كما حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {السَّلَامُ}. اللَّهُ السلامُ .
Nitekim bize İbnu'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {السَّلَامُ} “es-Selâm” hakkında: "Allah es-Selâm'dır" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ، يعني العَتَكِيَّ، عن جابرِ بنِ زيدٍ قولَه: {السَّلَامُ}. قال: هو اللَّهُ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet etti, dedi ki: Bize Ubeydullah -yani el-Atekî-, Câbir b. Zeyd'in: {السَّلَامُ} “es-Selâm” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: O, Allah'tır.
وقد ذكرْتُ الروايةَ فيما مضى، وبيَّنتُ معناه بشواهدِه، فأَغْنى ذلك عن إعادتِه.
Daha önce bu husustaki rivayeti zikretmiş ve delilleriyle birlikte anlamını açıklamıştım; dolayısıyla bu [açıklama], onu tekrar etmekten müstağni kılmıştır.
وقولُه: {الْمُؤْمِنُ}. يعني بالمؤمنِ الذي يُؤمِّنُ خَلْقَه مِن ظُلْمِهِ.
[Allah'ın]: {الْمُؤْمِنُ} “el-Mü'min'dir” sözüyle, mahlukatını kendi zulmünden güvende kılan Zat kastedilmektedir.
وكان قتادةُ يقولُ في ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {الْمُؤْمِنُ}: آمن لقولِه أنه حقٌّ .
Katâde bu hususta şunu söylemekteydi: Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {الْمُؤْمِنُ} “el-Mü'min”: "Sözünün hak olduğunu tasdik etti/güvence verdi" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {الْمُؤْمِنُ}: آمَن لقولِه .
Bize İbnu'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {الْمُؤْمِنُ} “el-Mü'min” hakkında: "Sözünü tasdik etti/güvence verdi " dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {الْمُؤْمِنُ}. قال: المُصدِّقُ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Cüveybir'den, o da Dahhâk'ten: {الْمُؤْمِنُ} “el-Mü'min” hakkında: "[O,] el-Musaddık'tır (tasdik edendir)" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {الْمُؤْمِنُ}. قال: المؤمنُ المُصَدِّقُ المُوقِنُ؛ آمن الناسُ بربِّهم فسمَّاهم مؤمنين، وآمن الربُّ الكريمُ لهم بإيمانِهم؛ صدَّقهم أن يسمِّي بذلك الاسمِ .
Bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Allah'ın]: {الْمُؤْمِنُ} “el-Mü'min” sözü hakkında şöyle dedi: "el-Mü'min; tasdik eden, kesin olarak bilendir. İnsanlar Rablerine iman ettiler, O da onları 'müminler' diye isimlendirdi. Kerîm olan Rab de onların imanlarını tasdik etti; onları bu isimle isimlendirmelerini doğruladı ."
وقولُه: {الْمُهَيْمِنُ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: المهيمنُ: الشهيدُ.
[Allah'ın]: {الْمُهَيْمِنُ} “el-Müheymin'dir” sözünün tevilinde tevil ehli ihtilaf etmiştir. Bazıları: "el-Müheymin, eş-Şehîd'dir (her şeye şahit olandır)" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, [o da] İbn Abbâs’tan [şöyle dediğini] aktardı:
في قولِه: {الْمُهَيْمِنُ}. قال: الشهيدُ .
[İbn Abbâs] [Allah'ın]: {الْمُهَيْمِنُ} “el-Müheymin” sözü hakkında: "eş-Şehîd'dir (şahit olandır)" dedi.
وقال مرَّةً أخرى: الأمينُ .
Başka bir seferinde de: "el-Emîn'dir (güvenilirdir)" demiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {الْمُهَيْمِنُ}. قال: الشهيدُ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Ve bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {الْمُهَيْمِنُ} “el-Müheymin” sözü hakkında: "eş-Şehîd'dir (şahit olandır)" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {الْمُهَيْمِنُ}. قال: أنزَل اللَّهُ ﷿ كتابًا فشَهِد عليه .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {الْمُهَيْمِنُ} “el-Müheymin” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Allah Azze ve Celle bir kitap indirmiş ve ona şahitlik etmiştir .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {الْمُهَيْمِنُ}. قال: الشهيدُ عليه .
