يقولُ تعالى ذكرُه: والذين جاءوا من بعدِ الذين تبوَّءوا الدارَ والإيمانَ مِن قبلِ المهاجرين الأوَّلين {يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ}. مِن الأنصارِ. وعُنِي بالذين جاءوا مِن بعدِهم المهاجرون، أنهم يَسْتَغْفِرون لإخوانِهم مِن الأنصارِ.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: İlk muhacirlerden önce o yurdu (Medine'yi) ve imanı hazırlayıp yerleşenlerden sonra gelenler, {يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ} “Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla derler”. [Yani] Ensâr'ı [kastederler]. Onlardan sonra gelenler ile de muhacirlerin Ensâr kardeşleri için istiğfar etmeleri kastedilmiştir.
وقولُه: {وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا} يعني: غِمْرًا وضِغْنًا.
Allah'ın: {وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا} “Kalplerimizde iman edenlere karşı hiçbir kin bırakma” sözü; gizli kin ve düşmanlık demektir.
وقيل: عُنِي بالذين جاءُوا مِن بعدِهم: الذين أَسْلموا مِن بعدِ الذين تبوَّءُوا الدارَ.
Onlardan sonra gelenler ile; o yurda yerleşenlerden sonra Müslüman olanların kastedildiği de söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ}. قال: الذين أَسْلموا نُعِتوا أيضًا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ} “Onlardan sonra gelenler” sözü hakkında rivayet etti; o şöyle demiştir: [Daha sonra] Müslüman olanlar da bu şekilde nitelenmiştir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ثم ذكَر اللَّهُ الطائفةَ الثالثةَ، فقال: {وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا}، حتى بلَغ: {إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} إنما أُمروا أن يَسْتَغْفِرُوا لأصحابِ النبيِّ ﷺ ولم يُؤْمَروا بسَبِّهم. وذُكِر لنا أنَّ غلامًا لحاطبِ بن أبي بَلْتعةَ جاء نبيَّ اللَّهِ ﷺ فقال: يا نبيَّ اللَّهِ، لَيَدْخُلَنَّ حاطبٌ في حيِّ النارِ. قال: "كَذَبْتَ، إنه شَهِد بدرًا والحُدَيْبيةَ". وذُكِر لنا أنَّ عمرَ بنَ الخطابِ ﵁ أَغْلَظ لرجلٍ مِن أهلِ بدرٍ، فقال نبيُّ اللَّهِ ﷺ: "وما يُدْريك يا عمرُ؟ لَعَلَّه قد شَهِد مَشْهدًا اطَّلَع اللَّهُ فيه إلى أهلِه، فأَشْهَدَ ملائِكتَه: إنِّي قد رَضِيتُ عن عبادِي هؤلاءِ، فَلْيَعْمَلُوا ما شاءُوا". فما زال بعدَها مُنْقَبِضًا من أهلِ بدرٍ، هائبًا لهم. وكان عمرُ ﵁ يقولُ: وإلى أهلِ بدرٍ تَهالك المُتَهالِكون. وهذا الحيُّ مِن الأنصارِ، أحسَن اللَّهُ عليهم الثناءَ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [şöyle dediğini] rivayet etti: Sonra Allah üçüncü fırkayı zikrederek: {وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا} “Onlardan sonra gelenler şöyle derler: Rabbimiz! Bizi ve kardeşlerimizi bağışla!” ayetinden {إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz sen çok şefkatlisin, çok merhametlisin” [ifadesine] kadar buyurdu. Onlara sadece Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı için istiğfarda bulunmaları emredilmiş, onlara sövmeleri emredilmemiştir. Bize anlatıldığına göre Hâtıb b. Ebî Beltea’nın bir kölesi, Allah’ın Peygamberi’ne sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: “Ey Allah’ın Peygamberi! Hâtıb kesinlikle cehenneme girecektir” dedi. [Allah’ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Yalan söyledin; şüphesiz o, Bedir’de ve Hudeybiye’de bulundu» buyurdu. Yine bize anlatıldığına göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, Bedir ehlinden bir adama sert davrandı. Bunun üzerine Allah’ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem: «Nereden bileceksin ey Ömer! Belki de o öyle bir savaşa katılmıştır ki, Allah oradaki ehline [rahmet nazarıyla] bakıp meleklerini şahit tutarak: 'Ben bu kullarımdan razı oldum, artık dilediklerini yapsınlar!' buyurmuştur» dedi. [Ömer] bundan sonra Bedir ehlinden [birine karşı sert davranmaktan] hep çekinir ve onlara derin bir hürmet duyardı. Ömer radıyallâhu anh şöyle derdi: “Bedir ehli hususunda [haddi aşarak] helake sürüklenenler helak olup gitti.” Ensar’ın bu kabilesine gelince; Allah onları en güzel şekilde övmüştür.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا}. قال: لا تُورِثْ قلوبَنا غِلًّا لأحدٍ مِن أهلِ دينِك.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا} “Kalplerimizde iman edenlere karşı hiçbir kin bırakma” sözü hakkında şöyle demiştir: Kalplerimize senin dininin ehlinden hiç kimseye karşı kin yerleştirme [demektir].
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن قيسِ بنِ مسلمٍ، عن ابنِ أبي ليلى، قال: كان الناسُ على ثلاثِ منازِلَ؛ المهاجرون الأوَّلون، والذين اتَّبَعُوهم بإحسانٍ، {وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ}، وأحسَنُ ما يكونُ أنْ نكونَ بهذه المَنْزِلَةِ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Kays b. Müslim'den, o da İbn Ebî Leylâ'dan rivayet etti, o şöyle dedi: İnsanlar üç mertebe üzere idiler: İlk Muhacirler, onlara ihsan ile uyanlar ve {وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Onlardan sonra gelenler şöyle derler: 'Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla; kalplerimizde iman edenlere karşı hiçbir kin bırakma! Rabbimiz! Şüphesiz sen çok şefkatlisin, çok merhametlisin.'” [fırkası]. [Bizim için] olabilecek en güzel şey, bu mertebede olmamızdır.
وقولُه: {لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ}. يقولُ جلَّ ثناؤُهُ مُخْبِرًا عن قيلِ الذين جاءُوا مِن بعدِ الذين تبوَّءوا الدارَ والإيمانَ أنَّهم قالوا: لا تَجْعَلْ في قلوبِنا غِلًّا لأحدٍ من أهلِ الإيمانِ بك يا ربَّنا.
Allah'ın: {لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} “İman edenlere karşı [hiçbir kin bırakma]. Rabbimiz! Şüphesiz sen çok şefkatlisin, çok merhametlisin” sözü hakkında övgüsü yüce olan Allah, o yurda ve imana yerleşenlerden sonra gelenlerin: "Ey Rabbimiz, sana iman edenlerden hiç kimseye karşı kalplerimizde kin bırakma" dediklerini haber vermektedir.
