا رَيْبَ فِيهِ}: لا شكَّ فيه .
Bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; {لَا رَيْبَ فِيهِ} “Onda hiçbir şüphe yoktur” hakkında: “Onda hiçbir şek/şüphe yoktur” demiştir .
حدَّثنا القاسمُ بنُ الحسنِ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: {لَا رَيْبَ فِيهِ}. يقولُ: لا شكَّ فيه.
Bize el-Kâsım b. el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den naklen anlattı; o dedi ki: İbn Abbâs: {لَا رَيْبَ فِيهِ} “Onda hiçbir şüphe yoktur” [ifadesi hakkında]: “Onda hiçbir şek/şüphe yoktur” demektedir.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: حدَّثنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ: {لَا رَيْبَ فِيهِ}. يقولُ: لا شكَّ فيه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; {لَا رَيْبَ فِيهِ} “Onda hiçbir şüphe yoktur” hakkında: “Onda hiçbir şek/şüphe yoktur” demektedir .
وحُدِّثت عن عَمَّارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ قولَه: {لَا رَيْبَ فِيهِ} يقولُ: لا شكَّ فيه .
Bana Ammâr b. el-Hasan'dan naklen anlatıldı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten naklen anlattı; o {لَا رَيْبَ فِيهِ} “Onda hiçbir şüphe yoktur” sözü hakkında: “Onda hiçbir şek/şüphe yoktur” demektedir .
وهو مصدرٌ مِن قولِ القائلِ: رابَني الشيءُ يَرِيبُني رَيْبًا. ومِن ذلك قولُ ساعدةَ بنِ جُؤَيَّةَ الهُذَليِّ :
Bu [kelime], bir kimsenin söylediği: Râbenî eş-şey'u yerîbunî rayben (رَابَنِي الشَّيْءُ يَرِيبُنِي رَيْبًا) [sözündeki] bir masdardır. Sâide b. Cüeyye el-Hüzelî'nin şu sözü de bu kabildendir :
فقالوا ترَكْنا الحَيَّ قد حصِروا به … فلا ريبَ أن قد كان ثَمَّ لَحيمُ
“Dediler ki: Kabile halkını kuşatılmış bir halde bıraktık… Hiç şüphe yok ki orada öldürülmüş biri vardı!”
ويُرْوَى: حصَروا، وحصِروا. والفتحُ أكثرُ، والكسرُ جائزٌ. يعني بقولِه: حصروا به: أطافوا به. ويعني بقولِه: لا رَيْبَ: لا شكَّ. وبقولِه: أن قد كان ثَمَّ لَحيم. يعني قَتيلًا. يقالُ: قد لُحِم. إذا قُتل.
Hasarû ve hasirû şeklinde de rivayet edilir. Fetha ile [okunuş] daha yaygındır, kesre ile de caizdir. Onun “hasarû bihî” sözüyle kastettiği: “Onu kuşattılar/çevrelediler” demektir. “Lâ raybe” sözüyle kastettiği ise: “Hiçbir şüphe yoktur” demektir. “En kad kâne semme lahîm” sözüyle de öldürülmüş kimseyi kastetmektedir. Bir kimse öldürüldüğü zaman kad luhime denir.
والهاءُ التي في {فِيهِ} عائدةٌ على الكتابِ، كأنه قال: لا شكَّ في ذلك الكتابِ أنه مِن عندِ اللَّهِ هُدًى للمُتَّقِين.
{فِيهِ} lafzındaki zamir (hâ) Kitab'a dönmektedir; sanki: “O Kitab'ın Allah katından olduğuna ve takva sahipleri için bir hidayet olduğuna dair hiçbir şüphe yoktur” demiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {هُدًى}.
Yüce [Allah]’ın: {هُدًى} “...bir hidayettir...” kavlinin tevili (tefsiri) hakkındaki görüş:
حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ الغفاريُّ، قال: حدَّثنا أبو نُعيمٍ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن بَيَانٍ، عن الشعبيِّ: {هُدًى} قال: هُدًى مِن الضلالةِ .
Bana Ahmed b. Hâzim el-Gıfârî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Beyân'dan, o da eş-Şa'bî'den naklen anlattı; {هُدًى} “...bir hidayettir...” hakkında: “Sapıklıktan [kurtaran] bir hidayettir” demiştir .
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسباطُ بنُ نصرٍ، عن إسماعيلَ السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَرَه عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: {هُدًى لِلْمُتَّقِينَ} يقولُ: نورٌ للمتقين .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât b. Nasr, İsmâil es-Süddî'den naklen anlattı; o da Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onlar İbn Abbâs'tan; ayrıca Mürre el-Hemdânî'den, o İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından birtakım kimselerden naklettiği bir rivayette; {هُدًى لِلْمُتَّقِينَ} “...takva sahipleri için bir hidayettir” hakkında: “Takva sahipleri için bir nurdur” demiştir .