Bize İbnu'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {الْمُهَيْمِنُ} “el-Müheymin” hakkında: "Onun üzerine şahit olandır" dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: {الْمُهَيْمِنُ}: الأمينُ.
Başkaları da şöyle demiştir: {الْمُهَيْمِنُ} “el-Müheymin”: el-Emîn'dir (güvenilirdir).
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {الْمُهَيْمِنُ}: الأمينُ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Cüveybir'den, o da Dahhâk'ten: {الْمُهَيْمِنُ} “el-Müheymin”: "el-Emîn'dir (güvenilirdir)" dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: {الْمُهَيْمِنُ}: المصدِّقُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: {الْمُهَيْمِنُ} “el-Müheymin”: el-Musaddık'tır (tasdik edendir).
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {الْمُهَيْمِنُ}. قال: المُصدِّقُ لكلِّ ما حدَث. وقرَأ: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ}. قال: فالقرآنُ مُصدِّقٌ على ما قبلَه مِن الكتبِ، واللَّهُ مصدِّقٌ في كلِّ ما حدَّث عما مضى مِن الدنيا، وما بَقِي، وما حدَّث عن الآخرةِ .
Bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Allah'ın]: {الْمُهَيْمِنُ} “el-Müheymin” sözü hakkında şöyle dedi: "Meydana gelen her şeyi tasdik edendir." Ve: {وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ} “ve onun üzerine bir şahit/koruyucu olarak” ayetini okuyup dedi ki: "Kur'an kendisinden önceki kitapları tasdik edicidir; Allah da dünyanın geçmişine ve geriye kalanına dair haber verdiği her şeyde ve ahirete dair bildirdiklerinde tasdik edicidir" .
وقد بيَّنتُ أولى هذه الأقوالِ بالصوابِ فيما مضى قبلُ في سورةِ "المائدةِ"، بالعللِ الدالةِ على صحتِه، فأَغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Bu görüşler arasından doğruya en yakın olanını daha önce Mâide Suresi'nde, doğruluğuna delalet eden gerekçeleriyle birlikte açıklamıştım; bu yüzden burada tekrar edilmesine gerek kalmamıştır .
وقولُه: {الْعَزِيزُ}: الشديدُ في انتقامِه، ممَّن انتقم مِن أعدائِه.
[Allah'ın]: {الْعَزِيزُ} “el-Azîz'dir” sözü: Düşmanlarından intikam aldıklarına karşı intikamı pek şiddetli olandır.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {الْعَزِيزُ} : في نقمتِه إِذا انْتَقم.
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {الْعَزِيزُ} “el-Azîz” hakkında: "İntikam aldığında cezası pek çetin olandır" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {الْعَزِيزُ}: في نقمتِه إِذا انْتَقَم .
Bize İbnu'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {الْعَزِيزُ} “el-Azîz” hakkında: "İntikam aldığında cezası pek çetin olandır" dediğini rivayet etti.
وقولُه: {الْجَبَّارُ}. يعني: المُصْلِحُ أمورَ خَلْقِه، المُصرِّفُهم فيما فيه صلاحُهم. وكان قتادةُ يقولُ: جَبَر خَلْقَه على ما يشاءُ مِن أمرِه.
[Allah'ın]: {الْجَبَّارُ} “el-Cebbâr'dır” sözü: Mahlukatının işlerini ıslah eden, onları menfaatlerine uygun şekilde sevk ve idare edendir. Katâde ise şöyle derdi: "Mahlukatını dilediği emrine mecbur kılıp boyun eğdirendir."
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {الْجَبَّارُ}. قال: جَبَر خَلْقَه على ما يشاءُ.
Bize İbnu'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {الْجَبَّارُ} “el-Cebbâr” [ayeti] hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Mahlukatını dilediği şeye mecbur kılmıştır."
وقولُه: {الْمُتَكَبِّرُ}. قيل: عُنِي به أنه تكبَّر عن كلِّ شرٍّ.
