القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ (١٣) يُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَى وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْكُمُ الْأَمَانِيُّ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (١٤)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ (١٣) يُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَى وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْكُمُ الْأَمَانِيُّ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (١٤)} “O gün münafık erkekler ve münafık kadınlar, iman edenlere: 'Bize bakın/bizi bekleyin de ışığınızdan bir parça alalım' derler. [Onlara]: 'Arkanıza dönün de [orada] bir nur arayın!' denilir. Derken aralarına, içinde rahmet, dışında ise azap bulunan kapılı bir sur çekilir. (13) [Münafıklar] onlara: 'Biz sizinle beraber değil miydik?' diye seslenirler. [Müminler] derler ki: 'Evet, fakat siz kendinizi fitneye düşürdünüz, [müminlerin başına felaket gelmesini] gözetleyip beklediniz, şüpheye düştünüz ve Allah'ın emri gelinceye kadar kuruntular sizi aldattı. O çok aldatıcı [şeytan] da sizi Allah ile aldattı.' (14)”
يقولُ تعالى ذكرُه: هو الفوزُ العظيمُ في يومِ يقولُ المنافقون والمنافقاتُ - و"اليومُ" من صلةِ "الفوزِ" - للذين آمَنوا باللَّهِ ورسلِه: انظُرُونا.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Münafık erkeklerin ve münafık kadınların, Allah'a ve elçilerine iman edenlere “Bizi bekleyin” diyeceği günde -ki "gün" (yevme) kelimesi "kurtuluş" (el-fevz) kelimesiyle bağlantılıdır- işte büyük kurtuluş o gündür.
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {انْظُرُونَا}؛ فقرَأت ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ أهلِ الكوفةِ: {انْظُرُونَا}. موصولةً، بمعنى: انتَظِرونا . وقرَأته عامةُ قرأةِ الكوفةِ: (أنْظِرُونا). مقطوعةَ الألفِ من "أَنظَرتُ"، بمعنى: أَخِّرُونا . وذكَر الفراءُ أن العربَ تقولُ: أَنْظُرْني. وهم يُرِيدون: انتظِرْني قليلًا. وأنشَد في ذلك بيتَ عمرِو بنِ كُلثومٍ :
Kıraat âlimleri {انْظُرُونَا} sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfe ehlinden bazıları bu kelimeyi vasıl hemzesiyle {انْظُرُونَا} (ünzurûnâ) şeklinde okumuşlardır ki bu, "bizi bekleyin" (intezirûnâ) anlamındadır. Kûfe kurrâsının geneli ise bunu "enzartu" fiilinden katı‘ hemzesiyle (enzirûnâ) şeklinde okumuştur ki bu da "bizi erteleyin/bize mühlet verin" (ehhirûnâ) anlamındadır. Ferrâ, Arapların "biraz bekle beni" anlamını kastederek "enzurnî" dediklerini zikretmiş ve bu hususta Amr b. Külsûm'ün şu beytini inşad etmiştir:
أبا هِنْدٍ فلا تَعْجَلْ علينا … وأَنْظِرْنا نُخَبِّرْكَ اليَقِينا
Ey Hind'in babası, bize karşı acele etme! … Bizi bekle (mühlet ver) de sana kesin gerçeği haber verelim.
قال: فمعنى هذا: انتَظِرْنا قليلًا نُخْبِرْك؛ لأنه ليس ههنا تأخيرٌ، إنما هو استماعٌ كقولِك للرجلِ: اسمَعْ مني حتى أُخْبِرَك .
[Ferrâ] dedi ki: Bunun anlamı, "Bizi biraz bekle de sana haber verelim" demektir. Zira burada bir erteleme/geciktirme yoktur; bilakis bu, bir kimseye "Sana haber verinceye kadar beni dinle" demen gibi dinlemeyi talep etmektir.
والصوابُ من القراءةِ في ذلك عندِي الوصلُ؛ لأن ذلك هو المعروفُ من كلامِ العربِ، إذا أُريد به: انتظِرْنا. وليس للتأخيرِ في هذا الموضعِ معنًى فيقالَ: أَنْظِرُونا. بفتحِ الألفِ وهمزِها.
Bu hususta bana göre doğru olan okuyuş vasıl iledir; çünkü "bizi bekleyin" anlamı kastedildiğinde Arap kelamında bilinen kullanım budur. Bu makamda tehirin (erteleyip mühlet vermenin) bir anlamı yoktur ki elf'in fethası ve hemzesiyle (enzirûnâ) denilsin.
وقولُه: {نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ}. يقولُ: نَسْتَصْبِحْ من نورِكم. والقبَسُ: الشُّعْلةُ.
Ve [Allah Teâlâ’nın] {نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ} “Nurunuzdan aydınlanalım” sözü hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Nurunuzla aydınlanalım, [demektir]. Kabes (الْقَبَس) ise alevdir.
وقولُه: {قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فيجابون بأن يُقالَ لهم: ارجِعوا من حيثُ جئتُم، واطلُبوا لأنفسِكم هنالك نورًا، فإنه لا سبيلَ لكم إلى الاقتباسِ من نورِنا.
{قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا} “'Arkanıza dönün de bir nur arayın!' denilir” sözü hakkında övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlara şöyle denilerek cevap verilir: Geldiğiniz yere geri dönün ve orada kendiniz için nur arayın; çünkü bizim nurumuzdan ışık almaya sizin için hiçbir yol yoktur.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنُ عباسٍ قولَه: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ} إلى قولِه: {وَبِئْسَ الْمَصِيرُ}. قال ابنُ عباسٍ: بينما الناسُ في ظُلْمةٍ، إذ بعَث اللَّهُ نورًا؛ فلما رأى المؤمنون النورَ توجَّهوا نحوَه، وكان النورُ دليلًا من اللَّهِ إلى الجنةِ؛ فلما رأى المنافقون المؤمنين قد انطَلَقوا تبِعوهم، فأظلَم اللَّهُ على المنافقين، فقالوا حينَئذٍ: انظُرُونا نَقْتَبِسْ من نورِكم، فإنا كنَّا معكم في الدنيا. قال المؤمنون: ارجِعوا من حيثُ جئتُم من الظلمةِ، فالتَمِسوا هنالك النورَ .
