حُدِّثْتُ عن عمَّارِ بِنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا عبدُ الله بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ: {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ}: آمَنوا باللَّهِ وملائكتِه ورسلِه واليومِ الآخرِ وجنتِه ونارِه ولقائِه، وآمَنوا بالحياةِ بعدَ الموتِ، فهذا غيبٌ كلُّه .
Bana Ammâr b. el-Hasen'den naklen anlatıldı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten aktardı; {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ} “Onlar ki gayba iman ederler” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: “Allah'a, meleklerine, resullerine, ahiret gününe, O'nun cennetine, cehennemine ve O'na kavuşmaya iman ettiler; ölümden sonraki hayata da iman ettiler. İşte bunların hepsi gaybdır” .
وأصلُ الغيبِ كلُّ ما غاب عنك مِن شيءٍ، وهو مِن قولِك: غاب فلانٌ يَغِيبُ غَيْبًا.
Gayb (غَيْب) kelimesinin asıl anlamı, senden gizli kalan her şeydir. Bu da senin: 'Filan kişi gözden kayboldu, kaybolur, kaybolmak' (غاب فلان يَغِيبُ غَيْبًا) demenden [türemiştir].
وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في أعيانِ القومِ الذين أنْزَل اللَّهُ جلَّ ثناؤُه هاتين الآيتَيْن
Ehl-i te'vîl (tefsir ehli), şânı yüce olan Allah'ın bu iki ayeti
مِن أولِ هذه السورةِ فيهم، وفي نعتِهم وصفتِهم التي وصَفهم بها مِن إيمانِهم بالغيبِ وسائرِ المعاني التي حوَتْها الآيتان مِن صفاتِهم غيرَه؛ فقال بعضُهم: هم مؤمنو العربِ خاصةً، دونَ غيرِهم مِن مؤمني أهلِ الكتابينِ .
bu surenin başından haklarında indirdiği kimselerin şahısları, onların gayba iman etmeleri şeklindeki nitelemeleri ve iki ayetin onların sıfatlarından içerdiği diğer vasıflar konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Onlar, iki kitap ehlinin müminleri dışındaki sadece Arap müminlerdir' demiştir.
واستَدَلُّوا على صحةِ قولِهم ذلك وحقيقةِ تأويلِهم بالآيةِ التي تَتْلُو هاتين الآيتين، وهو قولُ اللَّهِ ﷿: {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}. قالوا: فلم يَكُنْ للعربِ كتابٌ قبلَ الكتابِ الذي أنْزَله اللَّهُ ﷿ على محمدٍ ﷺ، تَدِينُ بتصديقِه والإقرارِ والعملِ به، وإنما كان الكتابُ لأهلِ الكتابَيْن غيرِها. قالوا: فلما قصَّ اللَّهُ جلَّ ثناؤه نبأَ الذين يُؤْمِنون بما أُنْزِل إلى محمدٍ وما أُنْزِل مِن قبلِه، بعدَ اقْتِصاصِه نبأَ المؤمنين بالغيبِ - علِمْنا أن كلَّ صِنْفٍ منهم غيرُ الصنفِ الآخَرِ، وأن المؤْمنين بالغيبِ نوعٌ غيرُ النوعِ المُصَدِّقِ بالكتابَيْن اللذَّيْن أحدُهما مُنَزَّلٌ على محمدٍ ﷺ، والآخرُ منهما على مَن قَبلَه [مِن رسلِ] اللَّهِ ﷿.
Bu görüşlerinin doğruluğuna ve tevillerinin hakikatine, bu iki ayetin hemen ardından gelen şu ayeti delil getirmişlerdir ki o da Allah azze ve celle'nin: {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} “Sana indirilene ve senden önce indirilene iman edenler...” sözüdür. Şöyle demişlerdir: Allah azze ve celle'nin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği kitaptan önce Arapların tasdik etmekle, ikrar etmekle ve amel etmekle din edindikleri bir kitapları yoktu; kitap sadece onların dışındaki iki kitap ehline aitti. Dediler ki: Şanı yüce olan Allah, gayba inananların haberini zikrettikten sonra, Muhammed'e indirilene ve ondan önce indirilene inananların haberini anlatınca anladık ki onların her bir grubu diğer gruptan farklıdır; gayba inananlar, biri Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, diğeri ise Allah azze ve celle'nin [resullerinden] ondan öncekilere indirilmiş olan iki kitabı tasdik eden zümreden başka bir zümredir.
قالوا: وإذ كان ذلك كذلك، صحّ ما قلْنا مِن أن تأويلَ قولِ اللَّهِ تعالى: {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ}. إنما هو: الذين يُؤْمِنون بما غاب عنهم من الجنةِ والنارِ، والثوابِ والعقابِ، والبعثِ، والتصديقِ باللَّهِ وملائكتِه وكتبِه ورسلِه، وجميعِ ما كانت العربُ لا تَدِينُ به في جاهليَّتِها، مما أوْجَب اللَّهُ جلَّ ثناؤُه على
Şöyle dediler: Durum böyle olunca, Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ} “Onlar gayba iman ederler” buyruğunun teviline dair söylediğimiz şu husus doğrulanmış olur: [Bu ifade] ancak şöyledir: [Onlar;] cennet, cehennem, sevap, ceza, yeniden dirilme, Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etmek gibi kendilerine gayb olan şeylere ve Arapların cahiliye döneminde din edinmedikleri hususların tamamına inanan kimselerdir ki bunlar Allah celle senâuhû'nun...
عبادِه الدَّيْنُونةَ به، دونَ غيرِهم.
kullarına din edinmeyi farz kıldığı hususlardan Arapların cahiliyelerinde din edinmedikleri her şeye başkaları değil, bizzat kendileri inanan kimselerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: أما {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ} فهم المؤمنون مِن العربِ، {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ}: أما "الغيبُ"، فما غاب عن العبادِ مِن أمرِ الجنةِ والنارِ، وما ذكَر اللَّهُ في القرآنِ، لم يكُنْ تصديقُهم بذلك مِن قِبَلِ أصلِ كتابٍ أو علمٍ كان عندَهم {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ} هؤلاء المؤمنون مِن أهلِ الكتابِ .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen anlattı; o da Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onlar İbn Abbâs'tan; ayrıca Mürre el-Hemdânî'den, o İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından birtakım kimselerden naklettiği bir rivayette: {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ} “Onlar ki gayba iman ederler” kısmına gelince; bunlar Araplardan olan müminlerdir. {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “...namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler”. 'Gayb'a gelince; cennet ve cehennem işinden kulların gözünden gizli kalanlar ve Allah'ın Kur'an'da zikrettiği hususlardır; onların bunu tasdik etmeleri, yanlarında bulunan aslî bir kitaptan yahut bir bilgiden kaynaklanmış değildi. {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ} “Sana indirilene ve senden önce indirilene iman edenler ve ahirete de kesin olarak inananlar ise”, işte bunlar da Ehl-i Kitap'tan olan müminlerdir .
وقال بعضُهم: بل نزَلَتْ هذه الآياتُ الأربعُ في مؤمني أهلِ الكتابِ خاصةً؛ لإيمانِهم بالقرآنِ عندَ إخبارِ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه إياهم فيه عن الغُيوبِ التي كانوا يُخْفُونها بينَهم ويُسِرُّونها، فعلِموا عندَ إظهارِ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه نبيَّه ﷺ على ذلك منهم في تنزيلِه أنه مِن عندِ اللَّهِ - جلَّ وعز -، فآمَنوا بالنبيِّ ﷺ، وصدَّقوا بالقرآنِ وما فيه مِن الإخبارِ عن الغيوبِ التي لا عِلْمَ لهم بها؛ لِما استقرَّ عندَهم بالحُجَّةِ التي احْتَجَّ اللَّهُ ﵎ بها عليهم في كتابِه، مِن الإخبارِ فيه عمَّا كانوا يَكْتُمونه مِن ضَمائرِهم - أن جميعَ ذلك مِن عندِ اللَّهِ.
Bazıları ise şöyle demiştir: Aksine bu dört ayet, özellikle Ehl-i Kitap müminleri hakkında inmiştir; çünkü şanı yüce olan Allah, kendi aralarında gizledikleri ve sakladıkları gaybları onlara Kur'an'da haber verince Kur'an'a iman etmişlerdir. Şanı yüce olan Allah'ın indirdiği vahiyle Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i onların bu durumuna muttali kılması üzerine bunun Allah -celle ve azze- katından olduğunu bilmişler, böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmişler, Kur'an'ı ve onda yer alan, kendilerinin hiçbir bilgisi bulunmayan gayb haberlerini tasdik etmişlerdir; zira Allah celle celâlühû'nün kitabında, içlerinde gizledikleri şeyleri haber vermek suretiyle onlara karşı getirdiği delil sayesinde, bütün bunların Allah katından olduğu hususu onların nezdinde kesinlik kazanmıştır.