والهُدى في هذا الموضعِ مصدرٌ مِن قولِك: هدَيْتُ فلانًا الطريقَ - إذا أرْشَدْتَه إليه، ودلَلْتَه عليه، وبَيَّنْتَه له - أَهْدِيه هُدًى وهِدايةً.
Buradaki Hüdâ (هُدًى), senin: “Bir kimseye yolu tarif edip onu oraya yönlendirdiğinde, ona gösterdiğinde ve açıkladığında” söylediğin Hedeytu fulânen et-tarîka ehdîhi hüden ve hidâyeten (هَدَيْتُ فُلَانًا الطَّرِيقَ أَهْدِيهِ هُدًى وَهِدَايَةً) ifadesinden türemiş bir masdardır.
فإن قال لنا قائلٌ: أوَ ما كتابُ اللَّهِ نورًا إلا للمُتَّقِين، ولا رَشادًا إلا للمؤمنين؟
Eğer biri bize: “Allah'ın Kitabı yalnızca takva sahipleri için mi bir nurdur ve sadece müminler için mi bir doğruluk rehberidir?” diye soracak olursa,
قيل: ذلك كما وصَفه ربُّنا ﷿، ولو كان نورًا لغيرِ المتقين، ورَشادًا لغيرِ المؤمنين، لم يَخْصُصِ اللَّهُ ﷿ المتقين بأنه لهم هدًى، بل كان يَعُمُّ به جميعَ المُنْذَرِين، ولكنه هُدًى للمتقين، وشفاءٌ لما في صدورِ المؤمنين، ووَقْرٌ في آذانِ المكذِّبين، وعمًى لأبصارِ الجاحدين، وحجةٌ للَّه بالغةٌ على الكافرين، فالمؤمنُ به مُهْتدٍ، والكافرُ به محجوجٌ.
Şöyle denilir: Bu, Rabbimiz azze ve celle'nin onu nitelendirdiği gibidir. Eğer o takva sahiplerinden başkası için bir nur, müminlerden başkası için bir doğruluk rehberi olsaydı, Allah azze ve celle onun takva sahipleri için bir hidayet olduğunu özellikle belirtmez, bilakis onu uyarılan herkes için genel kılardı. Fakat o, takva sahipleri için bir hidayet, müminlerin göğüslerindekine bir şifa, yalanlayanların kulaklarında bir ağırlık, inkârcıların gözlerine bir körlük ve kâfirlere karşı Allah'ın kesin bir delilidir. Dolayısıyla ona iman eden hidayete ermiştir; onu inkâr eden ise aleyhine delil getirilmiş olandır.
وقولُه: {هُدًى} يَحْتَمِلُ أوجهًا مِن المعاني:
O'nun: {هُدًى} “bir hidayettir” sözü muhtelif anlam vecihlerine ihtimal taşımaktadır:
أحدُها: أن يكونَ نصبًا، لمعنى القطعِ مِن {الْكِتَابُ}؛ لأنه نكرةٌ و {الْكِتَابُ} معرفةٌ، فيكونُ التأويلُ حينئذٍ: الم ذلك الكتابُ هاديًا للمتقِين. و {ذَلِكَ} مرفوعٌ بـ {الم}، و {الم} به، و {الْكِتَابُ} نعتٌ لـ {ذَلِكَ}.
Bunlardan biri: {الْكِتَابُ} lafzından kat' (hâl) manasıyla nasb konumunda olmasıdır; zira o nekre (belirsiz), {الْكِتَابُ} ise marifedir (belirli). Bu takdirde tevil: “Elif-Lâm-Mîm, o Kitap takva sahiplerini hidayete erdirici olarak [indirilmiştir]” şeklinde olur. {ذَلِكَ} lafzı {الم} ile merfûdur, {الم} de onunla merfûdur; {الْكِتَابُ} ise {ذَلِكَ} lafzının sıfatıdır.
وقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ نصبًا على القطعِ مِن راجِعِ ذكرِ {الْكِتَابُ} الذي في {فِيهِ} فيكونُ معنى ذلك حينَئذٍ: الم الذي لا ريبَ فيه هاديًا.
{فِيهِ} içindeki {الْكِتَابُ} lafzına dönen zamirden kat' (hâl) kılınarak mansûb olması da ihtimal dahilindedir. Bu takdirde manası: “Elif-Lâm-Mîm, içinde hiçbir şüphe bulunmayan [o Kitap] hidayet edici olarak [gelmiştir]” şeklinde olur.
وقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ أيضًا نصبًا على هذيْن الوجهَيْن، أعْنِي على وجهِ القطعِ مِن الهاءِ التي في {فِيهِ}، ومِن {الْكِتَابُ} على أن {الم} كلامٌ تامٌّ، كما قال ابنُ عباسٍ: إن معناه: أنا اللَّهُ أعلمُ. ثم يكونُ {ذَلِكَ الْكِتَابُ} خبرًا مُسْتَأْنَفًا، فيُرْفَعُ حينَئذٍ {الْكِتَابُ} بـ {ذَلِكَ}، و {ذَلِكَ} بـ {الْكِتَابُ}، ويكونُ {هُدًى} قطعًا مِن {الْكِتَابُ}، وعلى أن يُرْفَعَ {ذَلِكَ} بالهاءِ العائدةِ عليه التي في {فِيهِ}، و {الْكِتَابُ} نعتٌ له، والهدى قطعٌ مِن الهاءِ التي في {فِيهِ}. وإن جُعِل الهدى في موضعِ رفعٍ، لم يَجُزْ أن يكونَ {ذَلِكَ الْكِتَابُ} إلا خبرًا مُسْتَأْنَفًا، و {الم} كلامًا تامًّا مكتفيًا بنفسِه، إلا مِن وجهٍ واحدٍ، وهو أن يُرْفَعَ حينئذٍ {هُدًى} بمعنى المدحِ، كما قال اللَّهُ جلَّ ثناؤُه: (الم * تِلْكَ آياتُ الكتابِ الحَكِيمِ * هُدًى وَرَحْمَةٌ للمُحْسِنِينَ) [لقمان: ١ - ٣]. في قراءةِ مَن قرَأ (رَحْمَةٌ) بالرفعِ على المدحِ للآياتِ .
Yine bu iki vecih üzere mansûb olması da ihtimal dahilindedir; yani İbn Abbâs'ın bunun manasının “Ben en iyi bilen Allah'ım” şeklinde olduğunu söylediği gibi {الم} lafzının tam bir kelam kabul edilmesi şartıyla, {فِيهِ} lafzındaki zamirden ve {الْكِتَابُ} lafzından kat' (hâl) kılınması yoluyla mansûb olabilir. Bu durumda {ذَلِكَ الْكِتَابُ} müstakil yeni bir cümle (haber) olur; böylece {الْكِتَابُ}, {ذَلِكَ} ile, {ذَلِكَ} de {الْكِتَابُ} ile merfû kılınır ve {هُدًى} lafzı {الْكِتَابُ}'dan kat' (hâl) olur; yahut {ذَلِكَ}, {فِيهِ} içindeki kendisine dönen zamir sebebiyle merfû kılınır, {الْكِتَابُ} onun sıfatı olur, [hüden] hidayet de {فِيهِ} içindeki zamirden kat' (hâl) olur. Şayet [hüden] hidayet ref konumunda kabul edilirse, {ذَلِكَ الْكِتَابُ}'ın müstakil yeni bir cümle ve {الم}'in de kendi başına yeten tam bir kelam olması ancak tek bir vecihle caiz olur; o da şudur: Yüce Allah'ın: {(الم * تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْحَكِيمِ * هُدًى وَرَحْمَةً لِلْمُحْسِنِينَ)} [Lokmân: 1-3] ayetinde, ayetleri övme (medih) kabilinden olarak (رَحْمَةٌ) kelimesini ref ile okuyan kimsenin kıraatinde olduğu gibi {هُدًى} lafzının medih manasıyla ref kılınmasıdır.
والرفعُ في {هُدًى} حينَئذٍ يَجوزُ مِن ثلاثةِ أوجهٍ؛ أحدُها: ما ذكَرْنا من أنه
Bu durumda {هُدًى} lafzındaki ref' üç vecihten caiz olur; bunlardan birincisi: [şöyle olduğunu] zikrettiğimiz vecihtir ki o da
مدحٌ مُسْتَأْنَفٌ. والآخرُ: على أن يُجْعَلَ مُرافعَ {ذَلِكَ}، و {الْكِتَابُ} نعتٌ لـ {ذَلِكَ}. والثالثُ: أن يُجْعَلَ تابعًا لموضعِ {لَا رَيْبَ فِيهِ}، ويكونَ {ذَلِكَ الْكِتَابُ} مرفوعًا بالعائدِ في {فِيهِ}، فيكونَ كما قال تعالى ذكرُه: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ} [الأنعام: ٩٢، ١٥٥].
