وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ}. قال: الذين رعَوْا ذلك الحقَّ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ} “Biz de onlardan iman edenlere mükâfatlarını verdik” sözü hakkında şöyle demiştir: [Onlar] o hakka riayet edenlerdir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٨)} “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve O'nun elçisine iman edin ki, size rahmetinden iki pay versin, sizin için kendisiyle yürüyeceğiniz bir nur var etsin ve sizi bağışlasın. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” sözünün tevili hakkında [söylenecek söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: يأيُّها الذين صدَّقوا اللَّهَ ورسولَه مِن أهلِ الكتابين؛ التوراةِ والإنجيلِ، خافوا اللَّهَ بأداءِ طاعتِه واجتنابِ معاصيه، وآمِنوا برسولِه محمدٍ ﷺ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: İki kitabın; Tevrat ve İncil'in ehlinden olup Allah'ı ve elçisini tasdik edenler! O'na itaat edip günahlarından sakınarak Allah'tan korkun ve O'nun elçisi Muhammed ﷺ'e iman edin.
كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ}. يعني: الذين آمنوا مِن أهلِ الكتابِ.
Nitekim bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ} “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve O'nun elçisine iman edin”. Yani: Ehl-i Kitap'tan iman eden kimseler.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضَّحَّاكَ يقولُ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ}. يعني: الذين آمنوا من أهلِ الكتابِ.
Hüseyin'den bana rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ} “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve O'nun elçisine iman edin” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Yani: Ehl-i Kitap'tan iman eden kimselerdir.
وقولُه: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ}: يُعْطِكم ضِعْفين مِن الأجرِ؛ لإيمانِكم بعيسى ﷺ والأنبياءِ قبلَ محمدٍ ﷺ، ثم إيمانِكم بمحمدٍ ﷺ حينَ بُعِث نبيًّا.
O'nun: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} “size rahmetinden iki pay versin” sözü; Muhammed ﷺ'den önce Îsâ ﷺ'a ve peygamberlere iman etmeniz, ardından peygamber olarak gönderildiğinde Muhammed ﷺ'e iman etmeniz sebebiyle size iki kat mükâfat versin [demektir].
وأصلُ الكِفلِ: الحظُّ، وأصلُه: ما يَكْتَفِلُ به الراكبُ، فيَحْبِسُه ويَحْفَظُه عن السقوطِ؛ يقولُ: يُحَصِّنُكم هذا الكفلُ من العذابِ، كما يُحَصِّنُ الكِفلُ الراكبَ من السقوطِ.
Kifl (كِفْل) kelimesinin asıl anlamı nasip ve paydır. Kökü ise binicinin arkasına bağlayıp tutunduğu, kendisini düşmekten koruyan örtüdür . [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Bu nasip, biniciyi düşmekten koruyan örtü gibi sizi azaptan korur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أبو عمارٍ المروزيُّ، قال: ثنا الفضلُ بنُ موسى، عن سفيانَ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ}. قال: أَجْرَين؛ لإيمانِهم بعيسى ﵇ وتصديقِهم بالتوراةِ والإنجيلِ، وإيمانِهم بمحمدٍ ﷺ وتصديقِهم به .
Bize Ebû Ammâr el-Mervezî anlattı, dedi ki: Bize Fadl b. Mûsâ, Süfyân'dan, o Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} “size rahmetinden iki pay versin” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Îsâ aleyhisselam'a iman etmeleri, Tevrat ve İncil'i tasdik etmeleri, ayrıca Muhammed ﷺ'e iman edip O'nu tasdik etmeleri sebebiyle iki mükâfattır .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ}. قال: أَجْرَين؛ إيمانَهم بمحمدٍ ﷺ، وإيمانَهم بعيسى ﷺ والتوراةِ والإنجيلِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} “size rahmetinden iki pay versin”. Şöyle dedi: İki mükâfattır; Muhammed ﷺ'e olan imanları ve Îsâ ﷺ'a, Tevrat'a ve İncil'e olan imanları.
وبه عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، وهارونَ بنِ عنترةَ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ}. [قال: أَجْرَين].
Aynı isnadla Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan; [ayrıca] Hârûn b. Antere'den, o babasından, o da İbn Abbâs'tan: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} “size rahmetinden iki pay versin” [ayeti hakkında rivayet edildiğine göre]: [Şöyle dedi: İki mükâfattır].
[حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ}] . يقولُ: ضِعْفَين .
[Bize Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} “size rahmetinden iki pay versin” sözü hakkında nakletti] . Şöyle der: İki kattır .