وقال بعضُهم: بل الآياتُ الأربعُ مِن أولِ هذه السورةِ أُنْزِلَت على محمدٍ ﷺ بوصفِ جميعِ المؤمنين الذين ذلك صفتُهم، مِن العربِ، والعجمِ، وأهلِ الكتابَيْن
Bazıları ise şöyle demiştir: Aksine bu surenin başındaki dört ayet; bu niteliğe sahip olan Araplardan, Acemlerden ve iki Kitap ehlinden bütün müminlerin vasfı olarak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilmiştir
سِواهم، وإنما هذه صفةُ صِنْفٍ مِن الناسِ، والمؤمنُ بما أنْزَل اللَّهُ على محمدٍ ﷺ وما أُنْزِل مِن قبلِه هو المؤمنُ بالغيبِ.
ve bunların dışındakilerden olup bu sıfata sahip bütün müminlerin niteliği olarak indirilmiştir. Bu sadece tek bir insan sınıfının sıfatıdır; Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiğine ve ondan önce indirilene iman eden kimse, aynı zamanda gayba iman eden kimsedir.
قالوا: وإنما وصَفهم اللَّهُ بالإيمانِ بما أُنْزِل إلى محمدٍ وبما أُنْزِل إلى مَن قبلَه، بعدَ تقَضِّي وصفِه إياهم بالإيمانِ بالغيبِ؛ لأن وصفَه إياهم بما وصَفهم به مِن الإيمانِ بالغيبِ كان مَعْنِيًّا به أنهم يُؤْمنون بالجنةِ والنارِ والبعثِ وسائرِ الأمورِ التي كلَّفهم اللَّهُ جلَّ ثناؤُه الإيمانَ بها ، مما لم يَرَوْه ولم يَأْتِ بعدُ مما هو آتٍ، دونَ الإخبارِ عنهم أنهم يُؤْمنون بما جاء به محمدٌ ﷺ ومَن قبلَه مِن الرسلِ ومن الكتبِ.
Dediler ki: Allah'ın onları gayba iman ile nitelemesi sona erdikten sonra Muhammed'e indirilene ve ondan öncekilere indirilene iman etmekle nitelemesinin sebebi şudur: Çünkü onları gayba iman ile nitelemesinden maksat; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve ondan önceki resullerin getirdiklerine ve kitaplara iman ettiklerini haber vermek değil; şanı yüce olan Allah'ın kendilerine iman etmeyi yükümlü kıldığı cennet, cehennem, diriliş ve henüz görmedikleri, vakti gelmemiş olup ileride gelecek olan diğer hususlara iman ettikleridir.
قالوا: فلما كان معنى قولِه: {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}. غيرَ موجودٍ في قولِه: {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ}. كانت الحاجةُ مِن العبادِ إلى معرفتِهم صفتَهم بذلك ليَعْرفوهم، نظيرَ حاجتِهم إلى معرفتِهم بالصفةِ التي وُصِفوا بها مِن إيمانِهم بالغيبِ؛ ليَعْلَموا ما يَرْضَى اللَّهُ مِن أفعالِ عبادِه، ويُحِبُّه مِن صفاتِهم، فيَكُونوا به ، إن وفَّقهم له ربُّهم.
Dediler ki: O'nun: {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} “Sana indirilene ve senden önce indirilene iman edenler” sözünün anlamı, {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ} “Onlar ki gayba iman ederler” sözünde bulunmadığından; kulların Allah'ın razı olduğu amelleri ve kullarının sıfatlarından sevdiği şeyleri bilip Rableri kendilerini muvaffak kılarsa bu sıfata bürünmeleri için, onları tanımak amacıyla bu sıfatla bilmeye olan ihtiyaçları, gayba iman etmeleri şeklinde kendilerine verilen sıfatla bilmeye olan ihtiyaçları gibi olmuştur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بن عمرِو بنِ العباسِ الباهليُّ، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ الضَّحَّاكُ بنُ مَخْلَدٍ، قال: حدَّثنا عيسى بنُ مَيْمونٍ المَكِّيُّ، قال: حدَّثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أبي نَجِيحٍ، عن مُجاهِدٍ، قال: أربعُ آياتٍ مِن سورةِ البقرة في نعتِ المؤمنين، وآيتان في
Bana Muhammed b. Amr b. el-Abbâs el-Bâhilî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım ed-Dahhâk b. Mahled anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Meymûn el-Mekkî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Necîh, Mücâhid'den anlattı; [Mücâhid] dedi ki: Bakara sûresinden dört ayet müminlerin vasfı hakkındadır, iki ayet de
نعتِ الكافرين، وثلاثَ عشْرةَ في المنافقين .
kâfirlerin niteliği, on üç ayet de münafıklar hakkındadır” .
حدَّثنا سفيانُ بنُ وَكيعٍ، قال: حدَّثنا أبي، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن مُجاهدٍ بمثلِه .
Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o bir adamdan, o da Mücâhid'den benzerini anlattı .
وحدَّثني [المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ] ، قال: حدَّثنا موسى بنُ مسعودٍ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana [el-Müsennâ b. İbrâhîm] anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Mes'ûd anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı .
وحُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، قال: أربعُ آياتٍ مِن فاتحةِ هذه السورةِ - يعني سورةَ البقرةِ - في الذين آمنوا، وآيتان في قادةِ الأحْزابِ .
Bana Ammâr b. el-Hasen'den naklen anlatıldı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten naklen anlattı; o şöyle demiştir: “Bu surenin -yani Bakara suresinin- başından dört ayet iman edenler hakkında, iki ayet de ahzâbın (inkârcı fırkaların) önderleri hakkındadır” .
وأولى القولين عندي بالصوابِ، وأشبهُهما بتأويلِ الكتابِ، القولُ الأولُ، وهو أن الذين وصَفَهم اللَّهُ تعالى ذِكرُه بالإيمانِ بالغيبِ، وما وصَفَهم به جلَّ ثناؤُه في الآيتين الأوَّلَتَيْن ، غيرُ الذين وصَفهم بالإيمانِ بالذي أُنْزِل على محمدٍ والذي أُنْزِل على مَن قبلَه مِن الرسلِ؛ لما ذكَرْتُ مِن العللِ قبلُ لمن قال ذلك.
Bana göre iki görüşten doğruya en yakın ve Kitab'ın teviline en uygun olanı birinci görüştür; o da şudur: Zikri yüce olan Allah'ın gayba iman etmekle nitelediği ve şanı yüce olanın ilk iki ayette vasfettiği kimseler, Muhammed'e indirilene ve ondan önceki resullere indirilenlere iman etmekle nitelediği kimselerden başkasıdır; nitekim bunu söyleyenlerin gerekçelerini daha önce zikretmiştim.
ومما يَدُلُّ أيضًا مع ذلك على صحةِ هذا القولِ، أنه جَنَّس - بعدَ وصفِ المؤمنين
Bununla birlikte bu görüşün doğruluğuna delalet eden hususlardan biri de, müminleri niteledikten sonra [insanları] cinslere ayırmış olmasıdır:
بالصفتَيْن اللتين وصَف، وبعدَ تَصْنيفِه كلَّ صنفٍ منهما على ما صنَّف الكفارَ - جنسين، فجعَل أحدَهما مطبوعًا على قلبِه، مختومًا عليه، مأْيوسًا مِن إيمانِه، والآخرَ منافقًا يُرائي بإظهارِ الإيمانِ في الظاهرِ، ويَسْتَسِرُّ النفاقَ في الباطنِ، فصيَّر الكفارَ جنسين، كما صيَّر المؤمنين في أولِ السورةِ جنسين، ثم عرَّف عبادَه نعتَ كلِّ صنفٍ منهم وصفتَهم، وما أعدَّ لكلِّ فريقٍ منهم مِن ثوابٍ أو عقابٍ، وذمَّ أهلَ الذمِّ منهم، وشكَر سعْيَ أهلِ الطاعةِ منهم.
iki nitelikle niteledikten ve bu iki gruptan her birini sınıflandırdıktan sonra kâfirleri de iki cinse ayırmıştır: Onlardan birini kalbi mühürlenmiş, üzeri damgalanmış ve iman etmesinden ümit kesilmiş kılmış; diğerini ise dıştan iman gösterip riyakârlık yapan, içten ise nifakı gizleyen münafık kılmıştır. Böylece surenin başında müminleri iki cinse ayırdığı gibi, kâfirleri de iki cinse ayırmıştır. Sonra kullarına onlardan her bir sınıfın niteliğini ve sıfatını, her bir gruba sevap veya cezadan ne hazırladığını bildirmiş, onlardan yerilmeye müstahak olanları yermiş ve itaat ehli olanların da gayretini övmüştür.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ} “...ve namazı dosdoğru kılarlar” sözünün tevili hakkındaki görüş.