Muhammed b. Sa‘d bana anlattı, dedi ki: Babam bana anlattı, dedi ki: Amcam bana anlattı, dedi ki: Babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ} “Münafık erkekler ve münafık kadınların diyeceği gün...” ayetinden {وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “ve o ne kötü varış yeridir!” sözüne kadar nakletti. İbn Abbâs dedi ki: İnsanlar karanlık içindeyken Allah bir nur gönderir. Müminler nuru görünce ona doğru yönelirler; nur, Allah'tan cennete doğru bir kılavuzdur. Münafıklar müminlerin yola koyulduğunu görünce onların peşine düşerler. Bunun üzerine Allah münafıkların üzerini karanlık yapar. Münafıklar o vakit: "Bizi bekleyin de nurunuzdan ışık alalım; çünkü biz dünyada sizinle beraberdik" derler. Müminler de: "Geldiğiniz yere, karanlığa geri dönün ve orada nur arayın!" derler.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أَخْبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا} الآية: كان ابنُ عباسٍ يقولُ: بينَما الناسُ في ظلمةٍ. ثم ذكَر نحوَه .
Hüseyin'den bana rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Ubeyd bize haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا} “Münafık erkeklerin ve münafık kadınların, iman edenlere diyeceği gün...” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: İbn Abbâs: "İnsanlar karanlık içindeyken..." derdi, sonra benzerini zikretti.
وقولُه: {فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فضرَب اللَّهُ بينَ المؤمنين والمنافقين بسُورٍ؛ وهو حاجزٌ بين أهلِ الجنةِ وأهلِ النارِ.
Allah Teâlâ'nın zikri yüce olan şu buyruğuna gelince: {فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ} “Derken aralarına kapısı olan bir sur çekilir; onun iç tarafında rahmet, dış tarafında ise azap vardır.” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Allah müminler ile münafıklar arasına bir sur çekmiştir; o da cennet ehli ile cehennem ehli arasında bir engeldir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {بِسُورٍ لَهُ بَابٌ}. قال: كالحجابِ في "الأعرافِ" .
Muhammed b. Amr bana anlattı, dedi ki: Ebû Âsım bize anlattı, dedi ki: Îsâ bize anlattı; Hâris de bana anlattı, dedi ki: Hasan bize anlattı, dedi ki: Varka bize anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {بِسُورٍ لَهُ بَابٌ} “kapılı bir sur” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: A‘râf'taki hicab (perde/engel) gibidir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ}: السورُ: حائطٌ بينَ الجنةِ والنارِ .
Bişr bize anlattı, dedi ki: Yezîd bize anlattı, dedi ki: Saîd, Katâde'den {فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ} “Derken aralarına kapılı bir sur çekilir” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Sur; cennet ile cehennem arasındaki bir duvardır.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ}. قال: هذا السورُ الذي قال اللَّهُ: {وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ} [الأعراف: ٤٦].
Yûnus bana anlattı, dedi ki: İbn Vehb bize haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ} “Derken aralarına kapılı bir sur çekilir” sözü hakkında şöyle dedi: Bu sur, Allah'ın: {وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ} “İkisi arasında bir perde vardır” [A‘râf: 46] buyurduğu surdur.
وقد قيل: إن ذلك السورَ ببيتِ المقدسِ عندَ وادي جهنمَ.
Bu surun Beytülmakdis'te, Cehennem Vadisi'nin yanında olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا الحسنُ بنُ بلالٍ، قال: ثنا حمادٌ، قال: أخبَرنا أبو سنانٍ، قال: كنتُ مع عليِّ بنِ عبدِ اللَّهِ بنِ عباسٍ عندَ وادي جهنمَ، فحدَّث عن أبيه، أنه قال: {فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ}. فقال: هذا موضعُ السورِ عندَ وادي جهنمَ.
Ali bana anlattı, dedi ki: el-Hasen b. Bilâl bize anlattı, dedi ki: Hammâd bize anlattı, dedi ki: Ebû Sinân bize haber verdi, dedi ki: Ali b. Abdillâh b. Abbâs ile birlikte Cehennem Vadisi'nin yanındaydım. O, babasından [{فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ} “Derken aralarına kapısı olan bir sur çekilir; onun iç tarafında rahmet, dış tarafında ise azap vardır.” ayeti hakkında] nakilde bulundu ve şöyle dedi: “Surun yeri burasıdır; Cehennem Vadisi'nin yanıdır.”
حدَّثني إبراهيمُ بنُ عطيةَ بنِ رُديحِ بنِ عطيةَ، قال: ثنى عمِّي محمدُ بنُ رُدَيحِ بنِ عطيةَ، عن سعيدِ بنِ عبدِ العزيزِ، عن أبي العوَّامِ، عن عبادةَ بنِ الصامتِ، أنه كان يقولُ: {بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ}. قال: هذا بابُ الرحمةِ .
İbrâhîm b. Atıyye b. Rudeyh b. Atıyye bana anlattı, dedi ki: Amcam Muhammed b. Rudeyh b. Atıyye, Saîd b. Abdilazîz'den, o Ebü'l-Avvâm'dan, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten nakletti ki o {بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ} “içinde rahmet, dış tarafında ise azap bulunan kapılı...” ayeti hakkında şöyle derdi: Bu, Rahmet Kapısı'dır.