قال: ثنا مهرانُ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرِ بنِ أبي المغيرةِ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، قال: بعَث النبيُّ ﷺ جعفرًا في سبعين راكبًا إلى النجاشيِّ يَدْعوه، فقدِم عليه، فدعاه فاستَجاب له وآمَن به، فلما كان عندَ انصرافِه قال ناسٌ ممن قد آمَن به من أهلِ مملكتِه، وهم أربعون رجلًا: ائذَن لنا، فنأتيَ هذا النبيَّ، فنُسلِمَ به، [[ونُجدِّفَ بهؤلاء] في البحرِ، فإنَّا أعلمُ بالبحرِ منهم]. فقدِموا مع جعفرٍ على النبيِّ ﷺ، وقد تَهَيَّأ النبيُّ ﷺ لوقعةِ أُحُدٍ، فلما رأوا ما بالمسلمين من الخَصاصةِ وشدةِ الحالِ، استأذَنوا النبيَّ ﷺ، قالوا: يا نبيَّ اللَّهِ، إن لنا أموالًا، ونحن نَرَى ما بالمسلمين من الخصاصةِ، فإن أَذِنتَ لنا انصرَفْنا فجِئْنا بأموالِنا فواسَينا المسلمين بها. فأَذِن لهم فانصرَفوا، فأتَوا بأموالِهم فواسَوا بها المسلمين، فأنزَل اللَّهُ فيهم: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ} إلى قولِه: {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} [القصص: ٥٢ - ٥٤]. فكانت النفقةُ التي واسَوا بها المسلمين، فلما سمِع أهلُ الكتابِ - ممن لم يُؤْمِنْ - بقولِه: {يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا} [القصص: ٥٤]. فخَروا على المسلمين، فقالوا: يا معشرَ المسلمين، أمَّا مَن آمَن منا بكتابِكم وكتابِنا فله أجرُه مرَّتين، ومَن لم يُؤْمِنْ بكتابِكم فله أجرٌ كأجورِكم، فما فضلُكم علينا؟! فأنزَل اللَّهُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ}. فجعَل لهم أجرَهم مرتين ، وزادهم النورَ والمغفرةَ، ثم قال: (لِكَيْلا يَعْلَمَ أهْلُ الكِتابِ). [وهكذا قرَأها سعيدُ بنُ جُبَيرٍ (لِكَيْلا يَعْلَمَ أَهْلُ الكِتابِ] أَلَّا يَقْدِرُونَ على شَيْءٍ) .
[Müellif] dedi ki: Bize Mihrân anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb, Ca'fer b. Ebi'l-Mugīre'den, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti; dedi ki: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Ca'fer'i, [kendisini İslam'a] davet etmesi için yetmiş binekli ile birlikte Necâşî'ye gönderdi. [Ca'fer] onun yanına varıp onu [İslam'a] davet etti; o da davetine icabet edip iman etti. [Ca'fer'in] ayrılma vakti gelince, onun krallık halkından olup iman etmiş olan kırk kişilik bir topluluk şöyle dedi: «Bize izin ver, şu Nebi'ye gidelim, onun vesilesiyle Müslüman olalım [ve denizde kürek çekerek bunlara yardımcı olalım]; zira biz denizi onlardan daha iyi biliriz». Ca'fer ile birlikte Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna vardılar; o sırada Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud Savaşı için hazırlık yapmıştı. Müslümanlardaki yoksulluğu ve durumun zorluğunu görünce Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin isteyip: «Ey Allah'ın Nebisi! Bizim mallarımız var ve Müslümanların içinde bulunduğu yoksulluğu görüyoruz. Eğer bize izin verirsen dönüp mallarımızı getirelim ve bunlarla Müslümanlara destek olalım» dediler. Onlara izin verdi, onlar da dönüp mallarını getirdiler ve bunlarla Müslümanlara destek oldular. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ} “Bundan önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da iman ederler” [ayetinden] {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “...ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” [Kasas 52-54] sözüne kadar olan kısmı indirdi. Bu [infak], Müslümanlara kendisiyle destek oldukları harcamaydı. Ehl-i Kitap'tan iman etmemiş olanlar: {يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا} “İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki defa verilecektir” [Kasas 54] sözünü işitince Müslümanlara karşı övünerek şöyle dediler: «Ey Müslümanlar topluluğu! Bizden hem sizin Kitabınıza hem de kendi kitabımıza iman eden kimseye mükâfatı iki defa verilecektir; sizin Kitabınıza iman etmeyene ise sizin mükâfatlarınız gibi bir mükâfat verilecektir. O halde sizin bize ne üstünlüğünüz var ki?!» Bunun üzerine Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} “Ey iman edenler! Allah’tan korkun ve O’nun Elçisi’ne iman edin ki size rahmetinden iki pay versin” ayetini indirdi. Böylece onlara da mükâfatlarını iki kat kıldı , ayrıca onlara nuru ve bağışlanmayı fazlasıyla verdi. Sonra: ({لِكَيْلا} {يَعْلَمَ أهْلُ الكِتابِ}) buyurdu. [Saîd b. Cübeyr burayı ({لِكَيْلا} {يَعْلَمَ أَهْلُ الكِتابِ}) şeklinde okumuştur] : ({أَلَّا يَقْدِرُونَ على شَيْءٍ}) .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ}. قال: ضِعْفين .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} “size rahmetinden iki pay versin” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: İki kattır .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ}. قال: والكِفْلان أَجْران؛ بإيمانِهم الأولِ، وبالكتابِ الذي جاء به محمدٌ ﷺ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} “size rahmetinden iki pay versin”. Şöyle dedi: İki kifl, önceki imanları ve Muhammed ﷺ'in getirdiği Kitap sebebiyledir .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ}. يعني: الذين آمَنوا من أهلِ الكتابِ، {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ}. يقولُ: أَجْرَين؛ بإيمانِكم بالكتابِ الأوّلِ، و الذي جاء به محمدٌ ﷺ.
Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ın, O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ} “Ey iman edenler! Allah'a karşı takva sahibi olun ve O'nun Resûlü'ne iman edin” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: [Yani] Ehl-i Kitap'tan iman edenleri [kastediyor]; {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} “size rahmetinden iki pay versin”. Şöyle der: İki mükâfattır; ilk kitaba ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğine iman etmeniz sebebiyledir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ}. قال: أَجْرَين؛ أجرَ الدنيا، وأجرَ الآخرةِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} “size rahmetinden iki pay versin” sözü hakkında şöyle dedi: İki mükâfattır; dünya mükâfatı ve âhiret mükâfatı .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن سفيانَ، قال: ثنا عنبسةُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الأحوصِ، عن أبي موسى: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ}. قال: الكِفْلان ضِعْفان من الأجرِ، بلسانِ الحبشةِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Süfyân'dan anlattı, dedi ki: Bize Anbese, Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da Ebû Mûsâ'dan nakletti: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} “size rahmetinden iki pay versin”. Şöyle dedi: İki kifl, Habeş dilinde mükâfattan iki kattır .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الشعبيِّ، قال: إن الناسَ يومَ القيامةِ على أربعِ منازلَ؛ رجلٌ كان مؤمنًا بعيسى فآمَن بمحمدٍ ﷺ فله أجران، ورجلٌ كان كافرًا بعيسى [فآمَن بمحمدٍ ﷺ فله أجرٌ، ورجلٌ كان كافرًا بعيسى] فكفَر بمحمدٍ ﷺ فباء بغضبٍ على غضبٍ، ورجلٌ كان كافرًا بعيسى من مشرِكي العربِ فمات بكفرِه قبلَ محمدٍ فباء بغضبٍ.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Şa'bî'den nakletti, dedi ki: Kıyamet gününde insanlar dört mertebededir: Îsâ'ya inanıp ardından Muhammed ﷺ'e de iman eden adam ki onun için iki mükâfat vardır; Îsâ'yı inkâr edip [ardından Muhammed ﷺ'e iman eden adam ki onun için bir mükâfat vardır; Îsâ'yı inkâr edip] ardından Muhammed ﷺ'i de inkâr eden adam ki gazap üstüne gazaba uğrar; Arap müşriklerinden olup Îsâ'yı inkâr eden ve Muhammed'den önce küfrü üzere ölen adam ki o da gazaba uğrar.