[Allah'ın]: {الْمُتَكَبِّرُ} “el-Mütekebbir'dir” sözü hakkında: "O'nun her türlü kötülükten yüce ve münezzeh olduğu kastedilmiştir" denildi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {الْمُتَكَبِّرُ}. قال: تكبَّر عن كلِّ شرٍّ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {الْمُتَكَبِّرُ} “el-Mütekebbir” hakkında: "Her türlü kötülükten yüce ve münezzeh olandır" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize İbnu'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den aynısını rivayet etti .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: أخبَرنا أبو رجاءٍ، قال: ثنى رجلٌ، عن جابرِ بنِ زيدٍ، قال: إِنَّ اسمَ اللَّهِ الأعظمَ هو اللَّهُ، أَلم تَسْمَعْ يَقولُ: {هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ (٢٢) هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ} .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Recâ haber verdi, dedi ki: Bir adam bana Câbir b. Zeyd'in şöyle dediğini rivayet etti: Şüphesiz Allah'ın İsm-i Âzam'ı (en büyük ismi) "Allah"tır. O'nun şöyle buyurduğunu işitmedin mi: {هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ (٢٢) هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ} “O, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan Allah'tır. Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O Rahmân'dır, Rahîm'dir. (22) O, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan Allah'tır. Mülkün sahibidir, her türlü eksiklikten münezzehtir, esenlik verendir, güven bağışlayandır, her şeyi gözetip koruyandır, mutlak üstündür, dilediğini zorla yaptıran kudret sahibidir, büyüklükte eşi olmayandır.” .
[وقولُه] : {سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ}. يقولُ: تبرئةً للَّهِ وتنزيهًا له عن شركِ المشركين به
[Allah'ın] : {سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: [Bu,] müşriklerin O'na koştukları ortaklardan Allah'ı tenzih ve tebrie etmektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٤)} “O; yaratan, yoktan var eden, şekil veren Allah'tır. En güzel isimler O'nundur. Göklerde ve yerde olanlar O'nu tesbih eder. O, mutlak üstündür, hikmet sahibidir. (24)” buyruğunun tevili hakkında [Ebû Ca'fer der ki:]
يقولُ تعالى ذكرُه: هو المعبودُ الخالقُ، الذي لا معبودَ تصلُحُ له العبادةُ غيرُه، ولا خالقَ سِواه، البارئُ الذي بَرَأ الخلْقَ، فأوجَدهم بقدرتِه، المصوِّرُ خَلْقَه كيف شاء، وكيف يشاءُ.
Zikri Yüce [Allah] buyuruyor ki: O; kendisinden başkasına kulluk edilmesi uygun olmayan yegâne mabud ve yaratıcıdır, O'ndan başka hiçbir yaratıcı yoktur; mahlukatı yoktan var edip kudretiyle meydana getiren Bârî'dir; yarattıklarına dilediği gibi ve dilediği şekilde suret veren Musavvir'dir.
وقولُه: {لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: للَّهِ الأسماءُ الحسنى، وهي هذه الأسماءُ التي سمَّى اللَّهُ بها نفسَه، التي ذكَرها في هاتين الآيتين، {يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يقولُ: يسبِّحُ له جميعُ ما في السماواتِ والأرضِ، ويسجُدون له طوعًا وكرهًا، {وَهُوَ الْعَزِيزُ}. يقولُ: وهو الشديدُ الانتقامِ من أعدائِه، {الْحَكِيمُ} في تدبيرِه خَلْقَه، وصرفِهم فيما فيه صلاحُهم.
[Allah'ın]: {لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} “En güzel isimler O'nundur” sözü hakkında Zikri Yüce [Allah] buyuruyor ki: En güzel isimler Allah'ındır; bunlar da Allah'ın bu iki ayette zikrettiği, bizzat kendisini isimlendirdiği isimleridir. {يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde olanlar O'nu tesbih eder”. [Ebû Ca'fer] buyuruyor ki: Göklerde ve yerde bulunan her şey O'nu tesbih eder ve ister istemez O'na secde ederler . {وَهُوَ الْعَزِيزُ} “O, mutlak üstündür”. [Ebû Ca'fer] der ki: O, düşmanlarından intikamı pek çetin olandır. {الْحَكِيمُ} “[O,] mahlukatını sevk ve idare etmesinde, onları menfaatlerine uygun olana yönlendirmesinde Hikmet sahibidir.”
آخرُ تفسيرِ سورةِ "الحشرِ"
Haşr Sûresi tefsirinin sonu.