وإقامتُها أداؤُها بحدودِها وفروضِها والواجبِ فيها، على مَن فُرِضَت عليه، كما يقالُ: أقام القومُ سُوقَهم. إذا لم يُعَطِّلوها مِن البيعِ والشراءِ فيها. وكما قال الشاعرُ :
Namazın ikame edilmesi; onun sınırları, farzları ve onda vacip olan şeylerle birlikte, kendisine farz kılınan kimse tarafından yerine getirilmesidir; nitekim bir topluluk alım ve satımı aksatmadığında: 'Topluluk çarşılarını ikame etti (canlı tuttu)' (أقام القوم سُوقَهم) denilir. Şairin de dediği gibi:
أقَمْنا لأهلِ العراقَيْن سُوقَ الضِّـ … ــرابِ فخاموا وولَّوْا جميعَا
İki Irak ehline vuruşma pazarını kurduk da korkup sindiler ve hepsi birden arkalarını dönüp kaçtılar.
وكما حدَّثنا محمدُ بنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ بنُ الفضلِ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ}. قال: الذين يقيمون الصلاةَ بفَرضِها.
Nitekim bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ} “...ve namazı dosdoğru kılarlar” [ayeti] hakkında şöyle demiştir: “Onlar, namazı farzıyla ikame edenlerdir.”
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، عن بشرِ بنِ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ} قال: إقامةُ الصلاةِ تمامُ الركوعِ والسجودِ، والتِّلاوةُ، والخشوعُ، والإقبالُ عليها فيها .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd, Bişr b. Umâre'den, o Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ} “...ve namazı dosdoğru kılarlar” hakkında şöyle demiştir: “Namazın ikamesi; rükûunun, secdesinin, kıraatinin, huşûunun ve namaz esnasında bütünüyle ona yönelmenin tastamam yapılmasıdır” .
حدَّثني يحيى بنُ أبي طالبٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا جُوَيْبرٌ، عن الضحاكِ في قولِه: {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ}: يعني الصلاةَ المفروضةَ.
Bana Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'tan naklen O'nun: {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ} “...ve namazı dosdoğru kılarlar” sözü hakkında: “Yani farz kılınan namazı” dediğini anlattı.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {الصَّلَاةَ}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {الصَّلَاةَ} “...namazı...” sözünün tevili hakkındaki görüş.
وأما الصلاةُ في كلامِ العربِ فإنها الدعاءُ، كما قال الأعْشَى :
Arapların kelamında Salat (صلاة) ise duadır; nitekim el-A'şâ şöyle demiştir :
لها حارسٌ لا يَبْرَحُ الدهرَ بيتَها … وإن ذُبِحَت صلَّى عليها وزَمْزَما
Onun zaman boyunca evinden hiç ayrılmayan bir bekçisi vardır ki, şarap küpü delindiğinde ona dua eder ve mırıldanır .
يعني بذلك: دعا لها. وكقولِه الآخرِ أيضًا:
Bununla: 'Ona dua etti' anlamını kastetmektedir. Nitekim diğer bir sözünde de şöyle demiştir:
وقابَلَها الرِّيحَ في دَنِّها … وصلَّى على دَنِّها وارْتَسَمْ
Küpün içindeyken onu rüzgârla karşılaştırdı , küpüne dua etti ve bereket diledi .
وأرَى أن الصلاةَ المفروضةَ سُمِّيَت صلاةً؛ لأن المُصَلِّيَ مُتَعَرِّضٌ لاستنجاحِ طَلِبتِه مِن ثوابِ اللَّهِ بعملِه، مع ما يَسْألُ ربَّه فيها مِن حاجاتِه، تَعَرُّضَ الداعي بدعائِه
Görüşüme göre, farz kılınan namaza 'salât' adının verilmesi şundandır: Çünkü namaz kılan kimse, namazında Rabbinden dilediği ihtiyaçlarıyla birlikte bu ameliyle Allah katındaki mükâfat talebini elde etmeye, tıpkı dua edenin duasıyla yöneldiği gibi yönelmektedir;
ربَّه استنجاحَ حاجاتِه وسُؤْلِه.
Rabbinden ihtiyaçlarına ve isteklerine kavuşmayı talep etmesine benzemesidir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣)}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣)} “...ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler.” sözünün tevili hakkındaki görüş.
اخْتَلَف المُفَسِّرون في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم بما حدَّثنا به ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زِيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ}. قال: يُؤْتُون الزكاةَ احتسابًا لها .
Müfessirler bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı İbn Humeyd'in bize anlattığı şu rivayeti söylemiştir: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “...ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” hakkında: “Sevabını Allah'tan umarak zekâtı verirler” demiştir .
حدَّثني المُثَنَّى ، قال: حدَّثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، عن معاويةَ بنِ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ}. قال: زكاةَ أموالِهم .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih, Muâviye b. Sâlih'ten, o Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “...ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” hakkında: “Mallarının zekâtıdır” demiştir .
حدَّثني يحيى بنُ أبي طالبٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: أخْبَرَنا جُوَيْبِرٌ، عن الضحاكِ: {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ}. قال: كانت النفقاتُ قُرْبانًا يَتَقَرَّبون بها إلى اللَّهِ على قدرِ مَيْسورِهم وجُهْدِهم، حتى نزَلَت فرائضُ الصدقاتِ؛ سبعُ آياتٍ في سورةِ "براءة"، مما يُذْكَرُ فيهن الصدقاتُ، هن المُثْبَتاتُ الناسخاتُ .
Bana Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'tan haber verdi; {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “...ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” hakkında şöyle demiştir: “Harcamalar, güçleri ve imkânları nispetinde kendisiyle Allah'a yaklaştıkları nafile kurban/yakınlık vesilesi idi; nihayetinde farz sadakalar indi; Berae (Tevbe) suresinde içinde sadakaların zikredildiği yedi ayet [indi ki], bunlar sabit kılınan ve [önceki hükmü] nesh eden ayetlerdir” .
وقال بعضُهم بما حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال:
Bazıları da Mûsâ b. Hârûn'un bana anlattığı şu rivayet doğrultusunda [görüş] belirtmiştir; dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki:
حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَرَه عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعنِ مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ}: هي نفقةُ الرجلِ على أهلِه، وهذا قبلَ أن تَنْزِلَ الزكاةُ .
Bize Esbât, es-Süddî'den naklen anlattı; o da Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onlar İbn Abbâs'tan; ayrıca Mürre el-Hemdânî'den, o İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından birtakım kimselerden naklettiği bir rivayette: {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “...ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” hakkında şöyle demiştir: “Bu, kişinin ailesine yaptığı harcamadır; bu da zekât inmeden önceydi” .
وأولى التأويلاتِ بالآيةِ وأحقُّها بصفةِ القومِ، أن يَكونوا كانوا لجميعِ اللازمِ لهم في أموالِهم مُؤَدِّين؛ زكاةً كان ذلك أو نفقةَ مَن لزِمته نفقتُه مِن أهلٍ وعِيالٍ وغيرِهم، ممَّن تَجِبُ عليهم نفقتُه بالقَرابةِ والمِلْكِ وغيرِ ذلك؛ لأن اللَّهَ جلَّ ثناوُه عمَّ وصْفَهم، إذ وصَفهم بالإنفاقِ مما رزَقهم، فمدَحهم بذلك مِن صفتِهم، فكان معلومًا أنهم إذ لم يَخْصُصْ مدْحَهم ووصْفَهم بنوعٍ مِن النفقاتِ المحمودِ عليها صاحبُها دونَ نوعٍ، بخبرٍ ولا غيرِه - أنهم مَوْصوفون بجميعِ معاني النفقاتِ المحمودِ عليها صاحبُها، مِن طيبِ ما رزَقهم ربُّهم مِن أموالِهم وأمْلاكِهم، وذلك الحلالُ منه الذي لم يَشُبْهُ حرامٌ.