حدَّثنا ابنُ البرقيِّ، قال: ثنا عمرُو بنُ أبي سلمةَ، عن سعيدٍ، عن عطيةَ بنِ قيسٍ، عن أبي العوامِ مُؤَذِّنِ بيتِ المقدسِ، قال: سمِعتُ عبدَ اللَّهِ بنَ عمرِو بنِ العاصِ يقولُ: إن السورَ الذي ذكَره اللَّهُ في القرآنِ: {فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ}. هو السورُ الشرقيُّ، باطنُه المسجدُ، وظاهرُه وادي جهنمَ .
İbnü'l-Berkî bize anlattı, dedi ki: Amr b. Ebî Seleme bize anlattı, Saîd'den, o Atıyye b. Kays'tan, o da Beytülmakdis müezzini Ebü'l-Avvâm'dan nakletti: Abdullâh b. Amr b. el-Âs'ın şöyle dediğini işittim: Allah'ın Kur'an'da zikrettiği {فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ} “Derken aralarına, içinde rahmet, dış tarafında ise azap bulunan kapılı bir sur çekilir” ayetindeki sur, doğu surudur; iç tarafı mescid, dış tarafı ise Cehennem Vadisi'dir.
حدَّثني محمدُ بنُ عوفٍ، قال: ثنا أبو المُغيرةِ، قال: ثنا صفوانُ، قال: ثنا شريحٌ أن كعبًا كان يقولُ في البابِ الذي في بيتِ المقدسِ: إنه البابُ الذي قال اللَّهُ: {فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ} .
Muhammed b. Avf bana anlattı, dedi ki: Ebü'l-Mugîre bize anlattı, dedi ki: Safvân bize anlattı, dedi ki: Şüreyh bize anlattı ki Ka‘b, Beytülmakdis'teki kapı hakkında şöyle derdi: O, Allah'ın: {فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ} “Derken aralarına, içinde rahmet, dış tarafında ise azap bulunan kapılı bir sur çekilir” buyurduğu kapıdır.
وقولُه: {لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: لذلك السورِ بابٌ؛ باطنُه فيه الرحمةُ، {وَظَاهِرُهُ} من قِبَلِ ذلك الظاهرِ، {الْعَذَابُ}. يعني: النارُ.
{لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ} “içinde rahmet bulunan bir kapısı vardır” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu surun bir kapısı vardır; iç tarafında rahmet, {وَظَاهِرُهُ} o dış tarafından yana ise {الْعَذَابُ} “azap” vardır; yani cehennem ateşi.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de [şöyle] demiştir:
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ}. أي: النارُ .
Bişr bize anlattı, dedi ki: Yezîd bize anlattı, dedi ki: Saîd, Katâde'den {وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ} “dış tarafında ise azap vardır” ayeti hakkında: Yani cehennem ateşi, dediğini nakletti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ}. قال: الجنةُ وما فيها .
Yûnus bana anlattı, dedi ki: İbn Vehb bize haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ} “içinde rahmet vardır” sözü hakkında şöyle dedi: Cennet ve içindekilerdir.
وقولُه: {يُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: يُنادِي المنافقون المؤمنين - حينَ حُجِز بينَهم بالسورِ، فبقُوا في الظلمةِ والعذابِ، وصار المؤمِنون في الجنةِ -: ألم نَكُنْ معَكم في الدنيا نُصَلِّي ونصومُ، ونُناكِحُكم ونُوارِثُكم؟ {قَالُوا بَلَى}. يقولُ: قال المؤمنون: بلى، بل كنتُم كذلك، {وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ}، فنافَقتُم. وفِتنتُهم أنفسَهم في هذا الموضعِ كانت النفاقَ.
{يُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَى} “Onlara: 'Biz sizinle beraber değil miydik?' diye seslenirler. [Müminler de] derler ki: 'Evet'” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Münafıklar -aralarına sur çekilip kendileri karanlık ve azap içinde kalınca, müminler de cennete varınca- müminlere şöyle seslenirler: Biz dünyada sizinle beraber namaz kılıp oruç tutmuyor, sizinle evlenip size mirasçı olmuyor muyduk? {قَالُوا بَلَى} “[Müminler de] derler ki: 'Evet'”. Şöyle buyurmaktadır: Müminler derler ki: Evet, gerçekten siz öyleydiniz, {وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ} “fakat siz kendinizi fitneye düşürdünüz” yani münafıklık ettiniz. Onların kendilerini fitneye düşürmeleri bu makamda münafıklık etmeleriydi.
وكذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de böyle söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ}. قال: النفاقُ، وكان المنافقون مع المؤمنين أحياءً يُناكِحونهم، ويَغْشَونهم، ويُعاشِرونهم، وكانوا معهم أمواتًا، ويُعْطَون النورَ جميعًا
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’in {فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ} “kendinizi fitneye düşürdünüz (helâk ettiniz)” ayeti hakkında şöyle dediğini [nakletti]: [Buradaki fitne] nifaktır. Münafıklar [dünyada] hayattayken müminlerle beraber idiler; onlarla evlenir, yanlarına girip çıkar ve onlarla muaşerette bulunurlardı. [Kabirlerde] ölüler olarak da onlarla beraber idiler. [Kıyamet gününde ise] hepsine birden nur verilir
يومَ القيامةِ، فيُطْفَأُ النورُ من المنافِقين إذا بلَغوا السورَ، ويُمازُ بينَهم حينَئذٍ .
fakat sura ulaştıklarında münafıkların nuru söndürülür ve o anda araları birbirinden ayrılır.
وقولُه: {وَتَرَبَّصْتُمْ}. يقولُ: وتلبَّثتم بالإيمانِ، ودافَعتم بالإقرارِ باللَّهِ ورسولِه.
{وَتَرَبَّصْتُمْ} “ve gözetip beklediniz” sözü hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: İman etmeyi geciktirdiniz ve Allah'ı ve elçisini ikrar etmeyi erteleyip savsakladınız.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال بعضُ أهلِ التأويلِ.