وقولُه: {إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ}. يقولُ: إنك ذو رأْفةٍ بخلْقِك، وذو رحمةٍ بمن تاب واسْتَغْفَر مِن ذنوبِه.
Allah'ın: {إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz sen çok şefkatlisin, çok merhametlisin” sözü; şüphesiz sen yaratıklarına karşı çok şefkatlisin, günahlarından tevbe edip istiğfarda bulunanlara karşı da çok merhametlisin, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَلَا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا أَبَدًا وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (١١)}.
Allah Teâlâ'nın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَلَا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا أَبَدًا وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (١١)} “Münafıklık edenlerin, Ehl-i Kitap'tan inkâr eden kardeşlerine: 'Yemin olsun ki siz çıkarılırsanız biz de mutlaka sizinle beraber çıkarız; sizin aleyhinizde hiç kimseye asla itaat etmeyiz; şayet savaşa maruz kalırsanız elbette size yardım ederiz' dediklerini görmedin mi? Oysa Allah, onların kesinlikle yalancı olduklarına şahitlik eder” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ألم تَنْظُرْ بعينِ قلبِك يا محمدُ، فتَرَى إلى الذين نافَقوا، وهُم فيما ذُكِر؛ عبدُ اللَّهِ بنُ أُبيٍّ ابنُ سَلُولَ، ووَدِيعةُ، ومالكُ [بنُ أبي قَوْقلٍ] ، وسُويدٌ، وداعِسٌ، بَعَثوا إلى بني النَّضيرِ حينَ نزَل بهم رسولُ اللَّهِ ﷺ للحَرْبِ: أن اثْبُتُوا وتمنَّعوا، فإنا لن نُسْلِمَكم، وإنْ قوتِلْتم قاتَلْنا معكم، وإن أُخْرِجْتم خرَجْنا معكم. فتربَّصوا لذلك مِن نصرِهم، فلم يَفْعَلوا، وقذَف اللَّهُ في قلوبِهم الرعبَ، فسألوا رسولَ اللَّهِ ﷺ أن يُجْلِيَهم ويَكُفُّ عن دمائِهم، على أن لهم ما حمَلَت الإبلُ مِن أموالِهم إلا الحَلْقةَ.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem'e buyuruyor ki: Ey Muhammed! Kalp gözünle bakıp münafıklık edenleri görmedin mi? Zikredildiğine göre onlar; Abdullah b. Übey b. Selûl, Vedîa, Mâlik [b. Ebî Kavkal] , Süveyd ve Dâis olup, Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem savaşmak üzere Benî Nadîr'e indiğinde onlara şu haberi göndermişlerdi: "Direnin ve savunun; zira biz sizi asla teslim etmeyiz. Eğer sizinle savaşırlarsa biz de sizinle beraber savaşırız; eğer siz çıkarılırsanız biz de sizinle beraber çıkarız." Onlar da bu yardımı bekleyip durdular; fakat münafıklar bunu yapmadılar. Allah onların kalplerine korku saldı. Bunun üzerine zırh ve silah haricinde develerinin taşıyabileceği mallarını almak şartıyla Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'den kendilerini sürgün etmesini ve canlarına dokunmamasını istediler.
حدَّثنا بذلك ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، عن يزيدَ بنِ رُومانَ.
Bize bunu İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk, Yezîd b. Rûmân'dan rivayet etti.
وقال مجاهدٌ في ذلك ما حدَّثني به محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا}. قال: عبدُ اللَّهِ بنُ أُبيٍّ ابنُ سَلُولَ، ورِفاعةُ أو رَافعةُ بنُ تابوتَ - وقال الحارثُ: رِفاعةُ بنُ تابوتَ، ولم يشكَّ فيه -، وعبدُ اللَّهِ بنُ نَبْتَلَ، وأَوْسُ بنُ قَيْظِيٍّ .
Bu hususta Mücâhid'den nakledilen ise bana Muhammed b. Amr'ın rivayet ettiğidir; o dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا} “Münafıklık edenleri görmedin mi?” sözü hakkında rivayet etti; o şöyle demiştir: [Onlar] Abdullah b. Übey b. Selûl, Rifâa veya Râfia b. Tâbût -el-Hâris hiç şüphe etmeksizin Rifâa b. Tâbût demiştir-, Abdullah b. Nebtel ve Evs b. Kayzî'dir .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ، عن عكرمةَ أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا}. يعني عبدَ اللَّهِ بنَ أُبيٍّ وأصحابَه، ومن كان منهم على مِثلِ أَمْرِهم .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا} “Münafıklık edenleri görmedin mi?” sözü hakkında rivayet etti; o şöyle demiştir: [Bununla] Abdullah b. Übey ile arkadaşları ve onların durumunda olan kimseler kastedilmiştir .
وقولُه: {يَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ}. يعني بني النَّضيرِ.
Allah'ın: {يَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} “Ehl-i Kitap'tan inkâr eden kardeşlerine söylerler” sözüyle Benî Nadîr kastedilmektedir.
كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ، عن عكرمةَ أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {يَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ}. يعني بني النَّضيرِ .
Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti: {يَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} “Ehl-i Kitap'tan inkâr eden kardeşlerine söylerler” ifadesiyle Benî Nadîr kastedilmiştir .
وقولُه: {لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ}. يقولُ: لئِن أُخْرِجْتم مِن ديارِكم ومنازِلكم، وأُجْلِيتم عنها، {لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ}، فنُجْلَى عن منازِلنا وديارِنا معكم.
Allah'ın: {لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ} “Yemin olsun ki eğer siz çıkarılırsanız, biz de mutlaka sizinle beraber çıkarız” sözü; şayet yurtlarınızdan ve meskenlerinizden çıkarılır, oralardan sürgün edilirseniz {لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ} “biz de mutlaka sizinle beraber çıkarız”, yani sizinle birlikte meskenlerimizden ve yurtlarımızdan sürülür çıkarız, demektir.
وقولُه: {وَلَا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا أَبَدًا}. يقولُ: ولا نُطِيعُ أحدًا سأَلَنا خِذْلانَكم، وتَرْكَ نُصْرتِكم، ولكنا نكونُ معكم، {وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ}. يقولُ: وإن قاتَلكم محمدٌ ﷺ ومَن معه لنَنْصُرنَّكم معشرَ النَّضيرِ عليهم.