Müstakil bir medih olmasıdır. Diğeri: {ذَلِكَ} lafzının haberi kılınması ve {الْكِتَابُ} lafzının da {ذَلِكَ} için sıfat olmasıdır. Üçüncüsü ise: {لَا رَيْبَ فِيهِ} ifadesinin mahalline tâbi kılınması ve {ذَلِكَ الْكِتَابُ} lafzının {فِيهِ} içindeki zamir ile merfû olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ} “Bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır...” [el-En'âm: 92, 155] buyurduğu gibi olur.
وقد زعَم بعضُ المُتَقَدِّمِين في العلمِ بالعربيةِ مِن الكوفِيِّين أن {الم} مرافعُ {ذَلِكَ الْكِتَابُ} بمعنى: هذه الحروفُ مِن حروفِ المُعْجَمِ، ذلك الكتابُ الذي وعَدْتُك أن أُوحِيَه إليك. ثم نقَض ذلك مِن قولِه فأسْرع نَقْضَه، وهدَم ما بنَى فأسْرَع هَدْمَه، فزعَم أن الرفعَ في {هُدًى} مِن وجهَيْن، والنصبَ من وجهَيْن، وأن أحدَ وجهَيِ الرفعِ أن يكونَ {الْكِتَابُ} نعتًا لـ {ذَلِكَ}، والهُدى في موضعِ رفعٍ خبرٌ لـ {ذَلِكَ}، كأنك قلتَ: ذلك هدًى لا شكَّ فيه. قال: وإن جعَلْتَ {لَا رَيْبَ فِيهِ} خبرَه، رفَعْتَ أيضًا {هُدًى} بجعلِه تابعًا لموضع {لَا رَيْبَ فِيهِ}، كما قال اللَّهُ جلَّ ثناؤه: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاه مُبَارَكٌ} كأنه قال: وهذا كتابٌ هُدًى، مِن صفتِه كذا وكذا. قال: وأما أحدُ وجهَيِ النصبِ، فأن تَجْعَلَ الكتابَ خبرًا لـ {ذَلِكَ} وتَنْصِبَ {هُدًى} على القطعِ؛ لأن {هُدًى} نكرةٌ اتَّصَلَت بمعرفةٍ، وقد تمَّ خبرُها فنصَبْتَها؛ لأن النكرةَ لا تكونُ دليلًا على معرفةٍ، وإن شئتَ نصَبْتَ {هُدًى} على القطعِ مِن
Kûfelilerden Arap dili ilminde önde gelen bazı âlimler, {الم} lafzının: “Bu harfler hece harflerindendir; sana vahyetmeyi vadettiğim o kitap işte budur” anlamında {ذَلِكَ الْكِتَابُ} lafzının haberi (mürâfi'i) olduğunu iddia etmiştir. Sonra bu sözünü pek çabuk nakzetmiş (bozmuş) ve kurduğu yapıyı pek çabuk yıkmıştır. Zira o; {هُدًى} lafzındaki ref'in iki vecihten, nasbın da iki vecihten olduğunu, ref vecihlerinden birinin {الْكِتَابُ} lafzının {ذَلِكَ} için sıfat olması ve {هُدًى} lafzının da {ذَلِكَ} için ref mahallinde bir haber olması şeklinde olduğunu iddia etmiştir; sanki sen: “Bu, içinde şüphe olmayan bir hidayettir” demişsin gibi. [Ferrâ] şöyle demiştir: “Şayet {لَا رَيْبَ فِيهِ} ifadesini onun haberi kılarsan, {هُدًى} lafzını da {لَا رَيْبَ فِيهِ} ifadesinin mahalline tâbi kılarak ref edersin; nitekim Allah -celle senâuhu-: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاه مُبَارَكٌ} “Bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” buyurmuştur; sanki: ‘Bu öyle bir kitaptır ki bir hidayettir, niteliği de şöyledir böyledir’ demiş gibidir.” [Yine] demiştir ki: “Nasb vecihlerinden birine gelince; el-Kitâb lafzını {ذَلِكَ} için haber yapman ve {هُدًى} lafzını kat' yoluyla (hâl olarak) nasb etmendir. Çünkü {هُدًى} marifeye bitişmiş nekre bir lafızdır ve onun haberi de tamamlanmıştır; bu yüzden onu nasb edersin; zira nekre bir lafız marifeye delil (sıfat) olamaz. Şayet dilersen {هُدًى} lafzını kat' yoluyla...”
الهاءِ التي في {فِيهِ}، كأنك قلتَ: لا شكَّ فيه هاديًا.
{فِيهِ} içindeki zamirden (hâ) kat' (hâl) kılarak da nasb edebilirsin; sanki sen: “Onda hidayet edici olarak hiçbir şüphe yoktur” demiş gibi olursun.