Bazı tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَتَرَبَّصْتُمْ}. قال: بالإيمانِ برسولِ اللَّهِ ﷺ، وقرَأ: {فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ} [التوبة: ٥٢].
Yûnus bana anlattı, dedi ki: İbn Vehb bize haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَتَرَبَّصْتُمْ} “ve gözetip beklediniz” sözü hakkında: Allah'ın Elçisi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman etme konusunda [bekleyip durdunuz], dedi ve şu ayeti okudu: {فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ} “Öyleyse gözetleyip bekleyin, doğrusu biz de sizinle beraber gözetleyip bekleyenleriz” [Tevbe: 52].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَتَرَبَّصْتُمْ}. يقولُ: تربَّصوا بالحقِّ وأهلِه .
Bişr bize anlattı, dedi ki: Yezîd bize anlattı, dedi ki: Saîd, Katâde'den {وَتَرَبَّصْتُمْ} “ve gözetip beklediniz” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Hakkın ve ehlinin [başına bir kötülük gelmesini] gözetip beklediler.
وقولُه: {وَارْتَبْتُمْ}. يقولُ: وشكَكتم في توحيدِ اللَّهِ، وفي نبوَّةِ محمدٍ ﷺ.
{وَارْتَبْتُمْ} “ve şüpheye düştünüz” sözü hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın birliğinde ve Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğinde şüphe ettiniz.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَارْتَبْتُمْ}: شكُّوا.
Nitekim Yûnus bana anlattı, dedi ki: İbn Vehb bize haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَارْتَبْتُمْ} “ve şüpheye düştünüz” sözü hakkında: Şüphe ettiler, dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَارْتَبْتُمْ}: ارتابوا: كانوا في شكٍّ من اللَّهِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَارْتَبْتُمْ} “ve şüpheye düştünüz” [ifadesi hakkında şöyle dedi]: Şüpheye düştüler, [yani] Allah hakkında şüphe içindeydiler.
وقولُه: {وَغَرَّتْكُمُ الْأَمَانِيُّ}. يقولُ: وخدَعتْكم أمانيُّ نفوسِكم، فصدَّتْكم عن سبيلِ اللَّهِ وأَضَلَّتْكم، {حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ}. يقولُ: حتى جاء قضاءُ اللَّهِ بمناياكم، فاجتاحَتْكم .
{وَغَرَّتْكُمُ الْأَمَانِيُّ} “ve kuruntular sizi aldattı” sözü hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Nefislerinizin kuruntuları sizi aldattı, böylece sizi Allah'ın yolundan alıkoydu ve saptırdı. {حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ} “Allah'ın emri gelinceye kadar” sözü hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Nihayet Allah'ın ecelleriniz hakkındaki takdiri geldi de [ölüm] sizi kökünüzden kazıyıp helak etti.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَغَرَّتْكُمُ الْأَمَانِيُّ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ}: كانوا على خُدْعةٍ مِن الشيطان، واللَّهِ ما زالوا عليها حتى قذَفهم اللَّهُ في النارِ .
Bişr bize anlattı, dedi ki: Yezîd bize anlattı, dedi ki: Saîd, Katâde'den {وَغَرَّتْكُمُ الْأَمَانِيُّ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ} “Allah'ın emri gelinceye kadar kuruntular sizi aldattı” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Şeytanın bir aldatmacası üzerindeydiler. Vallahi, Allah onları cehenneme atıncaya kadar bu durum üzere kalmaya devam ettiler.
وقولُه: {وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ}. يقولُ: وخدَعكم باللَّهِ الشيطانُ، فأَطْمَعَكم بالنجاةِ من عقوبتِه والسلامةِ من عذابِه.
{وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ} “ve çok aldatıcı [şeytan] da sizi Allah ile aldattı” sözü hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: O aldatıcı şeytan, O'nun cezasından kurtulacağınız ve azabından esenlikte kalacağınız ümidini vererek sizi Allah hakkında aldattı.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: {الْغَرُورُ}. أي: الشيطانُ .
Muhammed b. Amr bana anlattı, dedi ki: Ebû Âsım bize anlattı, dedi ki: Îsâ bize anlattı; ve el-Hâris bana anlattı, dedi ki: el-Hasan bize anlattı, dedi ki: Varkâ bize anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o: {الْغَرُورُ} “o çok aldatıcı” [ifadesi hakkında]: Yani şeytandır, dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ}. أي: الشيطانُ.
Bişr bize anlattı, dedi ki: Yezîd bize anlattı, dedi ki: Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini nakletti: {وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ} “ve o çok aldatıcı da sizi Allah ile aldattı” [ayeti hakkında]: Yani şeytandır.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ}: الشيطانُ.
Yûnus bana anlattı, dedi ki: İbn Vehb bize haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ} “ve o çok aldatıcı da sizi Allah ile aldattı” sözü hakkında: [O,] şeytandır, dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلَا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْوَاكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلَاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٥)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلَا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْوَاكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلَاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٥)} “Artık bugün ne sizden ne de inkâr edenlerden bir fidye alınır. Barınağınız ateştir; o sizin mevlanızdır (layığınızdır). Ne kötü bir varış yeridir o!”
يقولُ تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن قيلِ المؤمنين لأهلِ النفاقِ، بعدَ أنْ مَيَّز بينَهم في القيامةِ: {فَالْيَوْمَ} أيُّها المنافقون، {لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ}. يعني: عوضًا وبدلًا، يقولُ: لا يُؤْخَذُ ذلك منكم بدلًا مِن عقابِكم وعذابِكم، فيُخلِّصَكم مِن عذابِ اللَّهِ، {وَلَا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا}. يقولُ: ولا تُؤْخَذُ الفديةُ أيضًا مِن الذين كفَروا.
