حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ}: خُزوا كما خُزِي الذين مِن قبلِهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} [ayeti hakkında] anlattı: Kendilerinden öncekiler rezil rüsvay edildiği gibi rezil rüsvay edildiler demektir.
وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ يقولُ: معنى {كُبِتُوا} أُهلِكوا.
Arap kelâmını bilen ilim ehlinden bazıları ise şöyle diyordu: {كُبِتُوا} ifadesinin anlamı, helak edildiler demektir.
وقال آخرُ منهم: يقولُ: معناه غِيظوا وأُخْزُوا يومَ الخندقِ، {كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ}. يريدُ مَن قاتل الأنبياءَ مِن قبلِهم.
Onlardan bir başkası ise şöyle demiştir: [Bunun] anlamı, Hendek gününde öfkelendirildiler ve rezil rüsvay edildiler demektir. {كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Kendilerinden öncekilerin alçaltıldığı gibi”. [Bununla da] kendilerinden önce peygamberlerle savaşanları kastetmektedir.
وقولُه: {وَقَدْ أَنْزَلْنَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ}. يقولُ: وقد أنزَلْنا دلالاتٍ مُفَصَّلاتٍ، وعلاماتٍ مُحكَماتٍ، تدلُّ على حقائقِ حدودِ اللَّهِ.
[Allah Teâlâ'nın]: {وَقَدْ أَنْزَلْنَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “Oysa biz apaçık ayetler indirmiştik” buyruğu ise şöyle buyurmaktadır: Allah'ın sınırlarının hakikatlerine delalet eden ayrıntılı deliller ve muhkem işaretler indirmiştik.
وقولُه: {وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولجاحِدِي تلك الآياتِ البيِّناتِ التي أنزَلناها على رسولِنا محمدٍ ﷺ ومُنكرِيها - عذابٌ يومَ القيامةِ، {مُهِينٌ}. يعني: مُذِلٌّ في جهنمَ.
[Allah Teâlâ'nın]: {وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ} “İnkârcılar için alçaltıcı bir azap vardır” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Resûlümüz Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirdiğimiz o apaçık ayetleri inkâr edip tanımayanlar için kıyamet gününde {مُهِينٌ} yani cehennemde alçaltıcı/zelil edici bir azap vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٦)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri hakkında görüş: {يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٦)} “O gün Allah onların hepsini diriltecek ve yaptıklarını kendilerine haber verecektir. Allah onları bir bir saymış, onlarsa unutmuşlardır. Allah her şeye şahittir.”
يقولُ تعالى ذكره: وللكافرين عذابٌ مهينٌ في يومِ يَبعَثُهم اللَّهُ جميعًا مِن قبورِهم لموقفِ القيامةِ، فَيُنبِّئُهم اللَّهُ بما عَمِلوا، {أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أَحْصَى اللَّهُ ما عَمِلوا، فعدَّه عليهم وأَثْبَته وحَفِظه، ونَسِيه عامِلوه، {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ}. يقولُ: وَاللَّهُ جلّ ثناؤُه على كلِّ شيءٍ عَمِلوه وغيرِ ذلك من أمرِ خَلْقِه {شَهِيدٌ}. يعني: شاهدٌ، يعلمُه ويُحيطُ به، فلا يَعْزُبُ عنه شيءٌ منه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İnkârcılar için, Allah'ın kıyamet duruşması için hepsini kabirlerinden dirilteceği ve yaptıklarını kendilerine haber vereceği günde alçaltıcı bir azap vardır. {أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ} “Allah onları bir bir saymış, onlarsa unutmuşlardır”; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah onların yaptıklarını tek tek saymış, aleyhlerine kaydetmiş, tespit edip korumuştur; yapanlar ise onu unutmuştur. {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “Allah her şeye şahittir”; [bununla] şöyle buyurmaktadır: Övgüsü yüce olan Allah, onların yaptıkları her şeye ve mahlukatının diğer işlerine {شَهِيدٌ} yani şahittir, onu bilir ve kuşatır, hiçbir şey O'ndan gizli kalmaz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ وَلَا أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كَانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri hakkında görüş: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ وَلَا أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كَانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧)} “Görmedin mi ki Allah, göklerde olanı da yerde olanı da bilir. Üç kişinin gizli konuştuğu yerde dördüncüsü mutlaka O'dur; beş kişi olsalar altıncısı mutlaka O'dur. Bunlardan daha az veya daha çok da olsalar, nerede bulunurlarsa bulunsunlar mutlaka O onlarla beraberdir. Sonra kıyamet günü yaptıklarını kendilerine haber verecektir. Şüphesiz Allah, her şeyi hakkıyla bilendir.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ألم تَنْظُرْ يا محمدُ بعينِ قلبِك فَترَى أن اللَّهَ يَعلمُ ما في السماواتِ وما في الأَرض مِن شيءٍ، لا يَخْفَى عليه صغيرُ ذلك وكبيرُه. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فكيف يَخْفَى على مَن كانت هذه صفتَه أعمالُ هؤلاء الكافرين وعصيانُهم ربَّهم. ثم وصَف جلّ ثناؤُه قُرْبَه من عبادِه وسماعَه نجواهم، وما يَكتُمونه الناسَ مِن أحاديثِهم، فيَتَحَدَّثونه سرًّا بينَهم، فقال: {مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ} مِن خَلْقِه، {إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ} يَسمعُ سرَّهم ونجواهم، لا يَخْفَى عليه شيءٌ مِن أسرارِهم، {وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ}. يقولُ: ولا يكونُ مِن نجوَى خمسةٍ إلا هو سادسُهم كذلك، {وَلَا أَدْنَى مِن ذَلِكَ}. يقولُ: ولا أقلَّ مِن ثلاثةٍ، {وَلَا أَكْثَرَ}. [يقولُ: ولا أكثرَ] مِن خمسةٍ، {إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ} إذا تناجَوا {أَيْنَ مَا كَانُوا}. يقولُ: في أيِّ موضعٍ ومكانٍ كانوا.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, kalp gözünle bakıp görmedin mi ki Allah, göklerde ve yerde olan hiçbir şey O'na gizli kalmayacak şekilde, küçüğüyle büyüğüyle her şeyi bilir. Övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sıfatı bu olan bir zata, şu kâfirlerin amelleri ve Rablerine isyanları nasıl gizli kalabilir? Sonra övgüsü yüce olan [Allah], kullarına olan yakınlığını, onların fısıldaşmalarını ve insanlardan gizleyip kendi aralarında gizlice konuştukları sözleri işittiğini vasfederek şöyle buyurdu: Mahlukatından {مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ} “üç kişinin gizli konuştuğu yerde”, {إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ} “dördüncüsü mutlaka O'dur”; onların sırrını ve fısıltılarını işitir, sırlarından hiçbir şey O'na gizli kalmaz. {وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ} “beş kişinin gizli konuştuğu yerde altıncısı mutlaka O'dur”; yani aynı şekilde beş kişinin fısıldaşmasında da mutlaka altıncıları O'dur. {وَلَا أَدْنَى مِن ذَلِكَ} “Bunlardan az”; yani üçten daha az, {وَلَا أَكْثَرَ} “veya çok”; [yani beşten daha çok], {إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ} “mutlaka O onlarla beraberdir”; gizlice konuştuklarında, {أَيْنَ مَا كَانُوا} “nerede bulunurlarsa bulunsunlar”; yani hangi mevkide ve mekânda bulunurlarsa bulunsunlar.
وعُني بقولِه: {هُوَ رَابِعُهُمْ}. بمعنى: أنه مشاهدُهم بعلمِه وهو على عَرْشِه.
{هُوَ رَابِعُهُمْ} “dördüncüsü mutlaka O'dur” buyruğuyla; Kendisi Arş'ı üzerinde olduğu halde ilmiyle onları müşahede ettiği kastedilmiştir.