قال أبو جعفرٍ: فترَك الأصلَ الذي أصَّله في {الم} وأنها مرفوعةٌ بـ {ذَلِكَ الْكِتَابُ} ونبَذه وراءَ ظهرِه، واللازمُ كان له على الأصلِ الذي أصَّله ألا يُجِيزَ الرفعَ في {هُدًى} بحالٍ إلا مِن وجهٍ واحدٍ، وذلك مِن قِبَلِ الاستئنافِ إذ كان مدْحًا. فأما على وجهِ الخبرِ لـ {ذَلِكَ}، أو على وجهِ الاتباعِ لموضعِ {لَا رَيْبَ فِيهِ}، فكان اللازمُ له على قولِه أن يكونَ خطأً، وذلك أن {الم} إذا رفَعَتْ {ذَلِكَ الْكِتَابُ} فلا شكَّ أن {هُدًى} غيرُ جائزٍ حينئذٍ أن يكونَ خبرًا لـ {ذَلِكَ} بمعنى المرافعِ له، أو تابعًا لموضع {لَا رَيْبَ فِيهِ}؛ لأن موضعَه حينَئذٍ نصبٌ، لتمامِ الخبرِ قبلَه وانقطاعِه - بمُخالفتِه إياه - عنه .
Ebû Ca'fer der ki: O, {الم} hakkında koyduğu ve onun {ذَلِكَ الْكِتَابُ} ile merfû olduğu şeklindeki kuralı terk edip arkasına atmıştır. Zira koyduğu bu kurala göre, {هُدًى} kelimesindeki ref'i medih sebebiyle bir istînâf (yeni başlangıç) olması dışındaki hiçbir vecihle asla caiz görmemesi gerekirdi. {ذَلِكَ} için haber olması veya {لَا رَيْبَ فِيهِ} mahalline tâbi olması vechinde ise, onun görüşüne göre bunun hatalı olması gerekirdi; zira {الم}, {ذَلِكَ الْكِتَابُ} lafzını merfû kıldığı takdirde, {هُدًى} kelimesinin onu merfû kılan bir haber olması yahut {لَا رَيْبَ فِيهِ} mahalline tâbi olması şüphesiz ki caiz olmaz; çünkü kendisinden önceki haber tamamlandığı ve ona muhalif olması sebebiyle ondan koptuğu için o takdirde onun mahalli nasbdır .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {لِلْمُتَّقِينَ (٢)}.
Yüce Allah'ın: {لِلْمُتَّقِينَ (٢)} “...takva sahipleri için...” sözünün tevili hakkındaki görüş.
حدَّثنا سفيانُ بنُ وَكيعٍ، قال: حدَّثنا أبي، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن الحسنِ قولَه: {لِلْمُتَّقِينَ}. قال: اتَّقَوْا ما حُرِّم عليهم، وأدَّوْا ما افتُرِض عليهم .
Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o bir adamdan, o da el-Hasan'dan naklen onun {لِلْمُتَّقِينَ} “...takva sahipleri için...” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: “Kendilerine haram kılınan şeylerden sakındılar ve üzerlerine farz kılınan şeyleri yerine getirdiler” .
حدَّثنا محمدُ بنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ بنُ الفضلِ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {لِلْمُتَّقِينَ}. أي: الذين يَحْذَرُون مِن اللَّهِ ﷿ عقوبتَه في ترْكِ ما يَعْرِفون مِن الهُدَى، ويَرْجُون رحمتَه بالتصديقِ بما جاء منه.
Bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı: {لِلْمُتَّقِينَ} “...takva sahipleri için...” Yani: Bildikleri hidayeti terk etme hususunda aziz ve celil olan Allah'ın cezasından sakınan ve O'ndan geleni tasdik ederek rahmetini uman kimselerdir.
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: {هُدًى لِلْمُتَّقِينَ}: هم المؤمنون .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen anlattı; o da Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onlar İbn Abbâs'tan; ayrıca Mürre el-Hemdânî'den, o İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından birtakım kimselerden naklettiği bir rivayette; {هُدًى لِلْمُتَّقِينَ} “...takva sahipleri için bir hidayettir” hakkında: “Onlar müminlerdir” demiştir .