Zikri yüce olan [Allah], kıyamet gününde aralarını ayırdıktan sonra müminlerin münafıklara söyledikleri sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {فَالْيَوْمَ} “Artık bugün” ey münafıklar! {لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ} “sizden bir fidye alınmaz”, yani bir karşılık ve bedel alınmaz. Şöyle buyurmaktadır: Sizi Allah'ın azabından kurtaracak şekilde cezanıza ve azabınıza karşılık sizden bu [fidye] alınmaz. {وَلَا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “ne de inkâr edenlerden” sözü hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Kafir olan kimselerden de bir fidye alınmaz.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلَا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا}. يعني: المنافقين، ولا مِن الذين كفَروا .
Bişr bize anlattı, dedi ki: Yezîd bize anlattı, dedi ki: Saîd, Katâde'den {فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلَا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Artık bugün ne sizden ne de inkâr edenlerden bir fidye alınır” ayeti hakkında: Yani münafıklardan da [fidye alınmaz], inkâr edenlerden de, dediğini nakletti .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ} مِن المنافقين، {وَلَا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} معكم؛ {مَأْوَاكُمُ النَّارُ}.
Yûnus bana anlattı, dedi ki: İbn Vehb bize haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ} “Artık bugün sizden bir fidye alınmaz” —[yani] münafıklardan—, {وَلَا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “ne de inkâr edenlerden” —[yani] sizinle beraber [küfreden]lerden—; {مَأْوَاكُمُ النَّارُ} “Barınağınız ateştir” ayeti hakkında [böyle] dedi.
واختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ}؛ فقرَأَت ذلك عامةُ القرأةِ بالياءِ: {يُؤْخَذُ} ، وقرَأه أبو جعفرٍ القارئُ بالتاءِ .
Kurrâ, {فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ} “Artık bugün sizden bir fidye alınmaz” sözünün kıraatinde ihtilaf etmiştir. Genel kurrâ bunu yâ ile {يُؤْخَذُ} şeklinde okumuştur . Kârî Ebû Cafer ise bunu tâ ile [تُؤْخَذُ şeklinde] okumuştur .
وأولى القراءتين بالصوابِ الياءُ، وإن كانت الأخرى جائزةً.
Diğeri de caiz olmakla birlikte, bu iki kıraatten doğruya en yakın olanı yâ ile olanıdır.
وقولُه: {مَأْوَاكُمُ النَّارُ}. يقولُ: مَثْواكم ومسكنُكم الذي تَسْكُنونه يومَ القيامةِ النارُ.
{مَأْوَاكُمُ النَّارُ} “Barınağınız ateştir” sözü hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kıyamet gününde ikamet edeceğiniz yeriniz ve meskeniniz ateştir.
وقولُه: {هِيَ مَوْلَاكُمْ}. يقولُ: النارُ أَوْلى بكم.
{هِيَ مَوْلَاكُمْ} “O sizin mevlanızdır (layığınızdır)” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Ateş size daha layıktır.
وقولُه: {وَبِئْسَ الْمَصِيرُ}. يقولُ: وبئس مصيرُ مَن صار إلى النارِ.
{وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “Ne kötü bir varış yeridir o!” sözü hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Ateşe varan kimsenin varış yeri ne kötüdür!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (١٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (١٦)} “İman edenlerin, Allah'ın zikrine ve haktan inene karşı kalplerinin saygıyla yumuşaması ve daha önce kendilerine kitap verilip de üzerlerinden uzun zaman geçmesiyle kalpleri katılaşan kimseler gibi olmamaları vakti gelmedi mi? Onlardan birçoğu yoldan çıkmış kimselerdir.”
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا}: ألم يَحِنْ للذين صدَّقوا اللَّهَ ورسولَه أن تَلِينَ قلوبُهم لذكرِ اللَّهِ، فتَخْضَعَ قلوبُهم له، ولِما نزَل مِن الحقِّ، وهو هذا القرآنُ الذي نَزَّله على رسولِه ﷺ.
Zikri yüce olan [Allah], {أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenlerin... vakti gelmedi mi?” buyruğu ile şunu kastetmektedir: Allah'ı ve Resulü'nü tasdik edenlerin, Allah'ın zikrine karşı kalplerinin yumuşayıp O'na boyun eğmesi ve haktan inene -ki o da Resulü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirdiği bu Kur'an'dır- [kalplerinin teslim olması] vakti gelmedi mi?
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ}. قال: تُطِيعَ قلوبُهم.
Muhammed b. Sa'd bana anlattı, dedi ki: Babam bana anlattı, dedi ki: Amcam bana anlattı, dedi ki: Babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) {أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ} “İman edenlerin, Allah'ın zikrine kalplerinin saygıyla boyun eğmesi vakti gelmedi mi?” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: "Kalplerinin itaat etmesi [vakti gelmedi mi? demektir]."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ: {أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ} .
İbn Humeyd bize anlattı, dedi ki: Yahyâ b. Vâdıh bize anlattı, dedi ki: el-Hüseyn bize anlattı, Yezîd'den, o da İkrime'den {أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ} “İman edenlerin, Allah'ın zikrine kalplerinin saygıyla yumuşaması vakti gelmedi mi?” [ayeti hakkında nakletti] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ} الآية. ذُكِر لنا أنَّ شدَّادَ بنَ أَوْسٍ كَان يَرْوِي عن رسولِ اللَّهِ ﷺ، قال: "إِنَّ أوَّلَ ما يُرْفَعُ مِن الناسِ الخُشُوعُ" .
Bişr bize anlattı, dedi ki: Yezîd bize anlattı, dedi ki: Saîd, Katâde'den {أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ} “İman edenlerin, Allah'ın zikrine kalplerinin saygıyla yumuşaması vakti gelmedi mi?” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Bize nakledildiğine göre Şeddâd b. Evs, Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ediyordu ki o şöyle buyurmuştur: “İnsanlardan ilk kaldırılacak olan şey huşudur” .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: كان شدَّادُ بنُ أَوْسٍ يقولُ: أَوَّلُ ما يُرْفَعُ مِن الناسِ الخُشُوعُ .