حدَّثني العباسُ بنُ الوليدِ، قال: أخبَرني أبي، قال: سألتُ سعيدَ بنَ عبدِ العزيزِ عن الكِفْلِ؛ كم هو؟ قال: ثلاثُمائةٍ وخمسون حسنةً، والكِفْلان: سبعُمائةِ حسنةٍ. قال سعيدٌ: سأل عمرُ بنُ الخطابِ ﵁ حبرًا من أحبارِ اليهودِ: كم أفضلُ ما ضُعِّفت لكم الحسنةُ؟ قال: كِفلٌ ثلاثُمائةٍ وخمسون حسنةً. قال: فحمِد اللَّهَ عمرُ على أنه أعطانا كِفْلين. ثم ذكَر سعيدٌ قولَ اللَّهِ ﷿ في سورةِ "الحديدِ": {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ}. فقلت له: الكِفْلان في الجمعةِ مثلُ
Bana Abbâs b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bana babam haber verdi, dedi ki: Saîd b. Abdilazîz'e kifl[in miktarını]; ne kadar olduğunu sordum. O da: “Üç yüz elli sevaptır; iki kifl ise yedi yüz sevaptır” dedi. Saîd dedi ki: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Yahudi din bilginlerinden bir bilgine: “Size bir iyiliğin katlanarak verilen en fazlası ne kadardır?” diye sordu. O da: “Üç yüz elli sevaplık bir kifldir” dedi. [Râvî] dedi ki: Bunun üzerine Ömer, bize iki kifl verdiği için Allah'a hamdetti. Sonra Saîd, Azîz ve Celîl olan Allah'ın Hadîd Suresi'ndeki: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} “size rahmetinden iki pay versin” ayetini zikretti. Ben de ona: “Cuma günündeki iki kifl bunun gibi
هذا؟ قال: نَعَمْ .
...midir?" dedim. O da: "Evet" dedi .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك صحَّ الخبرُ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ.
Bu konuda söylediğimize benzer bir rivayet Resûlullah ﷺ'den sahih olarak gelmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: ثنا معمرُ بنُ راشدٍ، عن فراسٍ، عن الشعبيِّ، عن أبي بُردةَ بنِ أبي موسى، عن أبيه، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "ثلاثةٌ يُؤْتَون أجرَهم مرَّتين؛ رجلٌ آمَن بالكتابِ الأولِ والكتابِ الآخِرِ، ورجلٌ كانت له أمَةٌ فأدَّبها فأحسَن تأديبَها، ثم أعتَقها فتزوَّجها ، وعبدٌ مملوكٌ أحسَن عبادةَ ربِّه، ونصَح لسيدِه" .
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer b. Râşid, Firâs'tan, o Şa'bî'den, o Ebû Bürde b. Ebî Mûsâ'dan, o da babasından nakletti, dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Üç kişi vardır ki onlara mükâfatları ikişer defa verilir: İlk kitaba ve son kitaba iman eden kimse; yanında bir cariyesi bulunup onu terbiye eden ve terbiyesini güzel yapan, sonra da onu azat edip kendisiyle evlenen kimse; hem Rabbine ibadeti güzel yapan hem de efendisine sadakat gösteren köle" .
[حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ أبي زائدةَ، قال: ثنى صالحُ بنُ صالحٍ الهمدانيُّ، عن عامرٍ، عن أبي بُرْدةَ بنِ أبي موسى، عن أبي موسى، عن النبيِّ ﷺ بنحوِه .
[Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bana Sâlih b. Sâlih el-Hemedânî, Âmir'den, o Ebû Bürde b. Ebî Mûsâ'dan, o Ebû Mûsâ'dan, o da Peygamber ﷺ'den benzerini nakletti .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنى عبدُ الصمدِ، قال: ثنا شعبةُ، عن صالحِ بنِ صالحٍ، سمِع الشعبيَّ يُحدِّثُ، عن أبي بُرْدةَ، عن أبي موسى الأشعريِّ، عن رسولِ اللَّهِ ﷺ بنحوه].
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdussamed anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Sâlih b. Sâlih'ten nakletti; o Şa'bî'yi anlatırken işitmiş, o Ebû Bürde'den, o Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini [rivayet etmiştir.]
[حدَّثني محمدُ بنُ [عبدِ اللَّهِ بنِ] عبدِ الحكمِ، قال: أخبَرنا إسحاقُ بنُ الفراتِ، عن يحيى بنِ أيوبَ، قال: قال يحيى بنُ سعيدٍ: أخبَرنا نافعٌ، أن عبدَ اللَّهِ بنَ عمرَ قال: سمِعتُ رسولَ اللَّهِ ﷺ يقولُ: "إنما آجالُكم في آجالِ مَن خلَا من الأممِ كما بينَ صلاةِ العصرِ إلى مغربِ الشمسِ، وإنما مَثَلُكم ومَثَلُ اليهودِ والنصارَى كمثلِ رجلٍ استأجَر عُمَّالًا، فقال: مَن يَعْمَلُ من بُكرةٍ إلى نصفِ النهارِ على قيراطٍ قيراطٍ؟ ألا فعمِلت اليهودُ، ثم قال: من يعملُ من نصفِ النهارِ إلى صلاةِ العصرِ على قيراطٍ قيراطٍ؟ ألا فعمِلت النصارَى، ثم قال: مَن يَعْمَلُ من صلاةِ العصرِ إلى مغاربِ الشمسِ على قيراطين قيراطين؟ ألا فعمِلتم"] .