Ayete en uygun ve o topluluğun vasfına en layık olan tevil; onların malları hususunda kendilerine gereken her türlü yükümlülüğü yerine getiren kimseler olmalarıdır: İster zekât olsun, ister aile, çoluk çocuk gibi nafakası kendisine vacip olan kimselere veya akrabalık, mülkiyet ve benzeri sebeplerle nafakaları üzerlerine farz olan kişilere yapılan harcama olsun. Çünkü şanı yüce olan Allah, rızık olarak verdiklerinden infak etmekle nitelediğinde onların vasfını genel tutmuş ve bu nitelikleriyle onları övmüştür. Naklî bir haberle veya başka bir yolla, sahibinin övüldüğü infak çeşitlerinden birini hariç tutup diğerini övmediği ve nitelemediği için, onların Rablerinin kendilerine mallarından ve mülklerinden rızık olarak bahşettiği temiz şeylerden -ki bu da içine hiçbir haram karışmamış helal olandır- sahibinin övüldüğü bütün infak anlamlarıyla nitelenmiş oldukları malumdur.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناوُه: {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} “Sana indirilene ve senden önce indirilene iman edenler...” sözünün tevili hakkındaki görüş.
قد مضَى البيانُ عن المَنْعوتِين بهذا النعتِ، وأيُّ أجناسِ الناسِ هم، غيرَ أنَّا نَذْكُرُ ما رُوِي في ذلك عمن رُوِي عنه في تأويلِه قولٌ، فحدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ}. أي: يُصَدِّقونك بما جئتَ به مِن اللَّهِ - جلَّ وعزَّ -، وبما جاء به مَن قبلَك مِن المُرْسَلِين، لا يُفَرِّقون بينَهم، ولا يَجْحَدون ما جاءوهم به مِن ربِّهم .
Bu nitelikle vasfedilen kimselerin kimler olduğu ve insanların hangi zümresine ait bulunduklarına dair açıklama daha önce geçmişti. Ne var ki biz, tevili hususunda kendisinden görüş nakledilen kimselerden bu konuda rivayet edilenleri zikredeceğiz: Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ} “Sana indirilene ve senden önce indirilene iman edenler...” Yani: Yüce ve aziz olan Allah'tan getirdiğin hususlarda ve senden önceki elçilerin getirdikleri hususlarda seni tasdik ederler; onların arasını ayırmazlar ve Rablerinden kendilerine getirdikleri şeyleri inkâr etmezler.
حدَّثنا موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ}: هؤلاء المؤمنون مِن أهلِ الكتابِ .
Bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den naklen anlattı; o da Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onlar İbn Abbâs'tan; ayrıca Mürre el-Hemdânî'den, o İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından birtakım kimselerden naklettiği bir rivayette: {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ} “Sana indirilene ve senden önce indirilene iman edenler ve ahirete de kesin olarak inananlar ise”, işte bunlar Ehl-i Kitap'tan olan müminlerdir .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ (٤)}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ (٤)} “...ve ahirete de kesin olarak onlar inanırlar.” sözünün tevili hakkındaki görüş.
قال أبو جعفرٍ: أما الآخرةُ، فإنها صفةٌ للدارِ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} [العنكبوت: ٦٤]. وإنما وُصِفَت بذلك لمصيرِها آخِرةً لأُولَى كان قبلَها، كما تقولُ للرجلِ: أنْعَمْتُ عليك مرةً بعدَ أخرى، فلم تَشْكُرْ لي الأُولَى ولا الآخرةَ. وإنما صارت الآخرةُ آخرةً للأولى؛ لتقدُّمِ الأولى أمامَها، فكذلك الدارُ الآخرةُ، سُمِّيَت آخِرةً لتقدُّمِ الدارِ الأولى أمامَها، فصارت التاليةُ لها آخِرةً. وقد يَجوزُ أن تكونَ [وُصِفت بأنها] آخرةً؛ لتأخُّرِها
Ebû Ca'fer [et-Taberî] der ki: Âhiret kelimesine gelince; o, şanı yüce olan Allah'ın: {وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} [el-Ankebût: 64] “Şüphesiz ahiret yurdu, işte asıl hayat odur; keşke bilselerdi!” buyruğunda olduğu gibi yurdun bir sıfatıdır. Ona bu sıfatın verilmesi, kendisinden önce var olan bir ilkin peşinden son [yurt] olmasındandır. Nitekim bir kimseye: «Sana birbiri ardınca iyilikte bulundum; fakat sen bana ne ilki için ne de sonuncusu için şükrettin.» demen gibidir. Son olanın ilkin peşi sıra son olması, ilkin ondan önde gelmesinden dolayıdır. İşte ahiret yurdu da, kendisinden önce ilk yurdun geçmiş olması sebebiyle «âhire» (sonuncu) diye isimlendirilmiş, böylece onu takip eden [yurt] «âhire» (sonuncu) olmuştur. Onun «âhire» olarak [vasfedilmiş olması]...
عن الخلقِ، كما سُمِّيَت الدنيا دنيا ؛ لدُنُوِّها مِن الخلقِ.
tıpkı dünyaya, yaratılmışlara yakınlığından dolayı 'dünya' (en yakın) denildiği gibi.
وأما الذي وصَف اللَّهُ جلَّ ثناؤُه به المؤمنين بما أنْزَل إلى نبيِّه محمدٍ ﷺ، وما أنْزَل إلى مَن قبلَه مِن المُرْسَلِين - مِن إيقانِهم به مِن أمرِ الآخِرةِ - فهو إيقانُهم بما كان المُشْرِكون به جاحِدِين، مِن البَعْثِ والنشرِ، والثوابِ والعقابِ، والحسابِ والميزانِ، وغيرِ ذلك مما أعَدَّ اللَّهُ لخلقِه يومَ القيامةِ.
Şanı yüce olan Allah'ın, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiğine ve ondan önceki resullere indirilene inanan müminleri ahiret konusunda vasfettiği kesin inanç (ikan); müşriklerin inkâr ettiği yeniden diriliş (ba's), kabirlerden kalkış (neşr), sevap, ceza, hesap, mizan ve Allah'ın kıyamet gününde mahlukatı için hazırladığı diğer şeylere kesin olarak inanmalarıdır.
كما حدَّثنا به محمدُ بنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ}. أي: بالبَعْثِ والقِيامةِ، والجنةِ والنارِ، والحسابِ والميزانِ، أي لا هؤلاء الذين يَزْعُمون أنهم آمنوا بما كان قبلَك، ويَكْفُرون بما جاءك مِن ربِّك .
Nitekim bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ} “...ve ahirete de kesin olarak onlar inanırlar.” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: “Yani yeniden dirilişe, kıyamete, cennete, cehenneme, hesaba ve mizana [kesin olarak inanırlar]. Yani senden öncekine inandıklarını iddia edip de Rabbinden sana geleni inkâr edenler gibi değillerdir.”
وهذا التأويلُ مِن ابنِ عباسٍ قد صرَّح عن أن السورةَ مِن أولِها - وإن كانت الآياتُ التي في أولِها مِن نعتِ المؤمنين - تَعْريضٌ مِن اللَّهِ ﷿ بذمِّ الكفارِ أهلِ الكتابِ، الذين زعَموا أنهم بما جاءَت به رسلُ اللَّهِ ﷿ الذين كانوا قبلَ محمدٍ ﷺ مُصَدِّقون، وهم بمحمدٍ ﷺ مُكَذِّبون، ولِمَا جاء به مِن التنزيلِ جاحدون، ويدَّعون، مع جُحودِهم ذلك، أنهم مُهْتَدون، وأنه لن يَدْخُلَ الجنةَ إلا مَن كان هُودًا أو نَصارَي، فأكْذَبَ اللَّهُ جلَّ ثناؤُه ذلك مِن قِيلِهم بقولِه: {الم (١) ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ (٢) الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣) وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ}. وأخْبَر جلَّ ثناؤُه عبادَه أن هذا الكتابَ هُدًى لأهلِ الإيمانِ بمحمدٍ ﷺ وبما جاء به، المُصَدِّقين بما أُنْزِل إليه وإلى مَن قبلَه مِن رسلِه مِن البيناتِ والهدى، خاصَّةً دون مَن كذَّب بمحمدٍ ﷺ وبما جاء به، وادَّعى أنه مُصَدِّقٌ بمَن قبلَ محمدٍ ﷺ مِن الرسلِ، وبما جاء به مِن الكتبِ، ثم أكَّد جلَّ ثناؤُه أمرَ المؤمنين مِن العربِ ومِن أهلِ الكتابِ المُصَدِّقين بمحمدٍ ﷺ وبما أُنْزِل إليه وإلى مَن قبلَه مِن الرسلِ بقولِه: {أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}. فأخْبَر أنهم هم أهلُ الهدى والفلاحِ خاصَّةً دون غيرِهم، وأن غيرَهم هم أهلُ الضلالِ والخَسَارِ.