كما حدَّثني عبدُ اللَّهِ بنُ أبي زيادٍ، قال: ثنى نصرُ بنُ ميمونٍ المضروبُ، قال: ثنا بُكيرُ بنُ معروفٍ، عن مقاتلِ بنِ حيانَ، عن الضحاكِ في قولِه: {مَا يَكُونُ مِن نَجْوَى ثَلَاثَةٍ} إلى قوله: {هُوَ مَعَهُمْ}. قال: هو فوقَ العرشِ، وعلمُه معهم {أَيْنَ مَا كَانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}.
Nitekim bana Abdullah b. Ebî Ziyâd rivayet edip dedi ki: Bize Nasr b. Meymûn el-Madrûb rivayet edip dedi ki: Bize Bükeyr b. Ma'rûf, Mukâtil b. Hayyân'dan, o da Dahhâk'ten [Allah Teâlâ'nın]: {مَا يَكُونُ مِن نَجْوَى ثَلَاثَةٍ} “Üç kişinin gizlice konuştuğu hiçbir fısıldaşma olmaz ki...” buyruğundan {هُوَ مَعَهُمْ} “mutlaka O, onlarla beraberdir” buyruğuna kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini rivayet etti: O, Arş'ın üzerindedir; ilmi ise {أَيْنَ مَا كَانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “nerede olurlarsa olsunlar [onlarla beraberdir]. Sonra kıyamet günü onlara yaptıklarını haber verecektir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir” [ayeti gereğince] onlarla beraberdir.
وقولُه: {ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ثم يُخبِرُ هؤلاء المتناجِين وغيرَهم بما عمِلوا مِن عملٍ مما يُحِبُّه أو يُسْخِطُه يومَ القيامةِ؛ {إنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}. يقولُ: إِنَّ اللَّهَ بنجواهم وأسرارِهم وسرائرِ أعمالِهم، وغيرِ ذلك مِن أمورِهم وأمورِ عبادِه - عليمٌ.
[Allah Teâlâ'nın]: {ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Sonra kıyamet günü onlara yaptıklarını haber verecektir” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sonra kıyamet gününde, bu gizlice fısıldaşanlara ve diğerlerine, O'nun hoşnut olduğu veya gazaplandığı şeylerden yaptıkları amelleri haber verir; {إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; yani şüphesiz Allah, onların fısıltılarını, sırlarını, gizli amellerini ve diğer işleri ile kullarının işlerini hakkıyla bilendir.
واختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ}؛ فقرأَتْ قرأَةُ الأمصارِ ذلك: {مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى} بالياءِ، خلا أبي جعفرٍ القارئِ، فإنه قرَأه: (ما تَكُونُ) بالتاءِ. والياءُ هي الصوابُ في ذلك؛ لإجماعِ الحجةِ عليها، ولصحتِها في العربيةِ .
Kıraat imamları {مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ} buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kıraat imamları bunu ye harfiyle {مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى} şeklinde okumuşlardır; ancak Ebû Ca'fer el-Kârî müstesna, zira o bunu te harfiyle (ما تَكُونُ) şeklinde okumuştur. Hüccetin icması ve Arapça dilbilgisi bakımından sahih oluşu sebebiyle bu konuda doğru olan ye harfiyle okuyuştur.
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَى ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَيَتَنَاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلَا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٨)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri hakkında görüş: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَى ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَيَتَنَاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلَا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٨)} “Gizli konuşmaktan menedildikten sonra, menedildikleri şeye dönüp günah, düşmanlık ve Peygamber'e isyan hususunda fısıldaşanları görmedin mi? Sana geldiklerinde, Allah'ın seni selamlamadığı bir biçimde selam verirler ve kendi içlerinden: 'Söylediklerimiz yüzünden Allah bize azap etse ya!' derler. Onlara cehennem yeter! Oraya girecekler; ne kötü bir varış yeridir orası!”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَى} مِن اليهودِ، {ثُمَّ يَعُودُونَ} فقد نَهى اللَّهُ ﷿ إيَّاهم عنها، {وَيَتَنَاجَوْنَ} بينَهم {بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ}.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Yahudilerden {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَى} “gizli konuşmaktan menedilenleri”, {ثُمَّ يَعُودُونَ} “sonra dönenleri görmedin mi?”; oysa Allah Azze ve Celle onları bundan men etmişti; aralarında {وَيَتَنَاجَوْنَ} “fısıldaşırlar”, {بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ} “günah, düşmanlık ve Peygamber'e isyan hususunda”.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جمِيعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; [yine] bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şöyle rivayet etmiştir]:
في قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَى}. قال: اليهودُ .
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَى} [buyruğu] hakkında: Yahudilerdir, dedi.
قولُه: {ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ}. يقولُ جلّ ثناؤُه: ثم يَرْجِعون إلى ما نُهُوا عنه مِن النَّجوَى، {وَيَتَنَاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ويتناجَون بما حرَّم اللَّهُ عليهم مِن الفواحشِ والعدوانِ، وذلك خلافُ أمرِ اللَّهِ، ومعصيةُ الرسولِ محمدٍ ﷺ.
[Allah Teâlâ'nın]: {ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ} “sonra menedildikleri şeye dönerler” buyruğu hakkında övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sonra yasaklandıkları fısıldaşmaya tekrar dönerler; {وَيَتَنَاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ} “ve günah, düşmanlık ve Peygamber'e isyan hususunda fısıldaşırlar”; övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kendilerine haram kıldığı hayasızlıklar ve düşmanlık konusunda fısıldaşırlar; bu ise Allah'ın emrine aykırıdır ve Peygamber Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) isyandır.
واختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {وَيَتَنَاجَوْنَ}. فقرأَتْ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ الكوفيِّين والبصريِّين: {وَيَتَنَاجَوْنَ} على مثالِ "يتفاعَلوْن" . وكان يحيَى وحمزةُ والأعمشُ يقرَءُون: (ويَنْتَجُونَ) على مثالِ "يَفْتَعِلون" . واعتَلّ الذين قرَءوه: {يَتَنَاجَوْنَ}. بقولِه: {إِذَا تَنَاجَيْتُمْ} [المجادلة: ٩]، ولم يقلْ: إذا انْتَجَيْتُم.
Kıraat imamları {وَيَتَنَاجَوْنَ} kelimesinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Basra kıraat ehlinin geneli ile Kûfelilerden ve Basralılardan bazıları bunu 'yetefâalûn' vezninde {وَيَتَنَاجَوْنَ} şeklinde okumuşlardır. Yahyâ, Hamza ve el-A'meş ise 'yefte'ilûn' vezninde (ويَنْتَجُونَ) şeklinde okuyorlardı. {يَتَنَاجَوْنَ} şeklinde okuyanlar, [Mücâdele suresindeki] {إِذَا تَنَاجَيْتُمْ} “gizli konuştuğunuz zaman” [Mücâdele: 9] buyruğunu delil getirmişler ve 'en-teceytüm' denmediğini belirtmişlerdir.
وقولُه: {وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وإذا جاءك يا محمدُ هؤلاءِ الذين نُهُوا عن النَّجوَى، الذين وصف اللَّهُ جلّ ثناؤُه صفتَهم، حَيَّوْك بغيرِ التحيةِ التي جعَلها اللَّهُ لك تحيةً. وكانت تحيتُهم التي كانوا يُحيُّونه بها - التي أخبَر اللَّهُ أنه لم يُحيِّه بها فيما جاءت به الأخبارُ - أنهم كانوا يقولون: السامُ عليكم .
[Allah Teâlâ'nın]: {وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ} “Sana geldiklerinde, Allah'ın seni selamlamadığı bir biçimde selam verirler” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, fısıldaşmaktan menedilen ve övgüsü yüce olan Allah'ın vasıflarını bildirdiği bu kimseler sana geldiklerinde, Allah'ın sana selam kıldığı selamın dışındaki bir selamla sana selam verirler. Rivayetlerde geldiğine göre, Allah'ın Kendisini onunla selamlamadığını bildirdiği onların bu selamı, onların: "es-Sâmu aleyküm" (ölüm üzerinize olsun) demeleriydi.