[Bana Muhammed b. [Abdillâh b.] Abdilhakem anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. el-Furât, Yahyâ b. Eyyûb'dan haber verdi, dedi ki: Yahyâ b. Saîd dedi ki: Bize Nâfi' haber verdi; Abdullah b. Ömer şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu duydum: "Sizin ecelleriniz, sizden önce gelip geçmiş ümmetlerin ecelleri yanında ikindi namazı ile güneşin batışı arasındaki vakit gibidir. Sizin durumunuz ile Yahudi ve Hristiyanların durumu, işçi kiralayıp da: 'Kim sabahtan gün ortasına kadar birer kırat karşılığında çalışır?' diyen bir adamın durumuna benzer. Dikkat edin, Yahudiler çalıştı. Sonra: 'Kim gün ortasından ikindi namazına kadar birer kırat karşılığında çalışır?' dedi. Dikkat edin, Hristiyanlar çalıştı. Sonra: 'Kim ikindi namazından güneşin batışına kadar ikişer kırat karşılığında çalışır?' dedi. Dikkat edin, siz çalıştınız"] .
حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ دينارٍ، أنه سمِع ابنَ عمرَ يقولُ: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "مثَلُ هذه الأُمَّةِ - أو قال: أُمَّتي - ومثَلُ اليهودِ والنصارَى كمثَلِ رجلٍ قال: مَن يَعْمَلُ لي من غُدوةٍ إلى نصفِ النهارِ على قيراطٍ؟ قالت اليهودُ: نحن. فعمِلوا، قال: فمَن يَعْمَلُ من نصفِ النهارِ إلى صلاةِ العصرِ على قيراطٍ؟ قالت النصارَى: نحن. فعمِلوا، وأنتم المسلمون تَعْمَلون من صلاةِ العصرِ إلى الليلِ على قيراطين، فغضِبتِ اليهودُ والنصارَى، وقالوا: نحن أكثرُ عملًا وأقلُّ أجرًا. قال: هل ظلَمتُكم من أجورِكم
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Abdullah b. Dînâr'dan anlattı; o İbn Ömer'in şöyle dediğini işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bu ümmetin -yahut şöyle buyurdu: ümmetimin- Yahudiler ve Hristiyanlar karşısındaki durumu, tıpkı şöyle diyen bir kimsenin durumu gibidir: 'Kim benim için sabahtan gün ortasına kadar bir kırat karşılığında çalışır?' Yahudiler: 'Biz' dediler ve çalıştılar. [Adam]: 'Peki gün ortasından ikindi namazına kadar bir kırat karşılığında kim çalışır?' dedi. Hristiyanlar: 'Biz' dediler ve çalıştılar. Siz Müslümanlar ise ikindi namazından geceye kadar iki kırat karşılığında çalışmaktasınız. Bunun üzerine Yahudiler ve Hristiyanlar öfkelendiler ve: 'Biz daha çok çalıştık ama daha az ücret aldık' dediler. [O zat]: 'Ben sizin ücretlerinizden
شيئًا؟ قالوا: لا. قال: فذاك فَضْلي أُوتيه مَن أشاءُ" .
...bir şey kıstım mı?' dedi. Onlar: 'Hayır' dediler. O da: 'İşte bu benim lütfumdur, onu dilediğime veririm' dedi" .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني الليثُ وابنُ لَهيعةَ، عن سليمانَ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن أبي أُمامةَ الباهليِّ، أنه قال: شَهِدتُ خطبةَ رسولِ اللَّهِ ﷺ يومَ حجةِ الوداعِ، فقال قولًا كثيرًا حسنًا جميلًا، وكان فيها: "مَن أسلَم من أهلِ الكتابَيْنِ فله أجرُه مرَّتين، وله مثلُ الذي لنا، وعليه مثلُ الذي علينا، ومَن أسلَم من المشركين فله أجرُه، وله مثلُ الذي لنا، وعليه مثلُ الذي علينا" .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Leys ve İbn Lehîa, Süleyman b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Abdirrahmân'dan, o da Ebû Umâme el-Bâhilî'den nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ'in Vedâ Haccı günündeki hutbesine şahit oldum. Pek çok güzel ve latif söz söyledi. O hutbede şunlar da vardı: "İki Kitap ehlinden kim Müslüman olursa ona iki kat mükâfat vardır; bizim lehimize olan onun da lehinedir, bizim aleyhimize olan onun da aleyhinedir. Müşriklerden kim Müslüman olursa ona da mükâfatı vardır; bizim lehimize olan onun da lehinedir, bizim aleyhimize olan onun da aleyhinedir" .