İbn Abbâs'tan gelen bu tevil, surenin başının -her ne kadar başındaki ayetler müminlerin niteliği hakkında olsa da- Allah azze ve celle tarafından, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den önceki Allah'ın resullerinin getirdiklerini tasdik ettiklerini iddia eden, ancak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayan ve onun getirdiği vahyi inkâr eden, bu inkârlarıyla birlikte kendilerinin doğru yolda olduklarını ve Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkasının cennete giremeyeceğini ileri süren Ehl-i Kitap kâfirlerini kınamaya yönelik üstü kapalı bir ima (ta'riz) olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Şanı yüce olan Allah, onların bu sözlerini şu buyruğuyla yalanlamıştır: {الم(١) ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ(٢) الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣) وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ} “Elif, Lâm, Mîm. Kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan bu Kitap, takva sahipleri için bir hidayettir. Onlar gayba iman ederler, namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler. Ve onlar, sana indirilene de senden önce indirilene de iman ederler; ahirete de kesin olarak onlar inanırlar.” Şanı yüce olan [Allah], kullarına; bu Kitab'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve getirdiklerini yalanlayan, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den önceki resulleri ve getirdikleri kitapları tasdik ettiğini iddia eden kimselere değil; yalnızca Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve getirdiklerine iman eden, ona ve ondan önceki resullerine indirilen apaçık delilleri ve hidayeti tasdik eden iman ehline has bir hidayet olduğunu bildirmiştir. Daha sonra şanı yüce olan [Allah], Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i, ona indirileni ve ondan önceki resullere indirileni tasdik eden gerek Araplardan gerekse Ehl-i Kitap'tan olan müminlerin durumunu şu buyruğuyla pekiştirmiştir: {أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” Böylece başkalarının değil, yalnızca onların hidayet ve kurtuluş ehli olduğunu; diğerlerinin ise dalalet ve hüsran ehli olduğunu haber vermiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ} “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler.” sözünün tevili hakkındaki görüş.
اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في مَن عَنَى اللَّهُ جلَّ ثناؤُه بقولِه: {أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ}؛ فقال بعضُهم: عَنَى بذلك أهلَ الصِّفتَيْن المتقدمتَيْن، أعْنِي المؤمنين بالغيبِ مِن العربِ، والمؤمنين بما أُنْزِل إلى محمدٍ ﷺ وإلى مَن قبلَه مِن الرسلِ، وإياهم جميعًا وصَف بأنهم على هُدًى منه، وأنهم هم المُفْلِحون.
Tevil ehli, şanı yüce olan Allah'ın: {أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ} “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler.” sözüyle kimi kastettiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Bununla geçen iki sıfatın ehlini, yani gayba iman eden Arapları ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilene ve ondan önceki elçilere indirilene iman edenleri kastetmiştir. Onların hepsini Kendisinden bir hidayet üzere olmakla ve kurtuluşa erenlerin bizzat kendileri olduğuyla nitelemiştir' demişlerdir.
ذكْرُ مَن قال ذلك مِن أهلِ التأويلِ
Tevil ehlinden bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: أما {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ} فهم المؤمنون مِن العربِ، {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} المؤمنون مِن أهلِ الكتابِ، ثم جمَع الفريقَيْن، فقال: {أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} .
Mûsâ b. Hârûn bana anlatıp dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlatıp dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, onun Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onların İbn Abbâs'tan; [ayrıca] Mürre el-Hemdânî'den, onun İbn Mes‘ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimselerden zikrettiği bir haberde [şöyle dediğini] rivayet etti: “{الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ} “Onlar gayba iman ederler” [ifadesine gelince], bunlar Araplardan olan müminlerdir. {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} “Ve sana indirilene iman edenler” [ifadesi ise], Ehl-i kitaptan olan müminlerdir. Sonra [Allah] iki grubu bir araya getirerek şöyle buyurdu: {أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “İşte onlar Rablerinden [gelen] bir hidayet üzeredirler ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”
وقال بعضُهم: بل عنَى بذلك المتقين الذين يُؤْمِنون بالغيبِ، وهم الذين يؤمنون بما أُنْزِل إلى محمدٍ ﷺ وبما أُنْزِل إلى مَن قبلَه مِن الرسلِ.
Bazıları da şöyle demiştir: 'Aksine bununla gayba iman eden muttakileri kastetmiştir; onlar da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilene ve ondan önceki peygamberlere indirilene iman eden kimselerdir.'
وقال آخرون: بل عنَى بذلك الذين يؤمنون بما أُنْزِل إلى محمدٍ ﷺ وبما أُنْزِل إلى مَن قبلَه، وهم مُؤمنو أهلِ الكتابِ الذين صدَّقوا بمحمدٍ ﷺ وبما جاء به، وكانوا مؤمنين مِن قبلُ بسائرِ الأنبياء والكتبِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: 'Aksine bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilene ve ondan öncekilere indirilene iman edenleri kastetmiştir. Bunlar da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve getirdiklerini tasdik eden, bundan önce de diğer peygamberlere ve kitaplara iman etmiş olan Ehl-i Kitap müminleridir.'
وعلى هذا التأويلِ الآخرِ يَحْتَمِلُ أن يكونَ {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} في مَحَلِّ خفضٍ، ومَحَلِّ رفعٍ؛ فأما الرفعُ فيه فإنه يَأْتِيها مِن وجهَيْن؛ أحدُهما، مِن قِبَلِ العطفِ على ما في {يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ} مِن ذِكْرِ {الَّذِينَ} والثاني، أن يكونَ خبرًا مبتدأً، ويكونَ {أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ}. مرافعَها.
Bu diğer tevile göre {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} “Sana indirilene iman edenler” ifadesinin cer veya ref konumunda (mahallinde) olması muhtemeldir. Ref konumunda olmasına gelince, bu iki yönden gelir: Birincisi, {يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ} kısmındaki {الَّذِينَ} lafzına atfedilmesi yönüyledir. İkincisi ise, yeni bir mübteda olması ve {أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ} “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” kısmının onun haberi (merfû kılanı) olmasıdır.
وأما الخفضُ، فعلى العطفِ على "المُتَّقِينَ" وإذا كانت معطوفةً على {الَّذِينَ} اتَّجَه لها وجهان مِن المعنى؛ أحدُهما، أن تَكونَ هي و {الَّذِينَ} الأولى مِن صفةِ المتقين. وذلك على تأويلِ مَن رأَى أن الآياتِ الأربعَ بعدَ {الم} نزَلَت في صِنفٍ واحدٍ مِن أصنافِ المؤمنين. والوجهُ الثاني، أن تكونَ {الَّذِينَ} الثانيةُ معطوفةً في الإعرابِ على "المتَّقين" بمعنى الخفضِ، وهم في المعنى صنفٌ غيرُ
Cer [konumunda olmasına] gelince; bu, "el-Müttakîn" [kelimesine] atfedilmesi sebebiyledir. Şayet {الَّذِينَ} [ifadesine] atfedilmiş olursa mana yönünden iki vecih ortaya çıkar: Birincisi, hem kendisinin hem de ilk {الَّذِينَ} lafzının müttakilerin sıfatından olmasıdır. Bu da {الم} [ifadesinden] sonraki dört ayetin müminlerden tek bir sınıf hakkında indiği görüşünde olan kimsenin teviline göredir. İkinci vecih ise, ikinci {الَّذِينَ} lafzının irapta cer manasıyla "el-Müttakîn" lafzına atfedilmesi, mana bakımından ise onların...
الصنفِ الأولِ. وذلك على مذهبِ مَن رأَى أن الذين نزَلَت فيهم الآيتان الأوَّلتان مِن المؤمنين بعدَ قولِه: {الم}. غيرُ الذين نزَلَت فيهم الآيتان الآخِرتان اللتان تَلِيانِ الأوَّلَتَيْن .
birinci sınıftan başka bir sınıf olmasıdır. Bu da {الم} sözünden sonra müminler hakkında inen ilk iki ayette kastedilenlerin, ilk iki ayeti takip eden sonraki iki ayetin kendileri hakkında indiği kimselerden farklı olduğunu savunanların görüşüne göredir .
وقد يَحْتَمِلُ أن تكونَ {الَّذِينَ} الثانيةُ مرفوعةً في هذا الوجهِ بمعنى الائتنافِ ، إذ كانت مُبْتَدَأً بها بعدَ تَمامِ آيةٍ وانْقِضاءِ قِصَّةٍ. وقد يَجوزُ الرفعُ فيها أيضًا بنيةِ الائتنافِ ، إذ كانت في مبتدإِ آيةٍ، وإن كانت مِن صفةِ المتقين.