Allah'ın: {وَلَا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا أَبَدًا} “Sizin aleyhinizde hiç kimseye asla itaat etmeyiz” sözü; sizi yüzüstü bırakmamızı ve size yardımı terk etmemizi isteyen hiç kimseye itaat etmeyiz, aksine sizinle beraber oluruz, demektir. {وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ} “Şayet savaşa maruz kalırsanız elbette size yardım ederiz” sözü ise; eğer Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem ve beraberindekiler sizinle savaşırlarsa, ey Nadîr topluluğu, onlara karşı kesinlikle size yardım ederiz, demektir.
وقولُه: {وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ}. يقولُ: واللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ هؤلاء المنافقين الذين وعَدُوا بني النَّضيرِ النُّصْرةَ على محمدٍ ﷺ، {لَكَاذِبُونَ} في وَعْدِهم إيَّاهم ما وَعَدُوهم مِن ذلك.
Allah'ın: {وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Oysa Allah, onların kesinlikle yalancı olduklarına şahitlik eder” sözü; Allah şahitlik eder ki, Benî Nadîr'e Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem'e karşı yardım vaadinde bulunan bu münafıklar, onlara vadettikleri bu hususlarda {لَكَاذِبُونَ} kesinlikle yalancıdırlar, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١٢)} “Yemin olsun ki onlar çıkarılsalar, asla onlarla beraber çıkmazlar; savaşa maruz kalsalar, asla onlara yardım etmezler. Onlara yardım etseler bile kesinlikle arkalarına dönüp kaçarlar, sonra kendilerine de yardım edilmez” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: لئن أُخرِج بنو النَّضيرِ مِن ديارِهم، فأُجْلُوا عنها لا يَخْرُجُ معهم المنافقون الذين وعَدُوهم الخروجَ من ديارِهم، ولئِن قاتَلهم محمدٌ ﷺ لا يَنْصُرُهم المنافقون الذين وعَدُوهم النَّصرَ، ولئِن نَصَر المنافقون بني النَّضيرِ ليُولُّنَّ الأدبارَ مُنْهَزِمين عن محمدٍ ﷺ وأصحابِه، هاربين منهم قد خَذَلوهم، {ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ}. يقولُ: ثم لا يَنْصُرُ اللَّهُ بني النَّضيرِ على محمدٍ ﷺ وأصحابِه، بل يَخْذُلُهم.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Eğer Benî Nadîr yurtlarından çıkarılır ve sürgün edilirlerse, onlara yurtlarından çıkacaklarını vadeden münafıklar onlarla beraber çıkmazlar. Eğer Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem onlarla savaşırsa, onlara yardım vadeden münafıklar onlara yardım etmezler. Şayet münafıklar Benî Nadîr'e yardım edecek olsalar bile, Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem ve ashabı karşısında hezimete uğrayarak arkalarını dönüp kaçarlar, onları yüzüstü bırakıp uzaklaşırlar. {ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ} “Sonra kendilerine de yardım edilmez” sözü; sonra Allah, Benî Nadîr'e Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem ve ashabına karşı yardım etmez, bilakis onları yardımsız bırakır, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (١٣) لَا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلَّا فِي قُرًى مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (١٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (١٣) لَا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلَّا فِي قُرًى مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (١٤)} “Gerçekten onların kalplerinde sizin korkunuz, Allah'ın korkusundan daha şiddetlidir. Bu, onların anlamayan bir topluluk olmalarındandır. Onlar müstahkem kalelerde veya surların arkasında bulunmaksızın sizinle toplu halde savaşamazlar. Kendi aralarındaki çekişmeleri pek çetindir. Sen onları birlik sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين به مِن أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ: لأَنْتُم أيُّها
Zikri yüce olan Allah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Kendisine iman edenlere şöyle buyurmaktadır: Ey
المؤمنون أشدُّ رهبةً في صدورِ اليهودِ مِن بني النَّضيرِ، {مِنَ اللَّهِ}. يقولُ: هم يَرْهَبُونكم أَشدَّ مِن رَهْبتِهم مِن اللَّهِ، {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هذه الرهبةُ التي لكم في صدورِ هؤلاءِ اليهودِ، التي هي أشدُّ مِن رهبتِهم مِن اللَّهِ، مِن أَجْلِ أنهم قومٌ لا يَفْقَهون قدرَ عظمةِ اللَّهِ؛ فهم لذلك يَسْتَخِفُّون بمعاصيه، ولا يَرْهَبُون عقابَه، قدرَ رهبتِهم منكم.
müminler! Benî Nadîr Yahudilerinin kalplerinde sizin korkunuz, {مِنَ اللَّهِ} “Allah'ın korkusundan daha şiddetlidir”. Yani onlar sizden Allah'tan korktuklarından daha çok korkmaktadırlar. {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ} “Bu, onların anlamayan bir topluluk olmalarındandır”. Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Bu Yahudilerin kalplerindeki sizin korkunuzun Allah'ın korkusundan daha şiddetli olması; onların Allah'ın azametinin kadrini anlamayan bir topluluk olmalarındandır. Bu sebeple onlar O'na isyan etmeyi hafife alırlar ve O'nun azabından, sizden korktukları kadar korkmazlar.
وقولُه: {لَا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلَّا فِي قُرًى مُحَصَّنَةٍ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: لا يُقاتِلُكم هؤلاء - يهودُ بني النَّضيرِ - مُجْتمِعين، إلا في قرًى مُحصَّنةٍ بالحصونِ، لا يَبْرُزُون لكم بالبَرازِ، {أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ}. يقولُ: أو مِن خَلْفِ حيطانٍ.
Allah'ın: {لَا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلَّا فِي قُرًى مُحَصَّنَةٍ} “Onlar sizinle toplu halde ancak müstahkem kalelerde savaşabilirler” sözü hakkında övgüsü yüce olan Allah buyuruyor ki: Bunlar -Benî Nadîr Yahudileri- sizin karşınıza er meydanına çıkıp açıkta dövüşmezler; sizinle topluca ancak surlarla tahkim edilmiş yerleşim yerlerinde {أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ} “veya duvarların arkasından” savaşırlar. Yani duvarların gerisinden [savaşırlar].
واختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَتْه عامةُ قرأةِ الكوفةِ والمدينةِ: {أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ} على الجِماعِ، بمعنى الحيطانِ. وقرَأه بعضُ قرأةِ مكةَ والبصرةِ: (مِنْ وَرَاءِ جِدَارٍ) على التوحيدِ، بمعنى الحائطِ .
Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir: Kûfe ve Medine kurrâsının geneli duvarlar manasında çoğul olarak {أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ} şeklinde okumuştur. Mekke ve Basra kurrâsından bazıları ise tekil olarak duvar manasında (مِنْ وَرَاءِ جِدَارٍ) şeklinde okumuştur .