وقولُه: {وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في الذي عُنِي به "النورُ" في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: عُنِي به القرآنُ.
O'nun: {وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ} “sizin için kendisiyle yürüyeceğiniz bir nur var etsin” sözüne gelince; tevil ehli bu yerdeki "nur" ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bununla Kur'an kastedilmiştir" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أبو عمارٍ المروزيُّ، قال: ثنا الفضلُ بنُ موسى، عن سفيانَ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ}: القرآنُ ، واتِّباعُهم النبيَّ ﷺ .
Bize Ebû Ammâr el-Mervezî anlattı, dedi ki: Bize Fadl b. Mûsâ, Süfyân'dan, o Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ} “sizin için kendisiyle yürüyeceğiniz bir nur var etsin”. [İbn Abbâs]: Kur'an'dır ve Peygamber ﷺ'e tabi olmalarıdır [dedi].
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ}. قال:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ} “sizin için kendisiyle yürüyeceğiniz bir nur var etsin”. Dedi ki:
الفرقانُ، واتِّباعُهم النبيَّ ﷺ.
Furkan (hak ile batılı ayıran) ve Peygamber ﷺ'e tabi olmalarıdır.
حدَّثنا أبو كريبٍ وأبو هشامٍ، قالا: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ}. قال: القرآنُ.
Bize Ebû Küreyb ve Ebû Hişâm anlattılar, dediler ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, o Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ} “sizin için kendisiyle yürüyeceğiniz bir nur var etsin”. Dedi ki: Kur'an'dır.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن عطاءٍ، عن سعيدٍ مثلَه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Atâ'dan, o Saîd'den aynısını nakletti .
وقال آخرون: عُنِي بالنورِ في هذا الموضعِ: الهُدى.
Başkaları ise şöyle dedi: Bu yerdeki nur ile hidayet kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {تَمْشُونَ بِهِ}. قال: هُدًى .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in O'nun: {تَمْشُونَ بِهِ} “kendisiyle yürüyeceğiniz” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Hidayettir .
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إنَّ اللَّهَ تعالى ذكرُه وعَد هؤلاءِ القومَ أنْ يجعلَ لهم نورًا يَمْشُون به، والقرآنُ مع اتِّباعِ رسولِ اللَّهِ ﷺ نورٌ لمن آمن بهما وصدَّقهما، وهُدًى؛ لأن مَن آمن بذلك فقد اهْتَدى.
Bu konuda doğruya en layık olan görüş şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ bu topluluğa, kendisiyle yürüyecekleri bir nur kılacağını vaad etmiştir. Kur'an ile birlikte Resûlullah ﷺ'e tabi olmak, ikisine iman edip tasdik eden kimse için bir nurdur ve bir hidayettir; çünkü buna iman eden kimse doğru yolu bulmuş (hidayete ermiş) olur.
وقولُه: {وَيَغْفِرْ لَكُمْ}. يقولُ: ويَصْفَحْ لكم عن ذنوبِكم فيَسْتُرْها عليكم، {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: واللَّهُ ذو مغفرةٍ ورحمةٍ.
O'nun: {وَيَغْفِرْ لَكُمْ} “ve sizi bağışlasın” sözü; günahlarınızı affedip onları sizin üzerinizde örtsün [demektir]. {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” sözü ise; Allah Teâlâ mağfiret ve rahmet sahibidir buyurmaktadır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩)}.
Allah Teâlâ'nın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩)} “Tâ ki Kitap ehli, Allah'ın lütfundan hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini (mâlik olamayacaklarını), şüphesiz lütfun Allah'ın elinde olduğunu, onu dilediğine vereceğini ve Allah'ın büyük lütuf sahibi olduğunu bilsinler.”
يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين به وبمحمدٍ ﷺ مِن أهلِ الكتابِ: يفعلُ بكم ربُّكم هذا لكي يعلمَ أهلُ الكتابِ أنهم لا يَقْدِرون على شيءٍ مِن فضلِ اللَّهِ الذي آتاكم وخصَّكم به؛ لأنهم كانوا يَرَوْن أَنَّ اللَّهَ قد فضَّلهم على جميعِ الخَلْقِ، فأَعْلَمهم اللَّهُ جلّ ثناؤُه أنَّه قد آتَى أمةَ محمدٍ ﷺ مِن الفضلِ والكرامةِ، ما لم يُؤْتِهم، وأنَّ أهلَ الكتابِ حسَدوا المؤمنينَ لمّا نزَل قولُه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ}. فقال اللَّهُ ﷿: فعَلْتُ ذلك ليعلمَ أهلُ الكتابِ أنهم لا يَقْدِرون على شيءٍ مِن فضلِ اللَّهِ.