Ayetin tamamlanması ve bir kıssanın sona ermesinden sonra onunla başlandığı için, bu vecihte ikinci {الَّذِينَ} lafzının istinâf (başlangıç) anlamıyla merfû olması da muhtemeldir. Yine ayet başında bulunduğu için muttakilerin sıfatından olsa bile, istinâf niyetiyle merfû olması da caizdir.
فالرفعُ إذن يَصِحُّ فيها مِن أربعةِ أوجهٍ، والخفضُ مِن وجهين.
Dolayısıyla onda ref hâli dört vecihten, cer hâli ise iki vecihten sahih olmaktadır.
وأولَى التأويلاتِ عندي بقولِه: {أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ}. ما ذكَرْتُ مِن قولِ ابنِ مسعودٍ وابنِ عباسٍ، وأن تَكونَ {أُولَئِكَ} إشارةً إلى الفريقَيْن، أعْني المتّقين، و {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} وتكونَ {أُولَئِكَ} مرفوعةً بالعائدِ مِن ذكرِهم في قولِه: {عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ}. وأن تكونَ {أُولَئِكَ} الثانيةُ معطوفةً على ما قبلُ مِن الكلامِ، على ما قد بيَّنَّاه.
Bana göre {أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ} “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” buyruğu hakkında tecontextlerin en evlâsı; İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan aktardığım görüştür. Yani {أُولَئِكَ} ifadesinin her iki gruba; muttakilere ve {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} “Sana indirilene iman edenler”e işaret olması, {أُولَئِكَ} lafzının {عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ} “Rablerinden bir hidayet üzeredirler” sözündeki onlara dönen zamirle ref konumunda bulunması ve ikinci {أُولَئِكَ} lafzının daha önce açıkladığımız üzere önceki söze atfedilmiş olmasıdır.
وإنما رأيْنا أن ذلك أولى التأويلاتِ بالآيةِ؛ لأن اللَّهَ جلَّ ثناؤُه نعَت الفريقَيْن بنعتِهم المحمودِ، ثم أثْنَى عليهم، فلم يكنْ ﷿ لِيَخُصَّ أحدَ الفريقَيْن بالثناءِ مع تَساوِيهما فيما اسْتَحَقَّا به الثناءَ مِن الصفاتِ، كما غيرُ جائزٍ في عدلِه أن يَتَساوَيا فيما يَسْتَحِقَّان به الجزاءَ مِن الأعمالِ، فيَخُصَّ أحدَهما بالجزاءِ دونَ الآخرِ، ويَحْرِمَ الآخرَ جزاءَ عملِه، فكذلك سبيلُ الثناءِ
Bizim bu [görüşü] ayet için tefsirlerin en evlâsı olarak görmemizin sebebi şudur: Çünkü Allah -celle senâuh- her iki grubu da övgüye değer nitelikleriyle nitelemiş, ardından da onları övmüştür. Azze ve celle, övgüyü hak ettikleri nitelikler bakımından eşit oldukları hâlde iki gruptan birini övgüye has kılacak değildir. Tıpkı O'nun adaleti gereğince, mükâfatı hak ettikleri ameller hususunda eşit oldukları hâlde iki gruptan birini mükâfata has kılıp diğerini bundan mahrum bırakması ve diğerinin amelinin karşılığını vermemesi caiz olmadığı gibi, [ameller sebebiyle yapılan] övgünün yolu da böyledir.
بالأعمالِ؛ لأن الثناءَ أحدُ أقسامِ الجزاءِ.
övgü yolu da böyledir; çünkü övgü de mükâfatın kısımlarından biridir.
وأما معنى قولِه: {أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ}. فإن معنى ذلك أنهم على نورٍ مِن ربِّهم، وبرهانٍ واستقامةٍ وسَدادٍ، بتسديدِ اللَّهِ إياهم، وتوفيقِه لهم.
O'nun: {أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ} “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” sözünün anlamına gelince; bunun anlamı: Allah'ın onları doğru yola iletmesi ve muvaffak kılması sayesinde onların Rablerinden bir nur, kesin bir delil (burhan), istikamet ve doğruluk üzere olduklarıdır.
كما حدَّثني ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ بنُ الفضلِ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ}. أي: على نورٍ مِن ربِّهم، واستقامةٍ على ما جاءهم .
Nitekim bana İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı: {أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ} “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” [ayeti hakkında]: “Yani Rablerinden bir nur ve kendilerine gelen şey üzerinde bir istikamet üzeredirler” demiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥)}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥)} “...ve kurtuluşa erenler de işte onlardır.” sözünün tevili hakkındaki görüş.
وتأويلُ قولِه: {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}، أيْ: أولئك هم المُنْجِحون المُدْرِكون ما طلَبوا عندَ اللَّهِ تعالى ذكرُه، بأعمالِهم وإيمانِهم باللَّهِ وكتبِه ورسلِه، مِن الفَوْزِ بالثوابِ، والخلودِ في الجنَانِ، والنَّجاةِ مما أعَدَّ اللَّهُ ﵎ لأعدائِه مِن العِقابِ.
O'nun: {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “ve kurtuluşa erenler de işte onlardır” sözünün tevili şudur: İşte onlar; amelleriyle, Allah'a, kitaplarına ve elçilerine imanlarıyla mükâfata erişmek, cennetlerde ebedî kalmak ve zikri yüce olan Allah'ın radıyallâhu anh düşmanları için hazırladığı azaptan kurtulmak suretiyle zikri yüce olan Allah katında talep ettiklerine kavuşan ve başarıya ulaşan kimselerdir.
كما حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمة، قال: حدَّثنا ابنُ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} أي: الذين أدْرَكوا ما طلَبوا، ونجَوْا مِن شرِّ ما منه هرَبوا .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize İbn İshâk, Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “ve kurtuluşa erenler de işte onlardır” [ayeti hakkında]: “Yani talep ettiklerine erişen ve kendisinden kaçtıkları şeyin şerrinden kurtulan kimselerdir” demiştir.
ومِن الدلالةِ على أن أحدَ معاني الفلاحِ إدراكُ الطَّلِبةِ والظَّفَرِ بالحاجةِ، قولُ لَبيدِ
Felâh (الفلاح) kelimesinin anlamlarından birinin talep edilene erişmek ve arzu edilene nail olmak olduğuna delalet eden hususlardan biri de Lebîd
ابنِ رَبيعةَ :
b. Rebîa'nın şu sözüdür :
اعْقِلِي إن كُنْتِ لمَّا تَعْقِلي … ولقد أفْلَح مَن كان عَقَلْ
Aklını başına al, eğer henüz akıllanmadıysan… Muhakkak ki aklını kullanan kurtuluşa ve muradına ermiştir.
يعني: ظفِر بحاجتِه وأصاب خيرًا. ومنه قولُ الراجزِ :
Yani: Arzusuna kavuşmuş ve hayra erişmiştir. Recez şairinin şu sözü de bu kabildendir :
عَدِمْتُ أُمًّا ولَدَتْ رياحَا
Riyâh'ı doğuran anne yok olsun ,
جاءَتْ به مُفَرْكَحًا فِرْكاحَا
Onu çarpık bacaklı olarak dünyaya getirdi .
تَحْسبُ أن قد ولَدَت نَجاحَا
Sanır ki bir başarı (murada ermiş birini) doğurmuştur,
أَشْهَدُ لا يَزِيدُها فَلَاحَا
Şahitlik ederim ki [bu çocuk] ona hiçbir hayır ve kazanç (felâh) artırmayacaktır.
يعني: خيرًا وقربًا مِن حاجتِها.
Yani: Ona bir hayır ve muradına yakınlık [katmaz].
والفَلَاحُ مصدرٌ مِن قولِك: أفْلَح فلانٌ يُفْلِحُ إفلاحًا، وفَلاحًا، وفَلَحًا. والفلاحُ أيضًا البقاءُ. ومنه قولُ لبيدٍ :
Felâh (الفَلَاح); [Arapçada] kullanılan 'eflehe fulânun yüflihu iflâhan ve felâhan ve felehan' (أفْلَح فلانٌ يُفْلِحُ إفلاحًا، وفَلاحًا، وفَلَحًا) ifadesinin masdarıdır. Felâh aynı zamanda bekâ (ebedîlik, kalıcılık) demektir. Lebîd'in şu beyti de bu anlamdadır :
نَحُلُّ بلادًا كلُّها حُلَّ قبلَنا … ونَرْجُو الفلاحَ بعدَ عادٍ وحِمْيَرِ
Bizden önce tamamına yerleşilmiş diyarlara konup göçüyoruz… Ve Âd ile Himyer'den sonra ebedî kalmayı (felâhı) umuyoruz.