ذكرُ الروايةِ الواردةِ بذلك
Buna Dair Gelen Rivayetin Zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن الأعمشِ، عن أبي الضُّحَى،
Bize İbn Humeyd ve İbn Vekî' anlattı, dediler ki: Bize Cerîr, A'meş'ten, o Ebü'd-Duhâ'dan nakletti:
عن مسروقٍ، عن عائشةَ، قالت: جاء ناسٌ مِن اليهودِ إلى النبيِّ ﷺ، فقالوا: السامُ عليك يا أبا القاسم. فقلتُ: السامُ عليكم، وفعَل اللَّهُ بكم وفعَل. فقال النبيُّ ﷺ: "يا عائشةُ، إنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الفُحْشَ". فقلتُ: يا رسولَ اللَّهِ، ألستَ تَرى ما يقولون؟! فقال: "ألستِ تَرَيْنَنِي أَرُدُّ عليهم ما يقولون؟ أقولُ: وعليكم". وهذه الآيةُ في ذلك نزَلت: {وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلَا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمَصِيرُ} .
o Mesrûk'tan, o da Âişe'den naklen anlattı; [Âişe] dedi ki: Yahudilerden bazı insanlar Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldiler ve: "es-Sâmu aleyke yâ Ebe'l-Kâsım (Ölüm senin üzerine olsun ey Ebü'l-Kâsım)" dediler. Ben de: "es-Sâmu aleyküm ve Allah size şöyle şöyle yapsın!" dedim. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Ey Âişe, şüphesiz Allah çirkin sözü sevmez" buyurdu. Ben: "Yâ Resûlallah, ne dediklerini görmüyor musun?!" dedim. O da: "Onların söylediklerini onlara iade ettiğimi görmüyor musun? Ben de: 'Ve aleyküm (Sizin üzerinize de)' diyorum" buyurdu. İşte bu ayet bu hususta nazil oldu: {وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلَا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “Sana geldiklerinde, Allah'ın seni selamlamadığı bir biçimde selam verirler ve kendi içlerinden: 'Söylediklerimiz yüzünden Allah bize azap etse ya!' derler. Onlara cehennem yeter! Oraya girecekler; ne kötü bir varış yeridir orası!”.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن أبي الضُّحى، عن مسروقٍ، عن عائشةَ، قالت: كان اليهودُ يأتون النبيَّ ﷺ، فيقولون: السامُ عليكم. فيقولُ: "وعليكم". قالت عائشةُ: فقلتُ : السامُ عليكم وغَضَبُ اللَّهِ. فقال النبيُّ ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الفاحشَ المُتَفَحِّشَ". قالت: إنهم يقولون: السامُ عليكم! قال: "إني أقولُ: وعليكم". فنزَلت: {وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ} الآية، قال: فإنَّ اليهودَ يأتون النبيَّ ﷺ، فيقولون: السامُ عليكم .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o A'meş'ten, o Ebü'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da Âişe'den anlattı; [Âişe] dedi ki: Yahudiler Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelir ve: "es-Sâmu aleyküm" derlerdi. O da: "Ve aleyküm" buyururdu. Âişe dedi ki: Ben de: "es-Sâmu aleyküm ve Allah'ın gazabı [üzerinize olsun]!" dedim. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Şüphesiz Allah çirkin söz söyleyeni ve çirkinleşeni sevmez" buyurdu. [Âişe]: "Onlar 'es-Sâmu aleyküm' diyorlar!" dedi. O da: "Ben de 'Ve aleyküm' diyorum" buyurdu. Bunun üzerine: {وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ} ayeti indi; dedi ki: Zira Yahudiler Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelir ve: "es-Sâmu aleyküm" derlerdi.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبي الضُّحى، عن مسروقٍ: {وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ}. قال: كانت اليهودُ يأتون النبيَّ ﷺ، فيقولون: السامُ عليكم.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, A'meş'ten, o Ebü'd-Duhâ'dan, o da Mesrûk'tan: {وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ} [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: Yahudiler Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelir ve: "es-Sâmu aleyküm" derlerdi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam,
أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ} إلى: {فَبِئْسَ الْمَصِيرُ}. قال: كان المنافقون يقولون لرسولِ اللَّهِ ﷺ إذا حَيَّوه: سامٌ عليكم. فقال اللَّهُ: {حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمَصِيرُ} .
babasından, o da İbn Abbâs'tan: {وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ} ayetinden {فَبِئْسَ الْمَصِيرُ} kısmına kadar olan yer hakkında şöyle dediğini anlattı: Münafıklar Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) selam verdiklerinde: "Sâmün aleyküm" derlerdi. Bunun üzerine Allah: {حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “Onlara cehennem yeter! Oraya girecekler; ne kötü bir varış yeridir orası!” buyurdu.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ}. قال: يقولون: سامٌ عليكم. قال: هم أيضًا يهودُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ} buyruğu hakkında naklen anlattı; dedi ki: "Sâmün aleyküm" diyorlardı. [Mücâhid]: Onlar da Yahudilerdir, dedi.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ}. قال: اليهودُ كانت تقولُ: سامٌ عليكم .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ} buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Yahudiler "Sâmün aleyküm" diyorlardı.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ أنَّ عائشةَ فَطَنَت إلى قولِهم، فقالت: وعليكم السامةُ واللعنةُ. فقال النبيُّ ﷺ: "مهلًا يا عائشةُ، إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الرِّفْقَ في الأمرِ كلِّه". فقالت: يا نبيَّ اللَّهِ، ألم تسمعْ ما يقولون؟! قال: "أفلم تَسْمَعِي ما أَردُّ عليهم؟ أقولُ: وعليكم".
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da ez-Zührî'den anlattı: Âişe onların sözlerini fark edip: "Ölüm ve lanet sizin üzerinize olsun!" dedi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Sakin ol ey Âişe! Şüphesiz Allah her işte nezaketi sever.» buyurdu. Âişe: "Ey Allah'ın Peygamberi, ne söylediklerini duymadın mı?!" deyince [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Benim onlara ne karşılık verdiğimi sen duymadın mı? 'Ve aleyküm (sizin de üzerinize)' diyorum.» buyurdu.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن أنسِ بنِ مالكٍ، أن نبيَّ اللَّهِ ﷺ بينما هو جالسٌ مع أصحابِه، إذ أتَى عليهم يهوديٌّ فسلَّم عليهم، فردُّوا عليه، فقال نبيُّ اللَّهِ ﷺ: "هل تَدْرون ما قال؟ ". قالوا: سلَّم يا رسولَ اللَّهِ. قال: "بل قال: سأْمٌ عليكم". أي تَسْأَمون دينَكم. فقال النبيُّ ﷺ: "أَقُلْتَ: سأْمٌ عليكم؟ " قال: نعم. فقال النبيُّ ﷺ: "إذا سلَّم عليكم أَحدٌ مِن أهلِ الكتابِ فقولوا: وعليك". أي: عليك ما قُلتَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da Enes b. Mâlik'ten anlattı: Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabıyla birlikte otururken bir Yahudi yanlarına geldi ve onlara selam verdi, onlar da selamını aldılar. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Ne dediğini biliyor musunuz?" buyurdu. Onlar: "Selam verdi ey Allah'ın Resûlü" dediler. [Resûlullah]: "Aksine 'Se'mün aleyküm' dedi" buyurdu; yani dininizden usanasınız demektir. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) [o Yahudiye]: "'Se'mün aleyküm' mü dedin?" buyurdu. O: "Evet" dedi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Ehl-i kitaptan biri size selam verdiğinde: 'Ve aleyke' (senin de üzerine olsun) deyin"; yani ne dediysen senin üzerine olsun.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ}. قال: هؤلاء يهودُ، جاء ثلاثةُ نَفَرٍ منهم إلى بابِ النبيِّ ﷺ، فتناجَوا ساعةً، ثم استأْذَن أحدُهم، فأَذِن له النبيُّ ﷺ، فقال: السامُ عليك . فقال النبيُّ ﷺ له : "عليك". ثم الثاني. ثم الثالثُ. قال ابنُ زيدٍ: السامُ الموتُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَإِذَا جَاءُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ} buyruğu hakkında şöyle dedi: Bunlar Yahudilerdir; onlardan üç kişilik bir grup Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kapısına geldiler, bir müddet fısıldaştılar. Sonra birisi içeri girmek için izin istedi, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona izin verince: "es-Sâmu aleyke" dedi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: "Aleyke" buyurdu. Sonra ikincisi [geldi], sonra üçüncüsü [geldi]. İbn Zeyd: Sâm, ölümdür, dedi.