والصوابُ مِن القولِ عندي في ذلك أنهما قراءتان معروفتان صحيحتا المعنى، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ
Bana göre bu hususta doğru olan görüş; her ikisinin de anlamı sahih, meşhur iki kıraat olduğudur. Okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقولُه: {بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: عداوةُ بعضِ هؤلاءِ الكفارِ مِن اليهودِ بعضًا شديدةٌ، {تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا}. يعني المنافقين وأهلَ الكتابِ، يقولُ: تَظُنُّهم مُؤْتلفِين مُجْتَمِعةً كلمتُهم، {وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى}. يقولُ: وقلوبُهم مختلفةٌ؛ لمعاداةِ بعضِهم بعضًا.
Allah Teâlâ'nın: {بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ} “Kendi aralarındaki çekişmeleri pek çetindir” buyruğu hakkında övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu Yahudi kâfirlerin birbirlerine olan düşmanlığı pek şiddetlidir. {تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا} “Sen onları birlik sanırsın” [ayetiyle] münafıkları ve Ehl-i Kitap'ı kastetmektedir; [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Sen onları birbirine kaynaşmış ve söz birliği içinde sanırsın, {وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى} “oysa kalpleri darmadağınıktır”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Birbirlerine düşmanlıkları sebebiyle onların kalpleri birbirinden ayrı ve farklıdır.
وقولُه: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: هذا الذي وصَفْتُ لكم مِن أمرِ هؤلاءِ اليهودِ والمنافقين، وذلك تَشَتُّتُ أهوائِهم، ومعاداةُ بعضِهم بعضًا؛ مِن أَجْلِ أنهم قومٌ لا يَعْقِلون ما فيه الحظُّ لهم، مما فيه عليهم البَخْسُ والنَّقْصُ.
Allah'ın: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ} “Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır” sözü hakkında övgüsü yüce olan Allah buyuruyor ki: Bu Yahudiler ve münafıklar hakkında size anlattığım bu durum, yani heveslerinin dağınık olması ve birbirlerine düşmanlıkları; onların kendileri için neyin kazanç, neyin eksiklik ve zarar olduğunu akletmeyen bir topluluk olmalarındandır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلَّا فِي قُرًى مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ}. قال: تَجِدُ أهلَ الباطلِ مختلفةً شهادتُهم، مختلفةً أهواؤُهم، مختلفةً أعمالُهم، وهم مُجْتَمِعون في عداوةِ أهلِ الحقِّ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {لَا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلَّا فِي قُرًى مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ} “Onlar müstahkem kalelerde veya surların arkasında bulunmaksızın sizinle toplu halde savaşamazlar. Kendi aralarındaki çekişmeleri pek çetindir. Sen onları birlik sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır” sözü hakkında rivayet etti; o şöyle demiştir: Bâtıl ehlinin şahitliklerini farklı, heveslerini farklı, amellerini farklı görürsün; oysa onlar hak ehline düşmanlıkta birleşmişlerdir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى}. قال: المنافقون يُخالِفُ دينُهم دينَ النَّضيرِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى} “Sen onları birlik sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır” sözü hakkında rivayet etti; o şöyle demiştir: Münafıkların dini, Nadîr'in dinine uymaz .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى}. قال: هم المنافقون وأهلُ الكتابِ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Leys'ten, o Mücâhid'den {تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى} “Sen onları birlik sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır” [ayeti hakkında] rivayet etti; o şöyle demiştir: Onlar münafıklar ve Ehl-i Kitap'tır.
قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، مثلَ ذلك
Dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan benzerini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن خُصيفٍ، عن مجاهدٍ: {تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى}. قال: المشركون وأهلُ الكتابِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Husayf'tan, o Mücâhid'den: {تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى} “Sen onları birlik sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle demiştir: Müşrikler ve Ehl-i Kitap'tır .
وذُكر أنها في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (وَقُلُوبُهُمْ أَشَتُّ) ، بمعنى: أشدُّ تَشَتُّتًا. أي: أشدُّ اختلافًا.
Ayetin Abdullah'ın kıraatinde; daha çok dağınıklık yani daha şiddetli ayrılık manasında (وَقُلُوبُهُمْ أَشَتُّ) şeklinde olduğu da zikredilmiştir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيبًا ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٥) كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ (١٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيبًا ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٥) كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ (١٦)} “Onların durumu, kendilerinden az önce geçen ve yaptıklarının cezasını tadan kimselerin durumu gibidir; onlar için elem verici bir azap da vardır. Tıpkı şeytanın durumu gibi: Hani insana 'İnkâr et!' dedi de o inkâr edince: 'Ben kesinlikle senden uzağım; çünkü ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım' dedi” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: مَثَلُ هؤلاءِ اليهودِ مِن بني النَّضيرِ والمنافقين فيما اللَّهُ صانعٌ بهم، من إحلالِ عقوبتِه بهم، {كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ}. يقولُ: كَشَبَهِهم.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Benî Nadîr Yahudileri ile münafıkların, Allah'ın cezalandırmasını başlarına indirmesi hususundaki hali, {كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekilerin durumu gibidir”. Yani onların benzeri gibidir.
واختلَف أهلُ التأويلِ في الذين عُنُوا بالذين مِن قَبلِهم؛ فقال بعضُهم: عُنِي بذلك بنو قَيْنُقَاعٍ.
Tevil ehli, kendilerinden öncekiler ile kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bununla Benî Kaynukā' kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ، عن عكرمةَ أو سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيبًا ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. يعني بني قَيْنُقاعٍ.
İbn Humeyd bize rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan, [o] Muhammed b. Ebî Muhammed’den, [o] İkrime veya Saîd b. Cübeyr’den, [o da] İbn Abbâs’tan onun {كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيبًا ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “[Onların durumu,] kendilerinden az önce [yaşamış olan], yaptıklarının vebalini tadan ve kendileri için can yakıcı bir azap bulunan kimselerin durumu gibidir.” kavli hakkında: "[Bununla] Benî Kaynukā‘ı kastetmektedir." dediğini [rivayet etti].
وقال آخرون: عُنِي بذلك مشركو قريشٍ ببدرٍ.
Başkaları ise: Bununla Bedir'deki Kureyş müşrikleri kastedilmiştir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيبًا ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ}. قال: كفارِ قريشٍ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيبًا ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ} “Onların durumu, kendilerinden az önce geçen ve yaptıklarının cezasını tadan kimselerin durumu gibidir” sözü hakkında rivayet etti; o şöyle demiştir: Kureyş kâfirleridir .