Allah Teâlâ, Kitap ehlinden olup Kendisine ve Muhammed ﷺ'e iman edenlere şöyle buyurmaktadır: Rabbiniz bunu size, Kitap ehlinin, Allah'ın size verdiği ve sizi kendisiyle seçkin kıldığı lütfundan hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini bilmeleri için yapmaktadır; çünkü onlar Allah'ın kendilerini bütün yaratılmışlara üstün kıldığını görüyorlardı (sanıyorlardı). Bunun üzerine şânı yüce olan Allah, onlara Muhammed ﷺ ümmetine kendilerine vermediği fazilet ve ikramı verdiğini bildirdi. Ve Kitap ehli: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve O'nun Resûlü'ne iman edin ki, size rahmetinden iki pay versin, sizin için kendisiyle yürüyeceğiniz bir nur var etsin ve sizi bağışlasın” [ayeti] indiğinde müminleri kıskandılar. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: "Bunu Kitap ehlinin, Allah'ın lütfundan hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini bilmeleri için yaptım" buyurdu.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ} الآية. قال: لما نزَلت هذه الآيةُ حسَد أهلُ الكتابِ المسلمينَ عليها، فأنزَل اللَّهُ ﷿: {لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ} الآية. قال: ذُكِر لنا أنَّ نبيَّ اللَّهِ ﷺ كان يقولُ: "إِنَّما مَثَلُنا ومَثَلُ أهلِ الكتابَيْن قَبْلَنا، كمَثَلِ رجلٍ اسْتَأْجَر أُجَرَاءَ يَعْمَلُون إلى اللَّيلِ على قِيراطٍ، فلمَّا انْتَصَف النَّهارُ سَئِمُوا عَمَلَه وملُّوا، فحاسَبهم، فأَعْطاهم [نصفَ قيراطٍ، ثم استأجَر أجراءَ يعمَلون إلى الليلِ على قيراطٍ، فعمِلوا إلى صلاةِ العصرِ، ثم سَئِموا وملُّوا عملَه، فحاسَبهم، فأعطاهم] على قَدْرِ ذلك، ثم اسْتَأْجَر أُجَراءَ إلى اللَّيلِ على قِيراطينِ يَعْمَلُون له بقيَّةَ عملِه، فقيل له: ما شأنُ هؤلاءِ أَقَلُّهم عملًا، وأَكْثَرُهم أَجْرًا؟ قال:
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [nakletti; Katâde] {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ} “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve O'nun Resûlü'ne iman edin” ayeti hakkında dedi ki: Bu ayet indiğinde Ehl-i Kitap, bundan dolayı Müslümanları kıskandı. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ} “Kitap ehli, hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini bilsinler diye...” ayetini indirdi. [Katâde] dedi ki: Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: «Bizim ile bizden önceki iki kitap ehlinin misali, geceye kadar bir kırat karşılığında çalışmak üzere işçiler tutan bir adamın misali gibidir. Gün yarı olunca adamın işinden usandılar ve bıktılar. Bunun üzerine adam onların hesabını görüp [kendilerine yarım kırat verdi. Sonra geceye kadar bir kırat karşılığında çalışacak işçiler tuttu; ikindi namazı vaktine kadar çalıştılar, sonra adamın işinden usandılar ve bıktılar. Bunun üzerine adam onların hesabını görüp] bu mikdara göre verdi. Sonra kalan işini kendisi için geceye kadar tamamlamak üzere ikişer kırat karşılığında işçiler tuttu. Bunun üzerine adama: 'İşi en az, ücreti en çok olan bu kimselerin durumu nedir?' denildi. O da:
مالي، أُعْطِي مَن شِئْتُ. فَأَرْجو أنْ نكونَ نحنُ أصحابَ القِيرَاطَيْنِ".
'Benim malımdır, dilediğime veririm.' Umarım ki biz o iki kırat sahipleri oluruz."
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ}. قال: بلَغنا أنَّها حينَ نزَلت حسَد أهلُ الكتابِ المسلمين، فأنزَل اللَّهُ: {لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} “rahmetinden iki pay”. Dedi ki: Bize ulaştığına göre bu [ayet] indiğinde Kitap ehli Müslümanları kıskandı; bunun üzerine Allah: {لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} “Kitap ehli bilsinler ki, Allah'ın lütfundan hiçbir şeye güç yetiremezler” [ayetini] indirdi .