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا أبو بكرِ بنُ عَيَّاشٍ، قال: سأَلني الأعمشُ عن "المتقين"، قال: فأجَبْتُه، فقال لي: سَلْ عنها الكَلْبيَّ. فسألْتُه فقال: الذين يَجْتَنِبون كبائرَ الإثمِ. قال: فرجَعْتُ إلى الأعمشِ، فقال: نُرَى أنه كذلك. ولم يُنْكِرْه .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ayyâş anlattı, dedi ki: el-A'meş bana “el-Müttakîn” (takva sahipleri) hakkında sordu; ben de ona cevap verdim. Bunun üzerine bana: “Bunu el-Kelbî'ye sor” dedi. Ben de ona sordum, o: “Büyük günahlardan sakınanlardır” dedi. el-A'meş'e geri dönüp bunu aktardım; o da: “Biz de öyle olduğunu düşünüyoruz” dedi ve bunu inkâr etmedi .
حدَّثني المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ الطبريُّ، قال: حدَّثنا إسحاقُ بنُ الحجاجِ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ عبدِ الله، قال: حدَّثنا عمرُ أبو حفصٍ، عن سعيدِ بنِ أبي عَرُوبةَ، عن قَتادةَ: {هُدًى لِلْمُتَّقِينَ}: مَن هم؟ نعَتَهم ووصَفَهم فأثْبَت صفتَهم، فقال: {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} .
Bana el-Müsennâ b. İbrâhîm et-Taberî anlattı, dedi ki: Bize İshak b. el-Haccâc, Abdurrahman b. Abdullah'tan naklen anlattı, dedi ki: Bize Ömer Ebû Hafs, Saîd b. Ebî Arûbe'den, o da Katâde'den naklen anlattı; {هُدًى لِلْمُتَّقِينَ} “...takva sahipleri için bir hidayettir” hakkında: “Onlar kimlerdir? [Allah] onları nitelemiş, vasfetmiş ve sıfatlarını kesinleştirerek şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “Onlar gayba iman ederler, namazı kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” .”
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ [بنُ عُمارةَ]، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {لِلْمُتَّقِينَ}. قال:
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr [b. Umâre], Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; {لِلْمُتَّقِينَ} “...takva sahipleri için[dir]” [ayeti] hakkında şöyle dedi:
للمؤمنين الذين يتَّقُون الشركَ ويَعْمَلون بطاعتي .
“Şirkten sakınan ve bana itaatle amel eden müminler içindir” .
وأوْلَى التأويلاتِ بقولِ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه: {هُدًى لِلْمُتَّقِينَ}. تأويلُ مَن وصَف القومَ بأنهم الذين اتَّقَوُا اللَّهَ ﵎ في ركوبِ ما نهاهم عن ركوبِه، فتجَنَّبوا معاصِيَه، واتَّقوْه فيما أمَرَهم به مِن فرائضِه، فأطاعوه بأدائِها، وذلك أن اللَّهَ جلَّ ثناؤُه أبْهَم وصفَهم بالتقْوَى، فلم يَحْصُرْ تَقْواهم إياه على [بعضِ ما هو جلَّ ثناؤه أهلٌ] له منهم دونَ بعضٍ، فليس لأحدٍ مِن الناسِ أن يَحْصُرَ معنى ذلك على وصْفِهم بشيءٍ مِن تقوى اللَّهِ ﷿ دون شيءٍ، إلا بحجةٍ يجبُ التسليمُ لها؛ لأن ذلك مِن صفةِ القومِ لو كان مَحْصورًا على خاصٍّ مِن معاني التقوى دونَ العامِّ ، لم يَدَعِ اللَّهُ جلَّ ثناؤُه بيانَ ذلك لعبادِه، إما في كتابِه، وإما على لسانِ رسولِه ﷺ، إذ لم يَكُنْ في العقلِ دليلٌ على استحالةِ وصفِهم بعمومِ التقوى.
Yüce Allah'ın: {هُدًى لِلْمُتَّقِينَ} “...takva sahipleri için bir hidayettir” sözü hakkında en isabetli tevil, bu topluluğu şu şekilde nitelendirenin tevilidir: Onlar, Allah celle celâlühû'nün kendilerine yasakladığı şeyleri işlemekten sakınarak O'nun masiyetlerinden kaçınan ve emrettiği farzlar hususunda O'ndan sakınıp bunları eda ederek O'na itaat eden kimselerdir. Çünkü Yüce Allah onları takva ile vasfederken mutlak bırakmış , diğerleri hariç olmak üzere onların O'na karşı takvalarını [O'nun bizzat layık olduğu bazı şeylere] hasretmemiştir. Dolayısıyla teslim olunması gereken bir delil olmaksızın hiç kimsenin, bu ifadenin anlamını Allah azze ve celle'ye karşı takvanın diğer kısımlarını dışarıda bırakarak yalnızca bir kısmıyla nitelemeye hasretme hakkı yoktur. Zira şayet bu topluluğun niteliği, takvanın genel anlamlarına değil de özel bir manasına hasredilmiş olsaydı; akıl da onların genel bir takva ile nitelendirilmesinin imkânsızlığına dair bir delil ortaya koymadığına göre, Yüce Allah bunu kullarına ya Kitab'ında ya da Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle açıklamayı asla terk etmezdi.