وأولى الأقوال بالصوابِ أنْ يقالَ: إنَّ اللَّهَ ﷿ مَثَّل هؤلاءِ الكفارَ مِن أهلِ الكتابِ - مما هو مُذِيقُهم مِن نَكالِه - بالذين مِن قَبلِهم، مِن مُكذِّبي رسولِه ﷺ، الذين أهلَكهم بسَخَطِه، وأمْرُ بني قَيْنُقاعٍ ووقْعَةُ بدرٍ كانا قبلَ جلاءِ بني النَّضيرِ، وكلُّ أولئك قد ذاقوا وبالَ أمرِهم، ولم يَخْصُصِ اللَّهُ ﷿ منهم بعضًا في تمثيلِ هؤلاءِ بهم دونَ بعضٍ، وكلٌّ ذائقٌ وبالَ أَمرِه، فمن قَرُبَت مدَّتُه منهم قَبلَهم فهُم ممثَّلون بهم فيما عُنُوا به مِن المثَلِ.
Doğruya en yakın olan görüş şudur: Allah Azze ve Celle Ehl-i Kitap'tan olan bu kâfirleri -kendilerine tattıracağı azap yönüyle-, kendilerinden önce geçen, Resûlü sallallahu aleyhi ve sellem'i yalanlayıp gazabıyla helak ettiği kimselere benzetmiştir . Benî Kaynukā' olayı da Bedir Savaşı da Benî Nadîr'in sürgününden önce vuku bulmuştur ve bunların hepsi yaptıklarının cezasını tatmışlardır. Allah Azze ve Celle bu benzetmede onlardan bir kısmını diğerine tahsis etmemiştir; zira her biri yaptığının cezasını tatmıştır. Dolayısıyla kendilerinden hemen önceki zaman diliminde bulunanların tümü, kastedilen bu misal çerçevesinde onlara benzetilmiştir.
وقولُه: {ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ}. يقولُ: نالهم عقابُ اللَّهِ على كفرِهم به.
Allah'ın: {ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ} “yaptıklarının cezasını tattılar” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: Allah'ı inkâr etmelerine karşılık O'nun cezası kendilerine ulaştı.
وقولُه: {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. يقولُ: ولهم في الآخرةِ مع ما نالهم في الدنيا مِن الخزِي، {عَذَابٌ أَلِيمٌ}. يعني: مُوجِعٌ.
Allah'ın: {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “onlar için elem verici bir azap da vardır” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: Dünyada uğradıkları rezilliğin yanı sıra ahirette de onlar için {عَذَابٌ أَلِيمٌ} “elem verici” yani can yakıcı bir azap vardır.
وقولُه: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: مثَلُ هؤلاءِ المنافقين الذين
Allah'ın: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ} “[Münafıkların durumu da] tıpkı şeytanın durumu gibidir: Hani insana ‘İnkâr et!’ demiş, [insan] inkâr edince de: ‘Şüphesiz ben senden uzağım; çünkü ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım’ demişti.” sözü hakkında Zikri Yüce olan [Allah] buyurur ki: [Şu] münafıkların misali...
وعَدوا اليهودَ من النَّضيرِ النُّصرةَ إنْ قُوتِلوا، أو الخُرُوجَ معهم إِنْ أُخْرِجُوا، ومَثَلُ النَّضيرِ في غرورِهم إيَّاهم بإخلافِهم الوعْدَ، وإسلامِهم إيَّاهم عندَ شدَّةِ حاجتِهم إليهم، وإلى نُصْرتِهم إيَّاهم - كمثَلِ الشيطانِ الذي غَرَّ إنسانًا، ووعَده على اتِّباعِه وكفرِه باللَّهِ، النُّصْرةَ عندَ حاجتِه إليه، فكفَر باللَّهِ واتَّبَعه وأطاعه، فلما احتاج إلى نصْرتِه أسلَمه وتبرَّأ منه، وقال له: إني أخافُ اللَّهَ رَبَّ العالمين في نُصْرَتِك.
-ki onlar Benî Nadîr Yahudilerine şayet kendileriyle savaşırlarsa yardım etmeyi yahut çıkarılırlarsa onlarla birlikte çıkmayı vadetmişlerdi- ve Nadîr'in [onlara aldanışı ile münafıkların] vaatlerinden dönüp kendilerine ve yardımlarına en çok ihtiyaç duydukları anda onları yüzüstü bırakarak aldatmaları; bir insanı kandırıp kendisine uyması ve Allah'ı inkâr etmesi karşılığında ihtiyaç anında ona yardım edeceğine söz veren, o da Allah'ı inkâr edip şeytana uyarak ona itaat edince yardımına muhtaç olduğu anda onu yüzüstü bırakıp ondan uzaklaşan ve ona: "Sana yardım etme hususunda ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım" diyen şeytanın durumu gibidir.
وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في الإنسانِ الذي قال اللَّهُ جَلَّ ثناؤُه: {إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ}. أهو إنسانٌ بعينِه، أَمْ أُرِيد به المَثَلُ لمَن فعَل الشيطانُ ذلك به؟ فقال بعضُهم: عُنِي بذلك إنسانٌ بعينِه.
Tevil ehli, Allah Celle Senâuh'un: {إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ} “Hani insana: ‘İnkâr et!’ demişti” buyurduğu "insan" hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bu belirli bir insan mıdır, yoksa şeytanın kendisine böyle davrandığı kimseler için verilmiş bir temsil midir? Bazıları şöyle demiştir: Bununla bizzat belirli bir insan kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا خلَّادُ بنُ أسلمَ، قال: ثنا النَّضْرُ بنُ شُمَيْلٍ، قال: أخبَرنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ، قال: سمِعتُ عبدَ اللَّهِ بنَ نَهِيكٍ، قال: سمِعتُ عليًّا ﵁ يقولُ: إنَّ راهبًا تعبَّد سِتِّين سنةً، وإنَّ الشيطانَ أراده فأَعْياه، فعَمَد إلى امرأةٍ فأَجَنَّها، ولها إخْوةٌ، وقال لإخْوتِها: عليكم بهذا القِسِّ فيُداوِيَها. فجاءوا بها، قال: فداواها، وكانت عندَه، فبينما هو يومًا عندَها إذ أَعْجَبَتْه، فأتاها فحَمَلت، فعَمَد إليها فقتَلها، فجاء إخوتُها، فقال الشيطانُ للراهبِ: أنا صاحبُك، إنك أَعْيَيْتَني، أنا صنَعْتُ بك هذا فَأَطِعْني أُنْجِك مما صنَعْتُ بك، اسْجُدْ لي سجدةً. فسجَد له، فلمَّا سجَد له، قال: إني بَرِيءٌ منك، إني أخافُ اللَّهَ رَبَّ العالمين. فذلك قولُه: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ}.