وقولُه جلَّ ثناؤُه: {وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلَا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ويقولُ مُحيُّوك بهذه التحيةِ من اليهودِ: هلّا يُعاقبنا اللَّهُ بما نقولُ لمحمدٍ ﵇، فَيُعَجِّلَ عقوبتَه لنا على ذلك. يقولُ اللَّهُ: حَسْبُ قائلي ذلك يا محمدُ جهنمُ، وكفاهم بها يَصْلَوْنها يومَ القيامةِ، فبِئْس المصيرُ جهنمُ.
Övgüsü yüce olan [Allah'ın]: {وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلَا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُ} “ve kendi içlerinden: 'Söylediklerimiz yüzünden Allah bize azap etse ya!' derler” buyruğuna gelince; övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yahudilerden sana bu selamı verenler: "Muhammed'e (aleyhisselâm) söylediğimiz şey yüzünden Allah bizi cezalandırsa ya, bunun cezasını bize çarçabuk verse ya!" derler. Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, bunu söyleyenlere cehennem yeter; kıyamet gününde oraya girecek olmaları onlara kâfidir. Cehennem ne kötü bir varış yeridir!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ وَتَنَاجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri hakkında görüş: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ وَتَنَاجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩)} “Ey iman edenler! Kendi aranızda gizli konuşacağınız zaman günah, düşmanlık ve Peygamber'e isyan hususunda fısıldaşmayın; iyilik ve takva konusunda fısıldaşın ve huzuruna toplanacağınız Allah'tan korkup sakının.”
يقولُ تعالى ذكرُه: يا أيُّها الذين صدَّقوا اللَّهَ ورسولَه، إذا تناجَيتم بينَكم فلا تتناجَوا بالإثمِ والعُدوانِ ومعصيةِ الرسولِ، ولكن تناجَوا {بِالْبِرِّ}. يعني: بطاعةِ اللَّهِ وما يُقَرِّبُكم منه، {وَالتَّقْوَى}. يقولُ: وباتقائِه بأَداءِ ما كلَّفكم مِن فرائضِه واجتنابِ معاصيه، {وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ}. يقولُ: وخافوا اللَّهَ الذي إليه مصيرُكم، وعندَه مُجْتَمَعُكم، في تَضْييعِ فرائضِه، والتقدُّمِ على معاصيه، أن يعاقبَكم عليه عندَ مصيرِكم إليه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik edenler! Kendi aranızda fısıldaştığınız zaman günah, düşmanlık ve Peygamber'e isyan hususunda fısıldaşmayın; bilakis {بِالْبِرِّ} yani Allah'a itaat ve sizi O'na yaklaştıracak şeyler konusunda, {وَالتَّقْوَى} yani O'nun farz kıldığı şeyleri yerine getirip günahlarından kaçınarak O'ndan sakınma hususunda fısıldaşın. {وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} “Huzuruna toplanacağınız Allah'tan korkun”; [bununla] şöyle buyurmaktadır: O'nun farzlarını zayi etmek ve günahlarına cüret etmek hususunda, varışınız kendisine olan ve huzurunda toplanacağınız Allah'tan korkun ki O'na vardığınızda sizi bununla cezalandırmasın.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri hakkında görüş: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٠)} “Gizli konuşmalar ancak, iman edenleri üzmek için şeytandandır. Oysa Allah'ın izni olmadıkça onlara hiçbir zarar veremez. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: إنما المناجاةُ مِن الشيطانِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Fısıldaşma ancak şeytandandır.
ثم اختلَف أهلُ العلمِ في النجوى التي أخبَر اللَّهُ أنها مِن الشيطانِ، أيُّ ذلك هو؛ فقال بعضُهم: عُنِي بذلك مناجاةُ المنافقين بعضِهم بعضًا.
Sonra ilim ehli, Allah'ın şeytandan olduğunu bildirdiği bu fısıldaşmanın hangisi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bununla münafıkların birbirleriyle fısıldaşmaları kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا}: كان المنافقون يَتناجَون بينَهم، وكان ذلك يَغِيظُ المؤمنين ويَكْبُرُ عليهم، فأنزَل اللَّهُ في ذلك القرآنَ: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا} الآية .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا} buyruğu hakkında anlattı: Münafıklar kendi aralarında fısıldaşırlardı ve bu durum müminleri öfkelendirir ve onlara ağır gelirdi. Bunun üzerine Allah bu hususta şu Kur'an [ayetini] indirdi: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا} ayeti.
وقال آخرون بما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِ اللَّهِ ﷿: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ}. قال: كان الرجلُ يأتي رسولَ اللَّهِ ﷺ يسألُه الحاجةَ، ليُرِيَ الناسَ أنه قد ناجَى رسولَ اللَّهِ ﷺ. قال: وكان النبيُّ ﷺ ما لا يَمْنَعُ ذلك مِن أحدٍ.
Başkaları ise Yûnus'un bana anlattığı şu rivayet doğrultusunda [farklı bir görüş] belirttiler: Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Azze ve Celle'nin: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Gizli fısıldaşmalar (kuliste bulunmak), iman edenleri üzmek için ancak şeytandandır. Oysa Allah'ın izni olmadıkça onlara hiçbir zarar veremez” buyruğu hakkında şöyle dedi: Kişi, insanlara Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile gizlice konuştuğunu göstermek için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelir ve ondan bir ihtiyaç talep ederdi. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu kimseden esirgemez [yasaklamaz]dı.
قال: والأرضُ يومئذٍ حربٌ على أهلِ هذا البلدِ، وكان إبليسُ يأتي القومَ فيقولُ لهم: إنما يتناجَون في أمورٍ قد حضَرت، وجموعٍ قد جُمِعت لكم، وأشياءَ. فقال اللَّهُ: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا} إلى آخرِ الآيةِ .
Dedi ki: O günlerde yeryüzü bu beldenin halkına karşı savaş halindeydi. İblis topluluğa gelir ve onlara şöyle derdi: "Onlar ancak ortaya çıkan birtakım işler, sizin için toplanmış ordular ve başka meseleler hakkında fısıldaşıyorlar." Bunun üzerine Allah, ayetin sonuna kadar: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا} “Gizli konuşmalar ancak, iman edenleri üzmek için şeytandandır” buyurdu.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، [عن قتادةَ] ، قال: كان المسلمون إذا رأَوُا المنافقين خَلَوا يَتَناجَون - يَشُقُّ عليهم، فنزَلت: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا} .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, [o da Katâde'den] anlattı; dedi ki: Müslümanlar, münafıkların baş başa verip fısıldaştıklarını gördüklerinde bu onlara ağır gelirdi; bunun üzerine: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا} “Gizli konuşmalar ancak, iman edenleri üzmek için şeytandandır” [ayeti] indi.
وقال آخرون: عُنِي بذلك أحلامُ النومِ التي يراها الإنسانُ في نومِه فتُحزِنُه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla insanın uykusunda gördüğü ve kendisini üzen rüyalar kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بن داودَ البَلْخِيُّ، قال: سُئِل عطيةُ - وأنا أسمعُ - عن الرُّؤْيا، فقال: الرُّؤْيا على ثلاثِ منازلَ؛ فمنها وسوسةُ الشيطانِ، فذلك قولُه: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ}، ومنها ما يُحدِّثُ نفسَه بالنهارِ فيراه [من الليلِ] ، ومنها كالأَخْذِ باليدِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Dâvûd el-Belhî anlattı, dedi ki: Ben dinlerken Atiyye'ye rüya hakkında soruldu; o da şöyle dedi: Rüya üç mertebe üzeredir: Birincisi şeytanın vesvesesidir ki Allah'ın: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ} “Gizli konuşmalar ancak şeytandandır” buyruğu işte budur. İkincisi, kişinin gündüz kendi kendine konuştuğu ve [geceleyin] gördüğü şeylerdir. Üçüncüsü ise elle tutulur gibi [gerçek] olanıdır.