فقد تبَيَّن إذن بذلك فسادُ قولِ مَن زعَم أن تأويلَ ذلك إنما هو الذين اتَّقَوُا الشركَ وبرِئوا مِن النِّفاقِ؛ لأنه قد يكونُ كذلك وهو فاسقٌ غيرُ مُسْتَحِقٍّ أن يكونَ مِن المتَّقِين، إلا أن يكونَ عندَ قائلِ هذا القولِ معنى النفاقِ ركوبَ الفَواحِشِ التي حرَّمها اللَّهُ جل ثناؤُه، وتَضْييعَ فرائضِه التي فرَضها عليه، فإن جماعةً مِن أهلِ العلمِ قد كانت تُسَمِّي مَن كان كذلك مُنافِقًا، فيكونَ،
Böylece bunun tevilinin yalnızca şirkten sakınan ve nifaktan beri olan kimseler olduğunu iddia eden kişinin sözünün tutarsızlığı açıkça ortaya çıkmıştır. Çünkü [bir kimse] böyle olduğu hâlde fâsık olabilir ve takva sahiplerinden sayılmayı hak etmeyebilir. Meğerki bu sözü söyleyenin nezdinde nifakın anlamı; Yüce Allah'ın haram kıldığı çirkin fiilleri (fahşâ) işlemek ve O'nun kendisine farz kıldığı farzları zayi etmek olsun. Zira ilim ehlinden bir topluluk, böyle olan kimseyi 'münafık' olarak isimlendiriyordu. Bu durumda ise,
وإن كان مُخالِفًا في تسميتِه مَن كان كذلك بهذا الاسمِ - مُصِيبًا تأويلَ قولِ اللَّهِ ﷿: {لِلْمُتَّقِينَ}.
Böyle davranan birini bu isimle adlandırmada muhalif olsa bile, Allah azze ve celle'nin: {لِلْمُتَّقِينَ} “...takva sahipleri için...” sözünün tevilinde isabet etmiş olur.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ}.
Yüce Allah'ın: {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ} “Onlar ki iman ederler...” sözünün tevili hakkındaki görüş.
حدَّثنا محمدُ بنُ حُميدٍ الرازيُّ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ بنُ الفضلِ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ}. قال: يُصَدِّقون .
Bize Muhammed b. Humeyd er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ} “Onlar ki iman ederler...” hakkında: “Tasdik ederler” demiştir .
حدَّثني يحيى بنُ عثمانَ بنِ صالحٍ السَّهْميُّ، قال: حدَّثنا أبو صالحٍ، قال: حدَّثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {يُؤْمِنُونَ}: يُصَدِّقون .
Bana Yahyâ b. Osmân b. Sâlih es-Sehmî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; {يُؤْمِنُونَ} “...iman ederler...” hakkında: “Tasdik ederler” demiştir .
حدَّثني المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا إسحاقُ بنُ الحجَّاجِ، قال: حدَّثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {يُؤْمِنُونَ}: يَخْشَوْن .
Bana el-Müsennâ b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İshak b. el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den naklen anlattı; {يُؤْمِنُونَ} “...iman ederler...” hakkında: “Korkup çekinirler” demiştir .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى الصَّنْعانيُّ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن مَعْمَرٍ، قال: قال الزُّهريُّ: الإيمانُ العملُ .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ es-San'ânî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den anlattı, dedi ki: ez-Zührî: “İman, ameldir” demiştir .
وحُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن العَلاءِ بنِ المُسَيَّبِ بنِ رافعٍ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الأحوصِ، عن عبدِ اللَّهِ، قال:
Bana Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o el-Alâ b. el-Müseyyeb b. Râfi'den, o Ebû İshak'tan, o Ebu'l-Ahvas'tan, o da Abdullah'tan naklen anlattı; [Abdullah] şöyle demiştir:
الإيمانُ التصديقُ .
“İman, tasdiktir” .
ومعنى الإيمانِ عندَ العربِ التصديقُ، فيُدْعَى المُصَدِّقُ بالشيءِ قولًا مؤمنًا به، ويُدْعَى المُصَدِّقُ قولَه بفعلِه مؤمنًا، ومِن ذلك قولُ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه: {وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ} [يوسف: ١٧]. يعني: وما أنت بمُصَدِّقٍ لنا في قولِنا. وقد تَدْخُلُ الخشيةُ للَّهِ في معنى الإيمانِ الذي هو تَصديقُ القولِ بالعملِ.