İbnü'l-A'lâ bize anlattı, dedi ki: İbn Sevr bize Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti; o şöyle dedi: Şeddâd b. Evs şöyle derdi: İnsanlardan ilk kaldırılacak olan şey huşudur .
واختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ}؛ فقرأَتْه عامةُ القرأةِ غيرَ شيبةَ ونافعٍ بالتشديدِ: (نزَّل)، وقرَأه شيبةُ ونافعٌ: {وَمَا نَزَلَ} بالتخفيفِ ، وبأيِّ القراءتين قرَأ القارئُ فمصيبٌ؛ لتقاربِ معنَيَيْهما.
Kurrâ, {وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ} “ve haktan inene” sözünün kıraatinde ihtilaf etmiştir. Şeybe ve Nâfi' dışındaki genel kurrâ bunu şeddeli olarak (نَزَّلَ) şeklinde okumuştur. Şeybe ve Nâfi' ise {وَمَا نَزَلَ} şeklinde şeddesiz (hafif) olarak okumuştur . İki kıraatin manaları birbirine yakın olduğu için, kârî bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.
وقولُه: {وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ألم يأنِ لهم أن {وَلَا يَكُونُوا} يعني: الذين آمنوا مِن أمةِ محمدٍ ﷺ {كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ}. يعني: مِن بني إسرائيلَ، ويَعني بالكتابِ الذي أُوتُوه مِن قبلِهم التوراةَ والإنجيلَ.
{وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ} “ve daha önce kendilerine kitap verilip de üzerlerinden uzun zaman geçen kimseler gibi olmasınlar” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onların, yani Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinden iman edenlerin, {وَلَا يَكُونُوا} “olmamaları”, {كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ} “daha önce kendilerine kitap verilenler gibi”, yani İsrâiloğulları gibi [olmamaları vakti gelmedi mi?] Kendilerinden önce verilen kitaptan kasıt ise Tevrat ve İncil'dir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu konuda söylediğimizin benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن أبي معشرٍ، عن إبراهيمَ، قال: جاء عِتْرِيسُ بنُ عُرْقُوبٍ إلى ابنِ مسعودٍ، فقال: يا عبدَ اللَّهِ، هلَك مَن لم يأْمُرْ بالمعروفِ ويَنْهَ عن المنكرِ. فقال عبدُ اللَّهِ: هلَك من لم يَعرِفْ قلبُه معروفًا، ولم يُنْكِرْ قلبُه منكرًا؛ إنَّ بني إسرائيلَ لما طال عليهم الأمدُ وقسَت قلوبُهم، اختَرَعوا كتابًا مِن بينِ أيدِيهم وأرجلِهم، اسْتَهوتْه قلوبُهم، واسْتَحْلَتْه ألسنتُهم، وقالوا: نَعْرِضُ بني إسرائيل على هذا الكتابِ، فمن آمن به تَرَكْناه، ومَن كفَر به قتَلْناه. قال: فجعَل رجلٌ منهم كتابَ اللَّهِ في قَرْنٍ ، ثم جعل القَرَنَ بينَ ثَنْدُوَتَيْه ، فلما قيل له: أتُؤْمِنُ بهذا؟ قال: آمنتُ به - ويُومِئُ إلى القَرَنِ الذي بين ثَنْدُوَتَيْه - وما لي لا أُومِنُ بهذا الكتابِ! فمِن خَيْرِ مِلَلِهم اليومَ مِلَّةُ صاحبِ القَرَنِ .
İbn Humeyd bize anlattı, dedi ki: Cerîr bize Mugīre'den, o Ebû Ma'şer'den, o da İbrâhîm'den nakletti; o şöyle dedi: İtrîs b. Urkūb, İbn Mes'ûd'a gelip: Ey Abdullah! İyiliği emretmeyip kötülükten nehyetmeyen kimse helak olmuştur, dedi. Bunun üzerine Abdullah şöyle dedi: Kalbi iyiliği iyilik olarak bilmeyen ve kalbi kötülüğü inkâr etmeyen kimse helak olmuştur. İsrâiloğullarının üzerlerinden uzun zaman geçip kalpleri katılaşınca, elleriyle ve ayaklarıyla [kendi kafalarından] bir kitap uydurdular; kalpleri ona meyledip arzuladı, dilleri onu tatlı buldu ve: "İsrâiloğullarına bu kitabı sunalım; kim ona inanırsa onu serbest bırakırız, kim de onu inkâr ederse onu öldürürüz" dediler. [İbrâhîm] dedi ki: Onlardan bir adam Allah'ın Kitabı'nı bir sadağa (ok kabına) koydu, sonra bu sadağı iki göğsü arasına yerleştirdi . Ona: "Buna inanıyor musun?" denildiğinde, o: "Buna inandım" dedi -ve iki göğsü arasındaki sadağa işaret etti- ve: "Bu kitaba niye inanmayayım ki!" dedi. İşte bugün onların dinlerinin en hayırlısı, sadak sahibinin dinidir .
ويعني بقولِه: {فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ}: [فطال عليهم أمدُ] ما بينَهم وبينَ موسى ﷺ، وذلك الأَمَدُ: الزمانُ.
{فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ} “üzerlerinden uzun zaman geçti” sözüyle: Kendileri ile Mûsâ (aleyhisselâm) arasında [geçen müddetin uzamasını] kastetmektedir . Buradaki el-Emed (الأَمَدُ), zamandır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [rivayet etti]:
قولَه: {الْأَمَدُ}. قال: الدَّهْرُ .
{الْأَمَدُ} “zaman” sözü hakkında [Mücâhid]: Çağ / zaman, dedi .
وقولُه: {فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ}: [فقست قلوبهم] عن الخيراتِ، واشتدَّت على السُّكونِ إلى معاصي اللَّهِ، {وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وكثيرٌ مِن هؤلاء الذين أوتُوا الكتابَ مِن قبلِ أمةِ محمدٍ ﷺ فاسقون.
{فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ} “böylece kalpleri katılaştı” sözü hakkında: Hayırlara karşı [kalpleri katılaştı] ve Allah'a isyan konusunda rahat hissetmekte katılık gösterdi. {وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ} “ve onlardan birçoğu yoldan çıkmış kimselerdir” sözü hakkında ise övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinden önce kendilerine kitap verilen bu kimselerin birçoğu fasıktır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٧) إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ (١٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٧) إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ (١٨)} “Bilin ki Allah, ölümünden sonra toprağı diriltir. Aklınızı kullanasınız diye size ayetleri açıkladık. Şüphesiz sadaka veren erkeklerle sadaka veren kadınlar ve Allah'a güzel bir borç verenler var ya, [bu borç] onlara kat kat artırılır ve onlar için cömertçe bir mükafat da vardır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: {اعْلَمُوا} أيُّها الناسُ، {أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ} المَيْتةَ التي لا تُنْبِتُ شيئًا، {بَعْدَ مَوْتِهَا}. يعني: بعد دُثُورِها ودُرُوسِها، يقولُ: وكما يُحْيي هذه الأرضَ المَيْتةَ بعدَ دُرُوسِها، كذلك يَهْدِي الإنسانَ الضَّالَّ عن الحقِّ إلى الحقِّ، فيوفِّقُه ويُسَدِّدُه للإيمانِ حتى يصيرَ مؤمنًا مِن بعدِ كفْرِه، ومهتديًا مِن بعدِ ضلالِه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {اعْلَمُوا} “Bilin ki” ey insanlar! {أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ} “Allah toprağı diriltir”, yani hiçbir şey bitirmeyen ölü toprağı, {بَعْدَ مَوْتِهَا} “ölümünden sonra”, yani harap olup silinip gitmesinden sonra. Şöyle buyurmaktadır: Silinip gitmesinden sonra bu ölü toprağı dirilttiği gibi, haktan sapan insanı da hakka iletir; böylece küfründen sonra mümin, sapıklığından sonra hidayete ermiş olması için ona başarı ihsan eder ve onu imana yöneltir.
وقولُه: {قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ}. يقولُ: قد بيّنّا لكم الأدلةَ والحججَ لتَعْقِلوا.
{قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “Aklınızı kullanasınız diye size ayetleri açıkladık” sözü hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Aklınızı kullanasınız diye size delilleri ve hüccetleri apaçık gösterdik.
وقولُه: {إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ}. اختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَتْه عامةُ قرأةِ الأمصارِ خلا ابنِ كثيرٍ وعاصمٍ بتشديدِ الصادِ والدَّالِ، بمعنى: إن المتَصدِّقين والمتَصدِّقات. ثم تُدْغِمُ التاءَ في الصادِ، فتَجْعَلُها صادًا مشدَّدةً، كما
{إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ} “Şüphesiz sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar...” buyruğu hakkında: Kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etmiştir. İbn Kesîr ve Âsım hariç, beldelerin kurrâsının geneli bunu sâd ve dâl harflerini şeddeleyerek okumuştur; [bu da] "Şüphesiz sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar" (el-mutesaddikîne ve'l-mutesaddikât) anlamındadır. Sonra te (ت) harfi sâd (ص) harfine idğam edilir ve şeddeli bir sâd yapılır, nitekim
قيل: {يَاأَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ} [المزمل: ١]. يعني: المُتَزمِّلُ . وقرَأ ابنُ كثيرٍ وعاصمٌ: (إِنَّ المُصَدِّقين والمُصَدِّقاتِ) بتخفيفِ الصادِ، وتشديدِ الدَّالِ، بمعنى: إنَّ الذين صدَّقوا اللَّهَ ورسولَه .
{يَاأَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ} [Müzzemmil: 1] “Ey örtünüp bürünen!” buyruğunda da böyledir; yani "el-mütezammil" (المتزمل) demektir . İbn Kesîr ve Âsım ise sâd harfini şeddesiz (hafif), dâl harfini ise şeddeli olarak (إِنَّ المُصَدِّقين والمُصَدِّقاتِ) [el-musaddikîne ve'l-musaddikât] şeklinde okumuşlardır ki bu da: "Allah'ı ve Resulü'nü tasdik eden kimseler" anlamındadır .
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ عندي أن يقالَ: إنهما قراءتان معروفتان، صحيحٌ معنى كلِّ واحدةٍ منهما، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bana göre bu konuda doğruya en yakın olan görüş: Bunların her ikisinin de meşhur birer kıraat olduğu ve her birinin anlamının da doğru olduğudur. Dolayısıyla kârî bunlardan hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.
فتأويلُ الكلامِ إذن على قراءةِ من قرَأ ذلك بالتشديدِ في الحرفين - أعنى في الصادِ والدَّال -: إن المتصدِّقين مِن أموالِهم والمتصدِّقاتِ، {وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} بالنفقةِ في سبيلِه، وفيما أَمَر بالنفقةِ فيه، أو فيما نَدَب إليه - {يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ}. يقولُ: يُضاعِفُ اللَّهُ لهم قروضَهم التي أَقْرَضوها إيَّاه، فيُوفِّيهم ثوابَها يومَ القيامةِ، {وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ}. يقولُ: ولهم ثوابٌ مِن اللَّهِ على صِدْقِهم وقُروضِهم إيَّاه - كريمٌ، وذلك الجنةُ.