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصواب قولُ مَن قال: عُنِي به مناجاةُ المنافقين بعضِهم بعضًا بالإثمِ والعدوانِ. وذلك أنّ اللَّهَ جلَّ ثناؤُه تقدَّم بالنهيِ عنها بقولِه: {إِذَا تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ}. ثم عمَّا في ذلك مِن المكروهِ على أهلِ الإيمانِ، وعن سببِ نهيِه إيَّاهم عنه، فقال: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا}. فَبِيِّنٌ بذلك إذ كان النهيُ عن رؤيةِ المرءِ في منامِه كان كذلك، وكان عَقِيبَ نهيِه عن النجوى بصفةٍ أنه مِن صفةِ ما نَهَى عنه.
Bu hususta doğruya en yakın olan görüş: «Bununla münafıkların günah ve düşmanlık üzere birbirleriyle gizlice fısıldaşmaları kastedilmiştir» diyenin görüşüdür. Çünkü övgüsü yüce olan Allah: {إِذَا تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ} “Gizli konuştuğunuz zaman günah, düşmanlık ve Peygamber'e isyan hususunda fısıldaşmayın” buyruğuyla öncelikle bunu yasaklamış; ardından bunun iman ehline yönelik barındırdığı nahoş durumu ve onları bundan yasaklamasının sebebini açıklayarak şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا} “Gizli fısıldaşmalar, inananları üzmek için ancak şeytandandır”. Bu durumdan açıkça anlaşılmaktadır ki, kişinin rüyasında gördüğü şeyle ilgili nehyin de böyle olması ve bunun belirli bir nitelikteki gizli konuşma yasağının hemen ardından gelmesi, onun da yasaklanan şeyin vasfından olduğunu göstermektedir.
وقولُه: {وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وليس التناجي بضارِّ المؤمنين شيئًا إلا بإذنِ اللَّهِ. يعني بقضاءِ اللَّهِ وقَدَرِه.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Allah'ın izni olmadıkça onlara hiçbir zarar veremez” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu gizli fısıldaşmalar, Allah'ın izni olmadıkça müminlere hiçbir şekilde zarar veremez. Yani Allah'ın kaza ve kaderi olmaksızın [zarar veremez].
وقولُه: {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وعلى اللَّهِ فلْيَتَوَكَّلْ في أمورِهم أهلُ الإيمانِ به، ولا يَحْزَنوا مِن تَناجِي المنافقين ومَن يَكيدُهم بذلك، وأنّ تناجِيَهم غيرُ ضارِّهم إذا حَفِظهم ربُّهم.
O'nun: {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O'na iman edenler işlerinde yalnızca Allah'a güvenip dayansınlar; münafıkların ve bu yolla kendilerine tuzak kuranların fısıldaşmalarından dolayı üzülmesinler; zira Rableri onları koruduğu sürece onların fısıldaşmaları kendilerine hiçbir zarar veremez.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١)} “Ey iman edenler! Meclislerde size: 'Yer açın' denildiği zaman yer açın ki Allah da size genişlik versin. 'Kalkın' denildiği zaman da kalkın ki Allah, sizden iman edenlerin ve kendilerine ilim verilenlerin derecelerini yükseltsin. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğunun tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: يا أيُّها الذين صدَّقوا اللَّهَ ورسولَه: (إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي المجْلِسِ ). يعني بقولِه: {تَفَسَّحُوا}: توسَّعوا. من قولِهم: مكانٌ فَسِيحٌ. إذا كان واسِعًا.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik edenler! (إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي المجْلِسِ ) “Mecliste size: 'Yer açın' denildiği zaman”. {تَفَسَّحُوا} buyruğuyla genişleyin, yer açın kastetmektedir. Bu, bir yer geniş olduğunda kullanılan Mekânun fasîhun (مَكَانٌ فَسِيحٌ) “geniş mekân” ifadesinden gelir.
واختلَف أهلُ التأويلِ في المجلسِ الذي أمَر اللَّهُ المؤمنين بالتفسُّحِ فيه؛ فقال بعضُهم: ذلك كان مجلسَ النبيِّ ﷺ خاصةً.
Tefsir ehli, Allah'ın müminlere içinde yer açmalarını emrettiği meclis hususunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bu, özellikle Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) meclisi idi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî
نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: (تَفَسَّحُوا فِي المَجْلِسِ). قال: مجلسِ النبيِّ ﷺ، كان يُقالُ ذاك خاصةً.
Necîh'ten, o da Mücâhid'den: (تَفَسَّحُوا فِي المَجْلِسِ) “Mecliste yer açın” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bu,] Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) meclisi idi; bu söz özellikle o meclis için söylenirdi.
حدَّثنا الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: (يا أيُّها الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي المَجْلِسِ) الآية، كانوا إذا رأَوْا مَن جاءهم مُقبِلًا ضَنُّوا بمجلسِهم عندَ رسولِ اللَّهِ ﷺ، فأمَرهم أن يَفسَحَ بعضُهم لبعضٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: (يا أيُّها الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي المَجْلِسِ) “Ey iman edenler! Mecliste size: 'Yer açın' denildiği zaman” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlar kendilerine doğru gelen birini gördüklerinde Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanındaki yerleri konusunda cimrilik ederlerdi. Bunun üzerine [Allah] onlara birbirlerine yer açmalarını emretti.
حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: (إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي المَجْلِسِ). قال: كان هذا للنبيِّ ﷺ ومَن حَوْلَه خاصةً، يقولُ: استوسِعوا حتى يصِيبَ كلُّ رجلٍ منكم مجلسًا مِن النبيِّ ﷺ. وهي أيضًا مقاعدُ للقتالِ.
Bana Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın: (إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي المَجْلِسِ) “Mecliste size: 'Yer açın' denildiği zaman” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Bu, özellikle Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve onun etrafındakiler içindi; [Allah]: "Genişleyin ki her biriniz Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanında oturacak bir yer bulabilsin" buyurmaktadır. Bunlar aynı zamanda savaş mevzileridir.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: (تَفَسَّحُوا فِي المَجْلِسِ). قال: كان الناسُ يتَنافسون في مجلسِ النبيِّ ﷺ، فقِيل لهم: (إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي المَجْلِسِ فافْسَحُوا) .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: (تَفَسَّحُوا فِي المَجْلِسِ) “Mecliste yer açın” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: İnsanlar Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) meclisinde [yer kapmak için] yarışırlardı; bunun üzerine onlara: (إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي المَجْلِسِ فافْسَحُوا) “Mecliste size: 'Yer açın' denildiği zaman yer açın” denildi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِ اللَّهِ: (إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي المَجْلِسِ فافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ). قال: هذا مجلسُ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: { إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي المَجْلِسِ فافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ } “Size: 'Mecliste yer açın' denildiği zaman yer açın ki Allah da size genişlik versin” buyruğu hakkında şöyle dedi: Bu,
رسولِ اللَّهِ ﷺ، كان الرجلُ يأتي فيقولُ: افسَحوا لي رحِمكم اللَّهُ. فيَضَنُّ كلُّ واحدٍ منهم بقُرْبِه مِن رسولِ اللَّهِ ﷺ، فأمَرهم اللَّهُ بذلك، ورأَى أنه خيرٌ لهم.
Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) meclisi idi. Bir adam gelir ve: "Allah size rahmet etsin, bana yer açın" derdi. Onlardan her biri Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yakın olmak konusunda cimrilik ederdi. Bunun üzerine Allah onlara bunu emretti ve bunun kendileri için daha hayırlı olduğunu bildirdi.
وقال آخرون: بل عُنِي بذلك في مجالسِ القتالِ إذا اصْطَفُّوا للحربِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla, savaş için saf bağladıkları zamanki savaş meclisleri (mevzileri) kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: (يا أيُّها الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي المَجْلِسِ فافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ). قال: ذلك في مجلسِ القتالِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: (يا أيُّها الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي المَجْلِسِ فافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ) “Ey iman edenler! Mecliste size: 'Yer açın' denildiği zaman yer açın ki Allah da size genişlik versin” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, savaş meclisi (savaş safı) hakkındadır.