Arapların nezdinde imanın anlamı tasdiktir. Bir şeyi sözle tasdik edene 'ona iman eden' denildiği gibi, sözünü ameliyle doğrulayana da 'mümin' denir. Yüce Allah'ın şu sözü de bu kabildendir: {وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ} “Biz doğru söylesek bile sen bize inanacak değilsin” [Yûsuf: 17]. Yani: Sözümüzde bizi tasdik edecek değilsin. Allah korkusu da sözün amelle tasdiki olan imanın kapsamına girebilmektedir.
والإيمانُ كلمةٌ جامعةٌ للإقرارِ باللَّهِ وكتبِه ورسلِه، وتصديقِ الإقرارِ بالفعلِ. فإذ كان ذلك كذلك، فالذي هو أولى بتأويلِ الآيةِ وأشبهُ بصفةِ القومِ أن يَكُونوا موصُوفِين بالتصديقِ بالغيبِ قولًا واعتقادًا وعملًا؛ إذ كان جلَّ ثناؤُه لم يَحْصُرْهم مِن معنى الإيمانِ على معنًى دونَ معنًى، بل أجْمَل وصفَهم به، مِن غيرِ خُصوصِ شيءٍ مِن مَعانِيه أخْرَجَه من صفتِهم بخبرٍ ولا عقلٍ.
İman; Allah'ı, O'nun kitaplarını ve peygamberlerini ikrar etmeyi ve bu ikrarı amelle doğrulamayı kapsayan kuşatıcı bir kelimedir. Durum böyle olunca, ayetin teviline en uygun ve bu topluluğun vasfına en benzer olanı, onların söz, inanç ve amel olarak gayba tasdik ile nitelenmiş olmalarıdır; zira Yüce Allah, imanın anlamlarından herhangi bir manayı onların sıfatından çıkaran naklî bir haber yahut aklî bir delil olmaksızın, iman manalarından herhangi birini dışarıda bırakmayıp onları genel bir ifadeyle nitelendirmiş ve bu vasfı tek bir anlama hasretmemiştir.
القولُ في تأويلِ قولِ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه: {بِالْغَيْبِ}.
Yüce Allah'ın: {بِالْغَيْبِ} “...gayba...” sözünün tevili hakkındaki görüş.
حدَّثنا محمدُ بنُ حُميدٍ الرازيُّ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ بنُ الفضلِ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {بِالْغَيْبِ}. قال: بما جاء منه. يعني مِن اللَّهِ جلَّ ثناؤُه.
Bize Muhammed b. Humeyd er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; {بِالْغَيْبِ} “...gayba...” hakkında: “O'ndan gelene [iman ederler]” demiştir; yani Allah celle celâlühû'den gelene.
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ {بِالْغَيْبِ}: أما "الغيبُ"، فما غاب عن العبادِ مِن أمرِ الجنَّةِ وأمرِ النارِ، وما
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; onun Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre el-Hemdânî'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından birtakım kimselerden zikrettiği bir rivayette naklettiğine göre; {بِالْغَيْبِ} “...gayba...” [hakkında şöyle demiştir]: “Gayb'a gelince; o, kulların idrakinden gizli kalan cennet ve cehennem halleri ile...”
ذكرَ اللَّهُ ﵎ في القرآنِ، لم يكنْ تصديقُهم بذلك - يعني المؤمنين من العربِ - مِن قِبَلِ [أصلِ كتابٍ] أو عِلْمٍ كان عندَهم .
Allah celle celâlühû'nün Kur'ân'da zikrettiği hususlardır. Onların -yani Araplardan olan müminlerin- bunu tasdik etmeleri, yanlarında bulunan [aslî bir kitaptan] yahut bir bilgiden kaynaklanmış değildi” .
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهْوازيُّ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ الزُّبَيريُّ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ، قال: الغيبُ القرآنُ .
Bize Ahmed b. İshak el-Ahvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o da Zirr'den naklen anlattı; o: “Gayb, Kur'ân'dır” demiştir .
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ العَقَديُّ، قال: حدَّثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، عن سعيدِ بنِ أبي عَرُوبةَ، عن قتادةَ في قولِه: {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ}. قال: آمَنوا بالجنةِ والنارِ والبَعْثِ بعدَ الموتِ وبيومِ القيامةِ، وكلُّ هذا غيبٌ .
Bize Bişr b. Muâz el-Akadî anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey', Saîd b. Ebî Arûbe'den, o da Katâde'den naklen O'nun: {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ} “Onlar ki gayba iman ederler” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: “Cennete, cehenneme, ölümden sonra dirilmeye ve kıyamet gününe iman ettiler; bütün bunlar gaybdır” .