يريدُ: البقاءَ. ومنه أيضًا قولُ عَبيدٍ :
Burada 'bekâ'yı (kalıcılığı) kastetmektedir. Yine Abîd'in şu sözü de bu kabildendir :
أفْلِحْ بما شئتَ فقد يُدْرَكُ بالضَّعْـ … ــفِ وقد يُخْدَعُ الأرِيبُ
Dilediğin gibi yaşa ve varlığını sürdür; zira bazen zayıflıkla da [murada] erişilir ve bazen akıllı kimse bile aldanır.
يريدُ: عِشْ وابْقَ بما شئتَ. وكذلك قولُ نابغةِ بني ذُبْيانَ:
[Şair burada] 'Dilediğin gibi yaşa ve varlığını sürdür' demek istemektedir. Benî Zübyânlı Nâbiġa'nın şu sözü de böyledir:
وكلٌّ فتًى ستَشْعَبُه شَعُوبٌ … وإن أَثْرَى وإن لاقَى فَلاحَا
Her yiğidi ölüm (Şeûb) yakalayıp helak edecektir … Çokça mal mülk edinse de, [uzun] bir ömre ve murada (felâha) erse de.
أي: نجاحًا بحاجتهِ وبقاءً.
Yani: Muradına erip başarı kazansa da, uzun süre yaşasa (bekâ bulsa) da.
القولُ في تأويلِ قولِه جَلَّ ثناؤُه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Şüphesiz inkâr edenler...” sözünün tevili hakkındaki görüş.
اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في مَن عُنِي بهذه الآيةِ، وفي مَن نزَلت؛ فكان ابنُ عباسٍ يقولُ كما حدَّثنا به محمدُ بنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ بنُ الفَضْلِ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مَوْلَى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا}. أَىْ: بما أُنْزِل إليك مِن ربِّك، وإنْ قالوا: إنَّا قد آمنَّا بما جاءَنا مِن قَبْلِك .
Tevil ehli, bu ayetle kimlerin kastedildiği ve kimler hakkında indiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs -bize Muhammed b. Humeyd'in anlattığına göre; o dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti- şöyle demiştir: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Şüphesiz inkâr edenler” [ifadesi]: “Yani 'Biz senden önce bize gelene iman ettik' deseler bile, Rabbinden sana indirileni inkâr edenlerdir.”
فكان ابنُ عباسٍ يَرى أنَّ هذه الآيةَ نزَلت في اليهودِ الذين كانوا بنواحِي المدينةِ على عَهْدِ رسولِ اللَّهِ ﷺ؛ توبيخًا لهم في جُحودِهم نبوَّةَ محمدٍ ﷺ، وتكذيبِهم به، مع علمِهم به ومعرفتِهم بأنه رسولُ اللَّهِ إليهم وإلى الناسِ كافَّةً.
İbn Abbâs, bu ayetin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında Medine civarında bulunan yahudiler hakkında, onun kendilerine ve bütün insanlara gönderilmiş Allah'ın resûlü olduğunu bilip tanıdıkları halde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr etmelerini ve onu yalanlamalarını azarlamak (tevbih) amacıyla indiği görüşündeydi.
وقد حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مَوْلَى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، أنَّ صدرَ سورةِ البقرةِ إلى المائةِ منها نزَل في رجالٍ سمَّاهم بأعيانِهم وأنسابِهم مِن أحبارِ يهودَ، ومِن المنافقين مِن الأوسِ والخَزْرَجِ كرِهنا تطويلَ الكتابِ بذكرِ أسمائِهم.
Bize İbn Humeyd anlattı; dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki; Bakara sûresinin baş kısmının yüzüncü ayetine kadar olan bölümü, yahudi bilginlerinden ve Evs ile Hazrec'in münafıklarından isimlerini ve soylarını bizzat belirterek saydığı kimseler hakkında inmiştir. [Fakat] isimlerini zikrederek kitabı uzatmak istemedik.
وقد رُوِي عن ابنِ عباسٍ في تأويلِ ذلك قولٌ آخَرُ، وهو ما حدَّثني به المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، [قال: حدَّثني معاويةُ بنُ صالحٍ] ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا}. قال: كان رسولُ اللَّهِ ﷺ يَحْرِصُ على أنْ يؤمنَ جميعُ الناسِ ويتابعوه على الهُدَى، فأخْبَره اللَّهُ جَلَّ ثناؤُه أنَّه لا يؤمنُ إلَّا مَن سبَق له مِن اللَّهِ السعادةُ في الذِّكْرِ الأولِ، ولا يَضِلُّ إلَّا مَن سَبق له مِن اللَّهِ الشقاءُ في الذِّكْرِ الأولِ .
İbn Abbâs'tan bunun tevili hakkında başka bir görüş daha rivayet edilmiştir ki, o da bana el-Müsennâ b. İbrâhîm'in anlattığı rivayettir; dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, [dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih anlattı] ; o Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Şüphesiz inkâr edenler...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bütün insanların iman etmesini ve hidayet üzere kendisine tâbi olmasını çok arzuluyordu. Bunun üzerine şanı yüce olan Allah ona bildirdi ki; ancak ilk kitapta (ezelde) kendisi için Allah katından saadet takdir edilmiş olanlar iman eder ve ancak ilk kitapta (ezelde) kendisi için Allah katından şekavet (bedbahtlık) takdir edilmiş olanlar sapıklığa düşer.”
وقال آخرون بما حُدِّثتُ به عن عمَّارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ بنِ أنسٍ، قال: آيتان في قادةِ الأحزابِ: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} إلى قولِه: {وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} قال: وهم الذين ذكَرهم اللَّهُ في هذه الآيةِ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ} [إبراهيم: ٢٨، ٢٩]. قال: فهم الذين قُتِلُوا يومَ بدرٍ .
Başkaları ise Ammâr b. el-Hasan'dan bana nakledilen şu rivayeti söylemişlerdir; dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten naklen anlattı; dedi ki: İki ayet Ahzâb'ın (müşrik fırkaların) liderleri hakkındadır: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; iman etmezler.” ayetinden {وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “...ve onlar için büyük bir azap vardır.” ayetine kadar olan kısımdır. Dedi ki: Onlar, Allah'ın şu ayette zikrettiği kimselerdir: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ} [İbrahim: 28, 29] “Allah'ın nimetini küfre değiştirenleri ve kavimlerini helak yurduna, yaslanacakları cehenneme sürükleyenleri görmedin mi? O ne kötü bir duraktır!” Dedi ki: İşte onlar Bedir günü öldürülen kimselerdir .
وأَوْلَى هذه التأويلاتِ بالآيةِ تأويلُ ابنِ عباسٍ الذي ذكَره محمدُ بنُ أبي محمدٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عنه، وإن كان لكلِّ قولٍ مما قاله الذين
Bu teviller içinde ayete en evlâ (uygun) olanı, Muhammed b. Ebî Muhammed'in İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, onun da kendisinden [İbn Abbâs'tan] naklettiği İbn Abbâs'ın tevilidir; her ne kadar görüşlerini zikrettiğimiz kimselerin söyledikleri her bir sözün...
ذكَرنا قولَهم في ذلك مَذْهبٌ.
her birinin bu konuda bir dayanağı/mezhebi bulunsa da, Muhammed b. Ebî Muhammed'in İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan naklettiği tevildir.
فأمَّا مَذْهبُ مَن تَأوَّل في ذلك ما قاله الرَّبيعُ بنُ أنسٍ، فهو أنَّ اللَّهَ تعالى ذِكْرُه لما أخْبَر عن قومٍ من أهلِ الكفرِ بأنهم لا يؤمنون، وأنَّ الإنذارَ غيرُ نافعِهم، ثم كان مِن الكفارِ مَن قد نفَعه اللَّهُ بإنذارِ النبيِّ ﷺ إيَّاه؛ لإيمانِه باللَّهِ وبالنبيِّ ﷺ وما جاء به مِن عندِ اللَّهِ بعدَ نزولِ هذه السورةِ، لم يَجُزْ أن تكونَ الآيةُ نزَلَت إلَّا في خاصٍّ مِن الكفارِ، وإذ كان ذلك كذلك، وكانت قادةُ الأحزابِ لا شكَّ أنهم ممن لم يَنْفَعْه اللَّهُ ﷿ بإنذارِ النبيِّ ﷺ إيَّاه، حتى قتَلهم اللَّهُ ﵎ بأيدي المؤمنين يومَ بدرٍ، عُلِم أنهم ممن عَنى اللَّهُ جَلَّ ثناؤُه بهذه الآيةِ.