والصوابُ من القولِ في ذلك أن يقالَ: إن اللَّهَ تعالى ذكرُه أمَر المؤمنين أن يَتَفَسَّحوا في المجلسِ، ولم يَخْصُصْ بذلك مجلسَ النبيِّ ﷺ دونَ مجلسِ القتالِ، وكلا الموضعين يقالُ له: مجلسٌ. فذلك على جميعِ المجالسِ مِن مجالسِ رسولِ اللَّهِ ﷺ ومجالسِ القتالِ.
Bu hususta doğru olan söz şudur: Zikri yüce olan Allah, müminlere mecliste yer açmalarını emretmiş ve bunu savaş meclisi hariç tutarak sadece Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) meclisine tahsis etmemiştir. Her iki yere de meclis denir. Dolayısıyla bu [hüküm], Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) meclisleri ile savaş mevzileri de dâhil olmak üzere bütün meclisler için geçerlidir.
واختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَتْه عامةُ قرأةِ الأمصارِ: (تَفَسَّحُوا فِي المَجْلِسِ) على التوحيدِ، غيرَ الحسنِ البصريِّ وعاصمٍ؛ فإنهما قرَأا ذلك: {فِي الْمَجَالِسِ} على الجماعِ. وبالتوحيدِ قراءةُ ذلك عندَنا؛ لإجماعِ الحجةِ مِن القرأةِ عليه .
Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; beldelerin kıraat âlimlerinin geneli bunu tekil olarak: (تَفَسَّحُوا فِي المَجْلِسِ) şeklinde okumuştur. Yalnızca Hasan-ı Basrî ve Âsım bunu çoğul olarak: {فِي الْمَجَالِسِ} şeklinde okumuşlardır. Bize göre de kıraat hüccetlerinin icması sebebiyle tekil okunuş esastır.
وقولُه: {فَافْسَحُوا}. يقولُ: فوسِّعوا، {يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ}. يقولُ: يُوسِّعِ اللَّهُ منازلَكم في الجنةِ، {وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا
Ve O'nun: {فَافْسَحُوا} “[Yer] açın” buyruğu; yani [meclisi] genişletin, {يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ} “Allah da size genişlik versin” [buyruğu]; yani Allah da sizin Cennet'teki konaklarınızı genişletsin, {وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا} “«Kalkın» denildiği zaman da hemen kalkın” [buyruğu hakkında ise]; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ve...
قيل: ارْتَفِعوا. وإنما يُرادُ بذلك وإذا قيل لكم: قُوموا إلى قتالِ عدوٍّ، أو صلاةٍ، أو عملِ خيرٍ، أو تفرَّقوا عن رسولِ اللَّهِ ﷺ. فقوموا.
"Yükselin / kalkın" denildiği zaman [kalkın]. Bununla kastedilen şudur: Size "Düşmanla savaşa, namaza veya bir hayır ameline kalkın yahut Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanından dağılın" denildiği zaman kalkın.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا} إلى: {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ}. قال: إذا قيل: انشُزوا. فانشُزوا إلى الخيرِ والصلاةِ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا} ayetinden {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} kısmına kadar olan yer hakkında şöyle dediğini anlattı: "Kalkın" denildiği zaman hayra ve namaza kalkın.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَانْشُزُوا}. قال: إلى كلِّ خيرٍ؛ قتالِ عدوٍّ، أو أمرٍ بالمعروفِ، أو حقٍّ ما كان .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {فَانْشُزُوا} “Kalkın” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Düşmanla savaş, iyiliği emretmek veya her ne olursa olsun bir hak gibi her türlü hayra [kalkın].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَة قولَه: {وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا}. يقولُ: إذا دُعِيتُم إلى خيرٍ فأَجِيبوا. وقال الحسنُ: هذا كلُّه في الغزوِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا} “'Kalkın' denildiği zaman da kalkın” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Bir hayra çağrıldığınız zaman icabet edin. Hasan ise: "Bunun tamamı gazve hakkındadır" demiştir.
حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا}: كان إذا نُودِي للصلاةِ تثَاقَل رجالٌ، فأَمَرهم اللَّهُ إذا نُودِي للصلاةِ أن يَرْتفِعوا إليها؛ يَقوموا إليها.
Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın, O'nun: {وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا} “'Kalkın' denildiği zaman da kalkın” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Namaza çağrıldığı zaman birtakım adamlar ağırdan alırdı. Bunun üzerine Allah, namaza çağrıldığında ona yönelip gitmelerini; ona doğru kalkmalarını emretti.
وحدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا}. قال: انشُزوا عن رسولِ اللَّهِ ﷺ. قال: هذا في بيتِه، إذا قيل: انشُزوا. فارتفِعوا عن النبيِّ ﷺ؛ فإن له حوائجَ، فأحبَّ كلُّ رجلٍ منهم أن يكونَ آخرَ عهدِه برسولِ اللَّهِ ﷺ، فقال اللَّهُ: {وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا} .
Bana Yûnus da anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا} “'Kalkın' denildiği zaman da kalkın” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanından kalkıp dağılın. Dedi ki: Bu, onun evindeydi; "Kalkın" denildiği zaman Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanından kalkıp dağılın, zira onun yapacağı işler vardır. Onlardan her biri Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile en son ayrılan kişi olmayı isterdi. Bunun üzerine Allah: {وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا} “'Kalkın' denildiği zaman da kalkın” buyurdu.
وإنما اختَرْتُ التأويلَ الذي قلتُ في ذلك؛ لأن اللَّهَ ﷿ أَمَر المؤمنين إذا قيل لهم: انشُزوا. أَنْ يَنْشُزوا، فعمَّ بذلك الأمرِ جميعَ معاني النشوزِ مِن الخيراتِ، فذلك على عمومِه حتى يَخُصَّه ما يجبُ التسليمُ له.
Bu hususta söylediğim tefsiri tercih etmemin sebebi şudur: Çünkü Allah Azze ve Celle müminlere kendilerine "Kalkın" denildiği zaman kalkmalarını emretmiş ve bu emirle hayır çeşitlerinden olan kalkıp harekete geçmenin (nüşûz) bütün anlamlarını kapsamına almıştır. Dolayısıyla teslim olunması gereken bir delille tahsis edilinceye kadar bu [hüküm] genel anlamı üzeredir.
واختلَفتِ القرأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَتْه عامةُ قرأَةِ المدينةِ {فَانْشُزُوا} بضمِّ الشينِ. وقرأ ذلك عامةُ قرأَةِ الكوفةِ والبصرةِ بكسرِها .
Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Medine kıraat âlimlerinin geneli {فَانْشُزُوا} kelimesini şın harfinin ötresiyle (fenşüzû) okumuştur. Kûfe ve Basra kıraat âlimlerinin geneli ise şın harfinin esresiyle (fenşizû) okumuşlardır.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أنهما قراءتان معروفتان، ولغتان مشهورتان، بمنزلةِ يَعْكُفون ويَعْكِفون، ويَعْرُشون ويَعْرِشون، فبأَيِّ القراءتين قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunlar bilinen iki kıraat ve meşhur iki lehçedir; tıpkı Ya'kufûn ve Ya'kifûn, Ya'ruşûn ve Ya'rişûn gibi. Dolayısıyla okuyucu bu iki kıraatten hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقولُه: {يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يرفعِ اللَّهُ المؤمنين منكم أيُّها القومُ بطاعتِهم ربَّهم فيما أَمَرهم به من التفسُّحِ في المجلسِ إذا قيل لهم: تفسَّحوا، أو بنُشُوزِهم إلى الخيراتِ إذا قيل لهم: انشُزوا إليها. ويرفعِ اللَّهُ الذين أوتوا العلمَ مِن أهلِ الإيمانِ على المؤمنين الذين لم يُؤْتَوُا العلمَ بفضلِ علمِهم درجاتٍ - إذا عمِلوا بما أُمِروا به.