حدَّثنا أبو عمارٍ، قال: ثنا الفضلُ بنُ موسى، عن سفيانَ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ}: الذين يتَسَمَّعون، {أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ}.
Bize Ebû Ammâr anlattı, dedi ki: Bize el-Fadl b. Mûsâ, Süfyân'dan, o Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ} “Kitap ehli bilsinler diye”: [yani] kulak kabartanlar, {أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} “Allah'ın lütfundan hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini”.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan aynısını nakletti.
وقيل: {لِئَلَّا يَعْلَمَ}. وإنما هو: لِيَعْلَمَ، وذُكِر أنَّ ذلك في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (لِكَيْ يَعْلَمَ أَهْلُ الكِتابِ ألَّا يَقْدِرُون) ؛ لأنَّ العربَ تجعلُ "لا" صلةً في كلِّ كلامٍ دخَل في أوَّلِه أو آخرِه جَحْدٌ غيرُ مُصَرَّحٍ، كقولِه في الجَحْدِ السابقِ الذي لم يُصَرِّحْ به: {مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ} [الأعراف: ١٢]. وقولِه: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ} [الأنعام: ١٠٩] وقولِه: {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا} الآية [الأنبياء: ٩٥]. ومعنى ذلك: أهلكناها أنهم يَرْجِعون.
Denildi ki: {لِئَلَّا يَعْلَمَ} “bilsinler diye” [ifadesi] aslında "bilmesi için (liye'leme)" anlamındadır. Bunun Abdullah'ın kıraatinde: (لِكَيْ يَعْلَمَ أَهْلُ الكِتابِ ألَّا يَقْدِرُون) "Kitap ehli güç yetiremeyeceklerini bilsinler diye" şeklinde olduğu zikredilmiştir ; çünkü Araplar, başında veya sonunda açıkça belirtilmemiş bir olumsuzluk bulunan her sözde "lâ (لا)" edatını zâid (pekiştirme amaçlı) kılarlar. Tıpkı açıkça belirtilmemiş önceki olumsuzluk hakkında O'nun: {مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ} [el-A'râf: 12] “Sana emrettiğimde seni secde etmekten alıkoyan neydi?” sözünde ve: {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ} [el-En'âm: 109] “Farkında mısınız ki o geldiği zaman da iman etmezler” sözünde ve: {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا} [el-Enbiyâ: 95] “Helak ettiğimiz bir memlekete haram kılınmıştır...” ayetinde olduğu gibi. Bunun anlamı: Helak ettiğimiz memleket halkı geri dönecekler [demektir].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: أخبَرنا أبو هارونَ الغَنَويُّ، قال: قال خطابُ بنُ عبدِ اللَّهِ: {لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ}.
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hârûn el-Ganevî haber verdi, dedi ki: Hattâb b. Abdillâh: {لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} “Kitap ehli bilsinler ki, Allah'ın lütfundan hiçbir şeye güç yetiremezler” [hakkında konuştu] dedi.
قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن أبي المُعَلَّى، قال: كان سعيدُ بنُ جبيرٍ يقولُ: (لِكَيْلا يَعْلَمَ أَهْلُ الكِتابِ) .
Dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebü'l-Muallâ'dan nakletti, dedi ki: Saîd b. Cübeyr: (لِكَيْلا يَعْلَمَ أَهْلُ الكِتابِ) "Kitap ehli bilsinler diye" derdi.
وقولُه: {وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولِيعلَموا أن الفضلَ بيدِ اللَّهِ دونَهم، ودونَ غيرِهم من الخلقِ، {يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ}. يقولُ: يُعْطى فضلَه ذلك من يشاءُ من خلقِه، ليس ذلك إلى أحدٍ سواه، {وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: واللَّهُ ذو الفضلِ على خلقِه، العظيمُ فضلُه.
O'nun: {وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ} “ve muhakkak lütuf Allah'ın elindedir” sözü; Allah Teâlâ, onlar hariç ve diğer yaratılmışlar hariç lütfun Allah'ın elinde olduğunu bilsinler diye buyurmaktadır. {يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ} “onu dilediğine verir” sözü; bu lütfunu yaratılmışlarından dilediğine verir, bu O'ndan başkasına ait değildir [demektir]. {وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ} “Allah büyük lütuf sahibidir” sözü ise; Allah Teâlâ, yaratılmışlarına karşı lütuf sahibidir, O'nun lütfu pek büyüktür buyurmaktadır.
آخِرُ تفسيرِ سورةِ "الحديدِ"
Hadîd Sûresi tefsirinin sonu.