Buna göre sözün tevili -her iki harfi de (yani sâd ve dâl harflerini) şeddeli okuyanın kıraatine göre- şöyledir: Mallarından sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar ile -O'nun yolunda, harcamayı emrettiği veya teşvik ettiği yerlerde harcayarak- {وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} “Allah'a güzel bir borç verenler” var ya; {يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ} “[bu borç] onlara kat kat artırılır ve onlar için cömertçe bir mükafat da vardır”. Şöyle buyurmaktadır: Allah, O'na verdikleri bu borçlarını onlara kat kat artırır ve kıyamet gününde karşılığını eksiksiz olarak verir. {وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ} “ve onlar için cömertçe bir mükafat da vardır” sözü hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Doğrulukları ve O'na verdikleri borçları karşılığında Allah katından onlar için cömert bir mükafat vardır; o da cennettir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١٩)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١٩)} “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler var ya, işte onlar Rableri katında sıddıklar (özü sözü doğru olanlar) ve şahitlerdir. Onların mükafatları ve nurları vardır. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennemliklerdir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: والذين أقرُّوا بوحدانيةِ اللَّهِ وإرسالِه رسلَه، فصدَّقوا الرسلَ وآمَنوا بما جاءُوهم به مِن عندِ ربِّهم - أولئك هم الصِّدِّيقون.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın birliğini ve peygamberlerini gönderdiğini ikrar edip peygamberleri tasdik eden ve Rableri katından getirdikleri şeylere iman eden kimseler var ya; işte onlar sıddîklardır.
وقولُه: {وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في ذلك؛ فقال بعضُهم: قولُه: {وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ} منفصلٌ مِن الذي قَبلَه، والخبرُ عن الذين
[Cenâb-ı Hakk'ın] {وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “ve Rableri katında şahitler” buyruğuna gelince; tevil ehli bu konuda ihtilaf etmiştir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: [Allah'ın] {وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “ve Rableri katında şahitler” sözü kendisinden önceki kısımdan ayrıdır (müstakil bir cümledir); [Allah'a ve elçilerine] iman edenler hakkındaki haber ise
آمنوا باللَّهِ ورسلِه مُتَناهٍ عندَ قولِه: {الصِّدِّيقُونَ}، و {الصِّدِّيقُونَ} مرفوعون بقولَه: {هُمُ}. ثم ابْتُدِئَ الخبرُ عن الشهداءِ فقيل: {وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ}، و {وَالشُّهَدَاءُ} في قولِهم مرفوعون بقولِه: {لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ}.
{الصِّدِّيقُونَ} “sıddıklardır” sözünde sona ermiştir ve {الصِّدِّيقُونَ} lafzı {هُمُ} zamiri ile merfû kılınmıştır. Sonra şehitler/şahitler hakkındaki haber baştan başlatılarak {وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ} “ve Rableri katında şahitler [var ya], onların mükafatları ve nurları vardır” buyrulmuştur. Bu görüşü savunanlara göre {وَالشُّهَدَاءُ} [mübteda olarak] {لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ} haber cümlesiyle merfû kılınmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنُ عباسٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ}. قال: هذه مفصولةٌ. {وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ} .
Muhammed b. Sa'd bana anlattı, dedi ki: Babam bana anlattı, dedi ki: Amcam bana anlattı, dedi ki: Babam, kendi babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ} “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler var ya, işte onlar sıddıklardır” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Bu [cümle burada] ayrılmıştır; {وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ} “ve Rableri katında şahitler [var ya], onların mükafatları ve nurları vardır” .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن أبي الضُّحى، عن مسروقٍ: {أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ}. قال: هي للشهداءِ خاصةً .
İbn Beşşâr bize anlattı, dedi ki: Abdurrahman bize anlattı, dedi ki: Süfyân bize Mansûr'dan, o Ebü'd-Duhâ'dan, o da Mesrûk'tan nakletti: {أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ} “İşte onlar sıddıklar ve Rableri katında şahitlerdir; onların mükafatları ve nurları vardır” ayeti hakkında: Bu [son kısım] sadece şehitlere aittir, dedi .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن أبي الضُّحى، عن مسروقٍ، قال: هي خاصةً للشهداءِ.
İbn Humeyd bize anlattı, dedi ki: Mihrân bize Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Ebü'd-Duhâ'dan, o da Mesrûk'tan nakletti; o: Bu sadece şehitlere aittir, dedi.
قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن أبي الضُّحى: {أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ} ثم اسْتَأْنَف الكلامَ فقال: {وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ} .
Dedi ki: Mihrân bize Süfyân'dan, o Ebü'd-Duhâ'dan nakletti: {أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ} “İşte onlar sıddıklardır”; sonra söze yeniden başlayarak: {وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “ve Rableri katında şahitler...” dedi .
حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ}: هذه
Hüseyin'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ} “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler var ya, işte onlar sıddîklardır” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Bu
مفصولةٌ، سمَّاهم اللَّهُ صِدِّيقين بأنهم آمنوا باللَّهِ وصدَّقوا رسلَه، ثم قال: {وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ}. هذه مفصولةٌ .
[cümle burada] ayrılmıştır; Allah'a iman edip peygamberlerini tasdik ettikleri için Allah onları sıddîklar diye isimlendirmiş, sonra da: {وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ} “ve Rableri katında şahitler [var ya], onların mükafatları ve nurları vardır” buyurmuştur. Bu [cümle de] ayrılmıştır .
وقال آخرون: بل قولُه: {وَالشُّهَدَاءُ}. مِن صفةِ الذين آمَنوا باللَّهِ ورسلِه. قالوا: إنما تَناهى الخبرُ عن الذين آمَنوا عندَ قولِه: {وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ}. ثم ابْتُدِئَ الخبرُ عمَّا لهم، فقيل: {لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ}.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis O'nun: {وَالشُّهَدَاءُ} “ve şahitler” sözü, Allah'a ve peygamberlerine iman edenlerin bir sıfatıdır. Onlar şöyle demişlerdir: İman edenler hakkındaki haber ancak {وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “ve Rableri katında şahitlerdir” sözünde sona ermiştir. Sonra onlar için ne olduğu hakkındaki habere başlanmış ve {لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ} “onların mükafatları ve nurları vardır” buyrulmuştur.