O'nun: {يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ} “Allah, sizden iman edenlerin ve kendilerine ilim verilenlerin derecelerini yükseltsin” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey topluluk! Allah, sizden iman edenleri, kendilerine "Yer açın" denildiğinde mecliste yer açmak veya "Kalkın" denildiğinde hayırlara doğru kalkıp yönelmek suretiyle Rablerine itaat etmeleri sebebiyle yükseltir. Ayrıca Allah, iman ehlinden kendilerine ilim verilenleri -emrolundukları şeylerle amel ettikleri takdirde- ilimlerinin fazileti sebebiyle, ilim verilmemiş müminlerin üzerine derecelerle yükseltir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ}: إن بالعلمِ لأهلِه فضلًا، وإن له على أهلِه حقًّا، ولَعَمْرِي لِلحقِّ عليك أيُّها العالمُ فضلٌ، واللَّهُ مُعْطِي كلَّ ذي فضلٍ فضلَه.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] onun: {يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ} “Allah, sizden iman edenlerin ve kendilerine ilim verilenlerin derecelerini yükseltsin” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Şüphesiz ilmin ehline kazandırdığı bir üstünlük ve ilmin ehli üzerinde bir hakkı vardır. Ömrüme yemin olsun ki ey âlim! [Bu] hakkın senin üzerinde bir üstünlüğü [ve sorumluluğu] vardır. Allah ise her fazilet sahibine faziletini verendir.”
وكان مُطَرِّفُ بنُ عبدِ اللَّهِ بنِ الشِّخِّيرِ يقولُ: فضلُ العلمِ أحبُّ إليَّ مِن فضلِ العبادةِ، وخيرُ دينِكم الوَرَعُ .
Mutarrif b. Abdillâh b. eş-Şıhhîr şöyle derdi: "İlmin fazileti bana ibadetin faziletinden daha sevimlidir; dininizin en hayırlısı ise takvadır (şüpheli şeylerden kaçınmaktır)".
وكان [عبدُ اللَّهِ بنُ مُطَرِّفٍ] يقولُ: إنك لَتَلْقَى الرجلين؛ أحدُهما أكثرُ صومًا وصلاةً وصدقةً، والآخرُ أفضلُ منه بَوْنًا بعيدًا. قيل له: وكيف ذاك؟ فقال: هو أشدُّهما وَرَعًا للَّهِ عن محارمِه .
[Abdullâh b. Mutarrif] de şöyle derdi: "Sen iki adamla karşılaşırsın; biri daha çok oruç tutan, namaz kılan ve sadaka verendir, diğeri ise aralarında dağlar kadar fark olacak şekilde ondan daha faziletlidir." Kendisine: "Bu nasıl olur?" diye sorulunca: "O, Allah'ın haram kıldığı şeylerden sakınma hususunda O'na karşı daha çok takvalı olanıdır" dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ}: في دينِهم، إذا فعَلوا ما أُمِروا به.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ} “Allah, sizden iman edenlerin ve kendilerine ilim verilenlerin derecelerini yükseltsin” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Emrolundukları şeyleri yaptıkları takdirde dinlerinde [derecelerini yükseltir].
وقولُه: {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: واللَّهُ بأعمالِكم أيُّها الناسُ ذو خبرةٍ، لا يَخْفى عليه المطيعُ منكم ربَّه مِن العاصي، وهو مُجازٍ جميعَكم بعملِه؛ المحسنَ بإحسانِه، والمسيءَ بالذي هو أهلُه، أو يَعْفو.
O'nun: {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Allah sizin yaptıklarınızı hakkıyla bilendir; sizden Rabbine itaat edenle O'na isyan eden O'na gizli kalmaz. O, hepinize amelinin karşılığını verecektir; iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana ise hak ettiği cezayla karşılık verir yahut affeder.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢)}.
Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Ey iman edenler! Peygamber ile baş başa gizlice konuşacağınız zaman, bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin. Bu sizin için daha hayırlı ve daha temizdir. Şayet [sadaka verecek bir şey] bulamazsanız, şüphesiz ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكره: يا أيُّها الذين صدَّقوا اللَّهَ ورسولَه، إذا ناجَيتم رسولَ اللَّهِ، فقدِّموا أمامَ نجواكم صدقةً تتصدَّقون بها على أهلِ المسكنةِ والحاجةِ، {ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ}. يقولُ: وتقديمُكم الصدقةَ أمامَ نجواكم رسولَ اللَّهِ ﷺ خيرٌ لكم عندَ اللَّهِ، {وَأَطْهَرُ} لقلوبِكم مِن المآثمِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik edenler! Resûlullah ile gizlice konuşacağınız zaman, bu gizli konuşmanızın öncesinde yoksullara ve ihtiyaç sahiplerine vereceğiniz bir sadaka takdim edin. {ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ} “Bu sizin için daha hayırlıdır” buyruğu: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile yapacağınız gizli konuşmanızın öncesinde sadaka takdim etmeniz, Allah katında sizin için daha hayırlıdır demektir. {وَأَطْهَرُ} “ve daha temizdir” buyruğu ise: Günahlardan kalpleriniz için daha temizleyicidir demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً}. قال: نُهوا عن مناجاةِ النبيِّ ﷺ حتى يتَصدَّقوا، فلم يُناجِه إلا عليُّ بن أبي طالبٍ ﵁، قدَّم دينارًا فتَصدَّق به، ثم أُنزِلت الرُّخصةُ في ذلك .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً} “Bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Sadaka verinceye kadar Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile gizli konuşmaktan menedildiler. Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh) dışında hiç kimse onunla gizli konuşmadı; o bir dinar takdim edip onu sadaka olarak verdi, sonra bu hususta ruhsat [ayeti] indirildi.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبيدِ بنِ محمدٍ المُحاربيُّ، قال: ثنا المطَّلِبُ بنُ زيادٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، قال: قال عليٌّ ﵁: إن في كتابِ اللَّهِ ﷿ لآيةً ما عمِل بها أحدٌ قبْلي، ولا يَعْمَلُ بها أحدٌ بعدِي: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً}. قال: فُرِضت ثم نُسِخت.
Bize Muhammed b. Ubeyd b. Muhammed el-Muhâribî anlattı, dedi ki: Bize el-Muttalib b. Ziyâd, Leys'ten, o da Mücâhid'den şöyle dediğini anlattı: Ali (radıyallâhu anh) şöyle dedi: "Allah Azze ve Celle'nin Kitabı'nda öyle bir ayet vardır ki benden önce hiç kimse onunla amel etmediği gibi, benden sonra da hiç kimse onunla amel etmeyecektir: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً} 'Ey iman edenler! Peygamber ile gizli konuşacağınız zaman bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin'." Dedi ki: [Bu hüküm] farz kılındı, sonra neshedildi.
حدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المسروقيُّ، قال: ثنا أبو أُسامةَ، عن شِبْلِ بنِ عبَّادٍ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً}. قال: نُهوا عن مناجاةِ النبيِّ ﷺ حتى يتصدَّقوا، فلم يُناجِه إلا عليُّ بن أبي طالبٍ ﵁، قدَّم دينارًا صدقةً تَصدَّق به، ثم أُنزِلت الرُّخصةُ.