Bu konuda er-Rebî' b. Enes'in söylediği görüşü benimseyenlerin dayanağına gelince; zikri yüce olan Allah, küfür ehlinden bir topluluğun iman etmeyeceğini ve uyarmanın kendilerine fayda vermeyeceğini haber verdikten sonra, bu surenin inişinden sonra Allah'a, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Allah katından getirdiklerine iman etmeleri sebebiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in uyarısının kendilerine fayda sağladığı kâfirler de bulunduğuna göre, bu ayetin ancak kâfirlerden özel bir zümre hakkında inmiş olması zorunludur. Durum böyle olunca ve Ahzâb liderlerinin de -şüphe yok ki- Allah azze ve celle'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in uyarısıyla kendilerine fayda vermediği ve nihayetinde Allah'ın celle celâluhu Bedir günü onları müminlerin elleriyle öldürttüğü kimselerden oldukları sabit olunca, onların şanı yüce olan Allah'ın bu ayetle kastettiği kimselerden oldukları anlaşılmıştır.
وأمَّا عِلَّتُنا في اختيارِنا ما اخْتَرنا مِن التأويلِ في ذلك، فهي أن قولَ اللَّهِ جَلَّ ثناؤُه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ}. عَقِيبَ خبرِ اللَّهِ جَلَّ ثناؤُه عن مؤمني أهلِ الكتابِ، وعَقِيبَ نعتِهم وصفتِهم، وثنائِه عليهم بإيمانِهم به، وبكتبِه ورسلِه، فأَوْلَى الأمورِ بحكمةِ اللَّهِ أن يُتْلِيَ ذلك الخبرَ عن كُفَّارِهم ونعوتِهم، وذمَّ أسبابِهم وأحوالِهم، وإظهارَ شتمِهم، والبراءةَ منهم؛ لأنَّ مؤمنيهم ومشركيهم وإن اخْتَلَفت أحوالُهم باختلافِ أديانِهم، فإنَّ الجنسَ يَجْمَعُ جميعَهم بأنهم بنو إسرائيلَ.
Bu hususta tercih ettiğimiz tevili seçmemizin gerekçesine gelince; şanı yüce olan Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; iman etmezler.” buyruğu, şanı yüce olan Allah'ın Ehl-i Kitap müminleri hakkındaki haberinin, onların vasıflarının ve Allah'a, kitaplarına ve elçilerine iman etmelerinden ötürü onları övmesinin hemen ardından gelmiştir. Dolayısıyla Allah'ın hikmetine en uygun olan, bunun peşinden onların kâfirlerini ve vasıflarını haber vermek, durumlarını ve tutumlarını yermek, onları açıkça kınamak ve onlardan teberrî etmektir (uzaklaşmaktır). Çünkü Ehl-i Kitab'ın müminleri ile müşriklerinin din farklılığı sebebiyle halleri farklı olsa da, soy bakımından hepsi İsrâiloğulları olma vasfında birleşmektedir.
وإنما احتجَّ اللَّه جَلَّ ثناؤُه بأولِ هذه السورةِ لنبيِّه ﷺ على مشركي اليهودِ مِن أحبارِ بني إسرائيلَ الذين كانوا مع علمِهم بنبوَّتِه مُنْكِرين نبوَّتَه، بإظهارِ نبيِّه ﷺ على ما كانت تُسِرُّه الأحبارُ منهم وتَكْتُمُه، فيَجْهَلُه عُظْمُ اليهودِ وتَعْلَمُه الأحبارُ منهم؛ ليَعْلَموا أن الذي أطْلَعه على علمِ ذلك هو الذي أَنْزَل الكتابَ على موسى عليه
Şanı yüce olan Allah bu surenin başıyla, peygamberliğini bildikleri halde peygamberliğini inkâr eden İsrâiloğulları hahamlarından Yahudi müşriklere karşı, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem lehine delil getirmiştir. [Bu delili], Yahudilerin büyük çoğunluğunun bilmeyip içlerindeki din bilginlerinin (ahbâr) bildiği ve gizleyip sakladıkları şeyleri Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirmesi suretiyle ortaya koymuştur; ta ki onu bu bilgiye muttali kılan zatın, Mûsâ aleyhis-
السلامُ؛ إذ كان ذلك مِن الأمورِ التي لم يكنْ محمدٌ ﷺ ولا قومُه ولا عشيرتُه يَعْلَمونه، ولا يَعْرِفونه مِن قبلِ نزولِ الفرقانِ على محمدٍ ﷺ، فيُمْكِنَهم ادعاءُ اللَّبْسِ في أمرِه ﷺ أنَّه نبيٌّ، وأن ما جاء به فمِن عندِ اللَّهِ. وأَنَّى يُمْكِنُهم ادعاءُ اللَّبْسِ في صدقِ أُمِّيٍّ نشَأ بيْن أُمِّيِّين، لا يَكْتُبُ، ولا يَقْرأُ، ولا يَحْسُبُ، فيقال: قرَأ الكتبَ فعلِم. أو: حسَب فنَجَّم؟ [انْبَعث على أحبارٍ قَرَأَةٍ كَتَبَةٍ] ، قد درَسوا الكتبَ، ورأَسوا الأممَ، يُخْبِرُهم عن مستورِ عيوبِهم، ومَصونِ علومِهم، ومكتومِ أخبارِهم، وخَفِيّات أمورِهم التي جهِلها مَن هو دونَهم مِن أحبارِهم. إن أمْرَ مَن كان كذلك لغيرُ مُشْكِلٍ، وإنَّ صِدقَه، والحمدُ للَّهِ، لَبيِّنٌ.
Zira bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e Furkân inmeden önce ne Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ne kavminin ne de aşiretinin bildiği veya tanıdığı konulardandı ki onun sallallâhu aleyhi ve sellem bir peygamber olduğu ve getirdiklerinin Allah katından geldiği hususunda bir şüphe ve kapalılık iddia edebilsinler. Okuması, yazması, hesabı olmayan, ümmîler arasında yetişmiş ümmî birinin doğruluğu hakkında nasıl şüphe/karışıklık iddia edebilirler ki? Öyle olsa "Kitapları okudu da öğrendi" yahut "Hesap yaptı da yıldızlara bakıp bildi" denirdi. [Aksine o], kitapları etüt etmiş, toplumlara önderlik etmiş okur-yazar din bilginlerinin karşısına çıkmış ve onlara, kendilerinden daha alt derecedeki din adamlarının dahi bilmediği gizli ayıplarını, saklı ilimlerini, gizlenen haberlerini ve örtülü sırlarını haber vermiştir. Durumu böyle olan bir kimsenin davası asla kapalı/müşkil değildir ve hamdolsun ki onun doğruluğu apaçıktır.
ومما يُنْبئُ عن صحَّةِ ما قلنا - من أنَّ الذين عَنى اللَّهُ تعالى ذِكْرُه بقولِه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ}. هم أحبارُ اليهودِ الذين قُتِلوا على الكفرِ وماتوا عليه - اقتصاصُ اللَّهِ تعالى ذِكْرُه نبأَهم، وتذكيرُه إيَّاهم ما أخَذ عليهم مِن العهودِ والمواثيقِ في أمرِ محمدٍ ﷺ بعدَ اقتصاصِه تعالى ذِكْرُه ما اقْتَصَّ مِن أمرِ المنافقين، واعتراضِه بينَ ذلك بما اعْتَرض به مِن الخبرِ عن إبليسَ وآدمَ في قولِه: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} [البقرة: ٤٠] الآيات. واحتجاجُه لنبيِّه عليهم [بما احْتَجَّ به عليهم] فيها عندَ جُحودِهم نبوَّتَه. فإذ كان الخبرُ أولًا عن مؤمني أهلِ الكتابِ،
Allah Teâlâ’nın, {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; inanmazlar” buyruğu ile kastettiği kimselerin, küfür üzere öldürülen ve küfür üzere ölen Yahudi din bilginleri (hahamları) olduğuna dair söylediğimiz sözün doğruluğunu gösteren hususlardan biri de; şanı yüce olan Allah’ın, münafıkların durumuna dair anlattıklarını aktardıktan ve bunun arasına İblis ile Âdem hakkındaki haberi {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} “Ey İsrâiloğulları! Size lütfettiğim nimetimi hatırlayın...” ayetleriyle dahil ettikten sonra, onların haberini anlatması, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hususunda kendilerinden aldığı ahit ve misakları onlara hatırlatması ve onun peygamberliğini inkâr ettiklerinde o [ayetler] içinde Peygamberi lehine onlara karşı [delil getirdiği şeylerle] delil getirmesidir. Nitekim sözün başı Ehl-i Kitap'ın müminleri hakkında,