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkī anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Şibl b. Abbâd'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً} “Ey iman edenler! Peygamber ile gizli bir şey konuşacağınız zaman bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Sadaka verinceye kadar Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile baş başa gizlice konuşmaktan menedildiler. Bunun üzerine Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh) dışında hiç kimse onunla baş başa gizlice konuşmadı; [Ali] sadaka olarak bir dinar takdim edip onu sadaka verdi, sonra da [bu hususta] ruhsat indirildi.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريس، قال: سمعتُ ليثًا، عن مجاهدٍ، قال: قال عليٌّ ﵁: آيةٌ مِن كتابِ اللَّهِ لم يَعْملْ بها أحدٌ قبْلي، ولا يَعْمَلُ بها أحدٌ بعدِي؛ كان عندِي دينارٌ فصَرَفْتُه بعَشَرةِ دراهمَ، فكنتُ إذا جئتُ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ تصدَّقتُ بدرهمٍ، فَنُسِخت، فلم يَعْملْ بها أحدٌ قبْلي؛ {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً} .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Leys'ten, o da Mücâhid'den işittim, dedi ki: Ali (radıyallâhu anh) şöyle dedi: "Allah'ın Kitabı'ndan bir ayettir ki benden önce hiç kimse onunla amel etmedi, benden sonra da hiç kimse onunla amel etmeyecektir: Yanımda bir dinar vardı, onu on dirheme bozdurdum. Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) her geldiğimde bir dirhem sadaka verirdim; sonra bu neshedildi ve benden önce de hiç kimse onunla amel etmedi: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً} 'Ey iman edenler! Peygamber ile gizli konuşacağınız zaman bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin'".
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً}. قال: سأل الناسُ رسولَ اللَّهِ ﷺ حتى أحْفَوه بالمسألةِ، فقَطَعهم اللَّهُ بهذه الآيةِ، وكان الرجلُ تكونُ له الحاجةُ إلى نبيِّ اللَّهِ ﷺ، فلا يستطيعُ أن يَقضِيَها حتى يُقدِّمَ بينَ يديه صدقةً، فاشتدَّ ذلك، عليهم، فأَنزَل اللَّهُ ﷿ الرخصةَ بعدَ ذلك؛ {فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً} “Ey iman edenler! Peygamber ile gizli konuşacağınız zaman, bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin.” Dedi ki: İnsanlar Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) o kadar çok soru sordular ki nihayet ısrarlı sorularıyla onu bunalttılar. Allah da bu ayetle onları [bundan] alıkoydu. Bir kimsenin Allah'ın Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir işi düştüğünde, onun huzuruna çıkmadan önce sadaka vermedikçe o işini halledemiyordu. Bu durum onlara ağır geldi; bunun üzerine Allah Azze ve Celle daha sonra ruhsat indirerek [şöyle buyurdu]: {فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Eğer [bunu] bulamazsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً}. قال: إنها منسوخةٌ، ما كانت إلا ساعةً من نهارٍ .
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den aktardı: {إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً} “Peygamber ile gizli konuşacağınız zaman bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin”. Dedi ki: Bu [ayet] neshedilmiştir; [hükmü] gündüzün sadece bir saatinde geçerli kalmıştır.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً} إلى {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} قال: كان المسلمون يُقدِّمون بينَ يدَى النَّجوى صدقةً، فلما نَزَلت الزكاةُ نُسِخ هذا .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً} “Ey iman edenler! Peygamber ile gizli konuşacağınız zaman bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin” ayetinden {فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini anlattı: Müslümanlar gizli konuşmanın öncesinde sadaka veriyorlardı; zekât [ayeti] inince bu neshedildi.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً}: وذاك أن المسلمين أَكْثَروا المسائلَ على رسولِ اللَّهِ ﷺ، حتى شَقُّوا عليه، فأراد اللَّهُ أنْ يُخَفِّفَ عن نبيِّه؛ فلما قال ذلك ضَنَّ كثيرٌ مِن الناسِ، وكفُّوا عن المسألةِ، فأنزَل اللَّهُ بعدَ هذا: {فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ}. فوسَّع اللَّهُ عليهم ولم يُضَيِّقْ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً} “bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu durum, Müslümanların Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) soruları çoğaltıp onu zora sokmaları sebebiyleydi. Allah da Peygamberi'nden [bu yükü] hafifletmek istedi. Bu emredilince insanların birçoğu cimrilik etti ve soru sormaktan vazgeçtiler. Bundan sonra Allah: {فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ} “Madem yapmadınız ve Allah da tövbenizi kabul etti, o halde namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” [ayetini] indirdi. Böylece Allah onlara genişlik tanıdı, darlık vermedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرَانُ، عن سفيانَ، عن عثمانَ بنِ أبي المغيرةِ، عن سالمِ بنِ أبي الجعدِ، عن عليِّ بنِ علقمةَ الأنماريِّ، عن عليٍّ، قال: قال النبيُّ ﷺ: "ما تَرَى؟ دينارٌ؟ ". قال: لا يُطيقون. قال: "نِصْفُ دينارٍ؟ ". قال: لا يُطِيقون. قال: "ما تَرى؟ ". قال: شَعِيرةٌ. فقال له النبيُّ ﷺ: "إِنَّك لزهيدٌ". قال: قال عليٌّ ﵁: فبي خُفِّف عن هذه الأمةِ؛ قولُه: {إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً} - فنَزَلت: {أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, [o] Osmân b. Ebi'l-Mugîre'den, [o] Sâlim b. Ebi'l-Ca‘d'dan, [o] Alî b. Alkame el-Enmârî'den, [o da] Ali'den [şöyle rivayet etti]: O dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ne dersin? Bir dinar mı?» buyurdu. [Ali]: “Buna güç yetiremezler” dedi. [Resûlullah]: «Yarım dinar mı?» buyurdu. [Ali]: “Buna güç yetiremezler” dedi. [Resûlullah]: «Ne dersin?» buyurdu. [Ali]: “Bir arpa [tanesi ağırlığında altın]” dedi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: «Şüphesiz sen pek az kanaatkârsın!» buyurdu. Ali (radıyallâhu anh) dedi ki: {إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً} “Peygamber ile gizli konuşacağınız zaman bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin” ayeti konusunda benim vesilemle bu ümmetten [sorumluluk] hafifletildi; ve ardından: {أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ} “Gizli konuşmanızdan önce sadakalar vermekten çekindiniz mi?” ayeti indi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً}: لئلَّا يُناجِيَ أهلُ الباطلِ رسولَ اللَّهِ ﷺ، فيَشُقَّ ذلك على أهلِ الحقِّ، قالوا: يا رسولَ اللَّهِ، ما نستطيعُ ذلك ولا نُطيقُه. فقال اللَّهُ ﷿: {أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ}. وقال: {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ} [النساء: ١١٤]: مَن جاء يُناجِيك في هذا فاقْبَلْ مناجاتَه، ومَن جاء يُناجِيك في غيرِ هذا فاقْطَعْ أنت ذاك عنه، لا تُناجِه. قال: وكان المنافقون ربما ناجَوا فيما لا حاجةَ لهم فيه، فقال اللَّهُ ﷿: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَى ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَيَتَنَاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ}. قال: لأن الخبيثَ يدخلُ في ذلك.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً} “Ey iman edenler! Peygamber ile gizli konuşacağınız zaman bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin” kavli hakkında şöyle dedi: Bâtıl ehli, hak ehline ağır gelecek şekilde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile gizli konuşmasın diye [böyle emredildi]. Onlar: “Ey Allah'ın Resûlü, biz buna güç yetiremiyoruz ve kaldıramıyoruz” dediler. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: {أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ} “Gizli konuşmanızdan önce sadakalar vermekten çekindiniz mi? Madem yapmadınız ve Allah da tövbenizi kabul etti, o halde namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” buyurdu. Yine şöyle buyurdu: {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ} [en-Nisâ: 114] “Onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur; ancak bir sadakayı yahut bir iyiliği yahut da insanların arasını düzeltmeyi emreden kimseninki müstesna”. [Yani] kim sana bu hususta gizli konuşmak üzere gelirse onun gizli konuşmasını kabul et; kim de bunun dışında bir hususta seninle gizli konuşmaya gelirse sen bunu ondan kes, onunla gizli konuşma. Dedi ki: Münafıklar bazen kendilerini ilgilendirmeyen bir ihtiyaç hususunda fısıldaşırlardı; bu sebeple Allah Azze ve Celle: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَى ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَيَتَنَاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ} “Gizli konuşmaktan menedildikten sonra yine menedildikleri şeye dönen, günah, düşmanlık ve Peygamber'e isyan hususunda fısıldaşanları görmedin mi?” buyurdu. Dedi ki: Çünkü habis (şeytan) bu işe dahil olur.