Bize Hallâd b. Eslem anlattı, dedi ki: Bize en-Nadr b. Şümeyl anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan haber verdi, o dedi ki: Abdullah b. Nehîk'i şöyle derken işittim: Ali radıyallâhu anh'ı şöyle derken işittim: "Bir rahip altmış yıl ibadet etti. Şeytan onu [yoldan çıkarmak] istedi fakat [bunda] aciz kaldı. Bunun üzerine [şeytan] bir kadına yönelip onu delirtti; kadının erkek kardeşleri vardı. [Şeytan] onun kardeşlerine: 'Bu rahibe başvurun, onu tedavi etsin' dedi. Kadını ona getirdiler. [Ali] dedi ki: Rahip onu tedavi etti ve kadın onun yanında kaldı. Günlerden bir gün kadın yanındayken rahibin hoşuna gitti. Rahip onun yanına vardı ve kadın hamile kaldı. Bunun üzerine [rahip] kadına yönelip onu öldürdü. Kadının kardeşleri geldi. Bunun üzerine şeytan rahibe: 'Ben senin sahibinim (seni baştan çıkaranım). Doğrusu sen beni [daha önce] aciz bırakmıştın; başına bunu ben getirdim. Şimdi bana itaat et ki seni başına getirdiğim bu şeyden kurtarayım: Bana bir kere secde et!' dedi. Rahip ona secde etti. Ona secde edince [şeytan]: 'Ben kesinlikle senden uzağım, muhakkak ki ben Âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım' dedi. İşte O'nun şu buyruğu [buna işaret eder]: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ} “[Münafıkların durumu da] tıpkı şeytanın durumu gibidir: Hani insana 'İnkâr et!' demiş, o da inkâr edince: 'Doğrusu ben senden uzağım; çünkü ben, Âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım' demişti.”
حدَّثني يحيى بنُ إبراهيمَ المسعوديُّ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن جدِّه، عن الأعمشِ، عن عُمارةَ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ يزيدَ، عن عبدِ اللَّهِ بن مسعودٍ في هذه الآيةِ: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ}. قال: كانت امرأةٌ تَرْعَى الغنمَ، وكان لها أربعةُ إخوةٍ، وكانت تَأْوِي بالليلِ إلى صومعةِ راهبٍ. قال: فنزَل الراهبُ، ففجَر بها، فحمَلَت، فأَتاه الشيطانُ، فقال له: اقْتُلْها ثم ادفِنْها، فإنك رجلٌ مُصَدَّقٌ يُسْمَعُ قولُك. فقتَلها ثم دفَنها، قال: فأتى الشيطانُ إخوتَها في المنامِ، فقال لهم: إن الراهبَ صاحبَ الصومعةِ فجَر بأُخْتِكم، فلمَّا أَحْبَلها قتَلها، ثم دفَنها في مكانِ كذا وكذا. فلما أَصْبَحوا قال رجلٌ منهم: واللَّهِ لقد رأَيْتُ البارحةَ رُؤْيا ما أَدْرِي أَقُصُّها عليكم أم أترُكُ؟ قالوا: لا، بل قُصَّها علينا. قال: فقصَّها، فقال الآخرُ: وأنا واللَّهِ، لقد رأيتُ ذلك. قالوا: فما هذا إلا لشيءٍ. فانْطَلَقُوا فَاسْتَعْدَوْا مَلِكَهم على ذلك الراهبِ، فأَتَوه، فأنزَلوه ثم انْطَلَقوا به، فلَقِيَه الشيطانُ فقال: إني أنا الذي أَوْقَعْتُك في هذا، ولن يُنْجِيَك منه غيري، فاسجُدْ لي سجدةً واحدةً وأنا أُنْجِيك مما أوْقَعْتُك فيه. قال: فسجَد له، فلما أَتَوا به مَلِكَهم تبرَّأ منه، وأُخِذ فقُتِل.
Bana Yahyâ b. İbrâhîm el-Mes'ûdî anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, o dedesinden, o el-A'meş'ten, o Umâre'den, o Abdurrahman b. Yezîd'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet etti; o, şu ayet hakkında: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ} “Tıpkı şeytanın durumu gibi; hani insana 'İnkâr et!' demiş, o inkâr edince de: 'Ben senden uzağım, çünkü ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım' demişti.” şöyle dedi: Koyun güden bir kadın vardı, dört erkek kardeşi bulunuyordu. Geceleyin bir rahibin manastırına sığınıyordu. [Râvi] dedi ki: Rahip [manastırdan] indi ve kadınla zina etti, kadın da hamile kaldı. Bunun üzerine şeytan rahibe gelip: "Onu öldür, sonra da göm; çünkü sen [halk nezdinde] doğruluğuna inanılan ve sözü dinlenen bir adamsın" dedi. O da kadını öldürüp gömdü. [Râvi] dedi ki: Şeytan kadının kardeşlerine rüyalarında gelip onlara şöyle dedi: "Manastır sahibi rahip kız kardeşinizle zina etti, onu hamile bırakınca da öldürüp filan filan yere gömdü." Sabah olunca içlerinden bir adam: "Vallahi dün gece bir rüya gördüm; size anlatsam mı yoksa vaz mı geçsem bilemiyorum?" dedi. Onlar: "Hayır, bilakis bize anlat" dediler. O da [rüyayı] anlattı. Bunun üzerine bir diğeri: "Vallahi ben de aynısını gördüm" dedi. [Hep birlikte]: "Bu kesinlikle sebepsiz bir şey değildir" dediler. Bunun üzerine gidip o rahibe karşı krallarına şikâyette bulundular. [Rahibin] yanına gelip onu [manastırdan] indirdiler ve alıp götürdüler. Şeytan onun karşısına çıkıp şöyle dedi: "Seni bu duruma düşüren kesinlikle benim ve bundan seni benden başkası kurtaramaz. Bana bir defa secde et, seni içine düşürdüğüm bu durumdan kurtarayım." [Râvi] dedi ki: [Rahip] ona secde etti. Onu krallarına getirdiklerinde ise [şeytan] ondan uzak durdu; [rahip] yakalanıp öldürüldü.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ} إلى: {وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ}. قال عبدُ اللَّهِ بنُ عباسٍ: كان راهبٌ مِن بني إسرائيلَ يعبُدُ اللَّهَ فيُحسِنُ عبادتَه، وكان يُؤْتَى مِن كلِّ أرضٍ فيُسْئلُ عن الفقهِ، وكان عالمًا، وإنَّ ثلاثةَ إخوةٍ كانت لهم أختٌ حسنةٌ مِن أحسنِ الناسِ، وإنَّهم أرادوا أن يُسافِروا، فكبُر عليهم أن يُخلِفوها ضائعةً، فجعَلوا يَأْتَمرون ما يفعَلون بها، فقال أحدُهم: أدُلُّكم على مَن تَتْرُكونها عندَه؟ قالوا: مَن هو؟ قال: راهبُ بني إسرائيلَ؛ إن ماتت [قام عليها], وإن عاشت حَفِظها حتى تَرْجِعوا إليه. فعَمَدوا إليه فقالوا: إنا نريدُ السفرَ، ولا نجدُ أحدًا أوثقَ في أنفسِنا، ولا أحفَظَ لما وُلِّي منك لما جُعِل عندك، فإِنْ رأَيْتَ أنْ نجعَلَ أُخْتَنا عندَك، فإنها ضائعةٌ شديدةُ الوَجَعِ، فإن ماتَتْ فقُمْ عليها، وإن عاشَتْ فأَصْلِحْ إليها حتى نرجِعَ. فقال: أَكْفِيكُم إن شاء اللَّهُ. فَانْطَلَقوا، فقام عليها فداواها حتى بَرَأَتْ، وعاد إليها حسنُها، فاطَّلَع إليها، فوجَدها مُتَصَنِّعةً، فلم يَزَلْ به الشيطانُ يُزَيِّنُ له أنْ يَقَعَ عليها حتى وقَع عليها، فحمَلَتْ، ثم ندَّمه الشيطانُ، فزَيَّن له قَتْلَها، قال: إنْ لم تَقْتُلُها افْتَضَحْتَ، وعُرِف شَبَهُك في الولدِ، فلم يكنْ لك معذرةٌ. فلم يَزَلْ به حتى قتَلها، فلما قَدِم إخوتُها [سأَلوه ما فعَلْتَ؟ قال: ماتت فدَفَنْتُها]. قالوا: قد أَحْسَنْتَ. ثم جعَلُوا يَرَوْن في المنامِ، ويُخْبَرون أنَّ الراهبَ هو قتَلها، وأنها تحتَ شجرةِ كذا وكذا، فعَمَدوا إلى الشجرةِ، فوجَدوها تحتَها قد قُتِلَت، فعَمَدوا إليه فأَخَذوه، فقال له الشيطانُ: أنا زيَّنْتُ لك الزنا وقَتْلَها بعدَ الزنا، فهل لك أن أُنْجِيَك؟ قال: نعم. قال: أَفَتُطِيعُني؟ قال: نعم. قال: فاسْجُدْ لي سَجْدَةً واحدةً. فسجَد له ثم قُتِل. فذلك قولُه: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ} الآية.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'ın şu ayet hakkındaki sözünü rivayet etti: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ} “[Münafıkların durumu da] tıpkı şeytanın insana 'İnkâr et!' dediği andaki durumu gibidir”den {وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ} “İşte zalimlerin cezası budur” [kısmına kadar]. Abdullah b. Abbâs şöyle demiştir: İsrâiloğulları'ndan bir rahip vardı; Allah'a ibadet eder ve ibadetini güzelce yerine getirirdi. Her beldeden ona gelinir ve fıkıh sorulurdu; o âlim bir kimseydi. Üç erkek kardeşin, insanların en güzellerinden olan güzel bir kız kardeşleri vardı. Bu kardeşler sefere çıkmak istediler, onu sahipsiz bırakmak kendilerine ağır geldi ve onun hakkında ne yapacaklarını istişare etmeye başladılar. İçlerinden biri: "Onu yanında bırakacağınız kimseyi size göstereyim mi?" dedi. Onlar: "Kimdir o?" dediler. O da: "İsrâiloğulları'nın rahibidir; şayet kız ölürse onun cenaze işleriyle ilgilenir, şayet yaşarsa siz ona dönünceye kadar onu korur" dedi. Bunun üzerine ona gidip dediler ki: "Biz sefere çıkmak istiyoruz; kendi nezdimizde senden daha güvenilir ve yanına emanet edilene senden daha iyi sahip çıkacak kimse bulamıyoruz. Eğer uygun görürsen kız kardeşimizi senin yanına bırakalım; zira o sahipsizdir ve şiddetli bir rahatsızlığı vardır. Şayet ölürse cenaze işleriyle ilgilen, şayet yaşarsa biz dönünceye kadar ona iyi bak." [Rahip]: "İnşallah sizin bu ihtiyacınızı karşılarım" dedi. [Kardeşler] gittiler; [rahip] kızla ilgilendi, onu tedavi etti, nihayet kız iyileşti ve güzelliği yerine geldi. [Rahip] kıza baktı ve onu süslenmiş gördü. Şeytan onunla birlikte olmayı kendisine güzel göstermeye devam etti, nihayet onunla birlikte oldu ve kız hamile kaldı. Ardından şeytan ona pişmanlık verdi ve kızı öldürmeyi ona süslü gösterip: "Eğer onu öldürmezsen rezil olursun; çocuktaki benzerliğin anlaşılır ve senin hiçbir mazeretin kalmaz" dedi. Sonunda [rahip] kızı öldürünceye kadar [şeytan] onun peşini bırakmadı. Kızın erkek kardeşleri dönüp geldiklerinde [ona ne yaptığını sordular; o da: "Öldü, ben de onu defnettim" dedi]. Onlar: "İyi yapmışsın" dediler. Sonra rüyalarında görmeye başladılar ve onlara rahibin onu öldürdüğü, falanca falanca ağacın altında olduğu bildirildi. Ağaca gittiler ve kızı onun altında öldürülmüş olarak buldular. Bunun üzerine rahibe yönelip onu yakaladılar. Şeytan ona: "Zinayı ve zinadan sonra onu öldürmeyi sana süslü gösteren bendim; seni kurtarmamı ister misin?" dedi. [Rahip]: "Evet" dedi. [Şeytan]: "Bana itaat eder misin?" dedi. [Rahip]: "Evet" dedi. [Şeytan]: "Bana bir kere secde et" dedi. [Rahip] ona secde etti, sonra da öldürüldü. İşte Allah'ın şu kavli bunu anlatmaktadır: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ} “[Münafıkların durumu da] tıpkı şeytanın insana 'İnkâr et!' deyip de insan inkâr edince, 'Doğrusu ben senden uzağım' dediği andaki durumu gibidir...” ayeti .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن ابنِ طاوسٍ، عن أبيه، قال: كان رجلٌ مِن بني إسرائيلَ عابدًا، وكان ربما داوى المجانينَ، فكانت امرأةٌ جميلةٌ، فأَخَذها الجنونُ، فجِيء بها إليه، فتُرِكَتْ عندَه، فأَعجَبَتْه، فوقَع عليها فحمَلت، فجاءه الشيطانُ فقال: إِنْ عُلِم بهذا افْتَضَحْتَ، فاقْتُلْها وادفِنْها في بيتِك. فقَتَلها ودفَنَها ، [فجاء أهلُها بعدَ ذلك بزمانٍ يسألونه، فقال: ماتَتْ. فلم يَتَّهِمُوه لصلاحِه فيهم، فجاءهم الشيطانُ] فقال: إنها لم تَمُتْ، ولكنه وقَع عليها، فقتَلها ودفنَها في بيتِه، في مكانِ كذا وكذا. فجاء أهلُها، فقالوا: ما نَتَّهِمُك، فأَخْبِرْنا أين دفَنتَها، ومَن كان معك؟ فوجَدوها حيثُ دفَنها، فأُخِذ وسُجِن، فجاءه الشيطانُ فقال: إنْ كنتَ تريدُ أنْ أُخْرِجَك مما أنت فيه، فتخرُجَ، فاكْفُرْ بِاللَّهِ. فأَطاع الشيطانَ وكفَر باللَّهِ، فأُخِذ وقُتِل، فتبرَّأ الشيطانُ منه حينَئذٍ، قال: فما أَعْلَمُ هذه الآيةَ إلا نزَلت فيه: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ} .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o İbn Tâvûs'tan, o babasından rivayet etti; o şöyle demiştir: İsrâiloğulları'ndan abid bir adam vardı ve bazen delileri tedavi ederdi. Güzel bir kadın vardı, delirdi; onu bu adama getirdiler ve yanında bıraktılar. Kadın adamın hoşuna gitti, onunla birlikte oldu ve kadın hamile kaldı. Şeytan ona gelip: "Bu duyulursa rezil olursun; onu öldür ve evine göm" dedi. Adam kadını öldürüp gömdü . [Bir süre sonra kadının ailesi gelip ona sordular; adam: "Öldü" dedi. Aralarındaki iyi halinden dolayı ondan şüphelenmediler. Şeytan kadının ailesine gelip] : "O ölmedi; fakat [bu adam] onunla birlikte oldu, sonra da onu öldürüp evinde filan filan yere gömdü" dedi. Kadının ailesi gelip: "Senden şüphelenmiyoruz, ancak onu nereye gömdüğünü ve yanında kimin olduğunu bize haber ver" dediler. Kadını adamın gömdüğü yerde buldular; adam yakalanıp hapsedildi. Şeytan ona gelip: "İçinde bulunduğun bu durumdan seni kurtarmamı ve buradan çıkmayı istiyorsan Allah'ı inkâr et" dedi. Adam şeytana itaat edip Allah'ı inkâr etti; bunun üzerine yakalanıp öldürüldü ve şeytan o vakit ondan uzaklaştı. [Tâvûs] dedi ki: Şu ayetin onun hakkında indiğini biliyorum: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ} “[Münafıkların durumu da] tıpkı şeytanın durumu gibidir; hani insana: ‘İnkâr et!’ demişti de o inkâr edince: ‘Ben kesinlikle senden uzağım, çünkü ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım!’ demişti” .
وقال آخرون: بل عُنِي بذلك الناسُ كلُّهم. وقالوا: إنما هذا مثلٌ ضُرِب للنَّضيرِ في غرورِ المنافقين إيَّاهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla bütün insanlar kastedilmiştir. Ve: "Bu, münafıkların Benî Nadîr'i aldatması hususunda onlar için verilmiş bir misaldir" demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; [yine] bana...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ}: عامةُ الناسِ .
el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verka, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den rivayet etti: {كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ} “Tıpkı şeytanın durumu gibidir; hani insana: ‘İnkâr et!’ demişti” ayeti hakkında [Mücâhid]: "Bütün insanlardır" demiştir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ (١٧) يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ (١٧) يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٨)} “Sonunda ikisinin de akıbeti, içinde ebedî kalacakları ateşe girmek oldu. Zalimlerin cezası işte budur. (17) Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve herkes yarın için ne hazırladığına bir baksın. Allah'a karşı gelmekten sakının; şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (18)” buyruğunun tevili hakkında [Ebû Ca'fer der ki:]
يقولُ تعالى ذكرُه: فكان عُقْبى أمرِ الشيطانِ والإنسانِ الذي أطاعه، فكفَر باللَّهِ، أَنَّهما خالدان في النارِ، ماكثان فيها أبدًا، {وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ}. يقولُ: وذلك ثوابُ اليهودِ مِن النضيرِ، والمنافقين الذين وعَدُوهم النصرةَ، وكلِّ كافرٍ باللَّهِ، ظالمٍ لنفسِه على كفرِه به، أنهم في النارِ مُخَلَّدون.
Zikri Yüce [Allah] buyuruyor ki: Şeytanın ve ona itaat edip Allah'ı inkâr eden insanın işinin sonu, her ikisinin de ebediyen kalmak üzere ateşte olmasıdır. {وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ} “Zalimlerin cezası işte budur”. Yani; Nadîr Yahudilerinin, onlara yardım vadeden münafıkların ve Allah'ı inkâr edip bu inkârıyla kendine zulmeden her kâfirin cezası, ateşte ebedî kalmalarıdır.
واختلَف أهلُ العربيةِ في وجْهِ نصبِ قولِه: {خَالِدَيْنِ فِيهَا}؛ فقال بعضُ نحويِّي البصرةِ: نُصِب على الحالِ، و {فِي النَّارِ}: الخبرُ، قال: ولو كان في الكلامِ لكان الرفعُ أجودَ في {خَالِدَيْنِ}. قال: وليس قولُهم: إذا جئتَ مرَّتين. فهو نصبٌ لشيءٍ، إنما فيها توكيدٌ، جئتَ بها أو لم تَجِئْ بها، فهو سواءٌ، إلا أنَّ العربَ كثيرًا ما تَجْعَلُه حالًا إذا كان فيها للتوكيدِ وما أشبهه في غيرِ مكانٍ، قال: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا} [البينة: ٦]. وقال بعضُ نحويِّي الكوفةِ: في قراءةِ عبدِ اللَّهِ بنِ مسعودٍ: (فَكَانَ عاقِبَتُهُمَا أَنَّهُمَا خَالِدَان [فِي النَّارِ)]. قال: وفي {أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا}. نصبٌ؛ قال: ولا أَشْتَهِي الرفعَ وإن كان يجوزُ، فإذا رأيتَ الفعلَ بين صِفَتَيْن قد عادَت إحداهما على موضعِ الأخرى نَصَبْتَ، فهذا من ذلك. قال: ومثلُه في الكلامِ قولُكَ: مررتُ برجلٍ على بابِه مُتَحَمِّلًا به. ومثلُه قولُ الشاعرِ:
Arap dili âlimleri {خَالِدَيْنِ فِيهَا} “içinde ebedî kalacakları” ifadesinin nasb sebebi konusunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı nahivcilerden bazıları şöyle demiştir: [Bu kelime] hâl olduğu için nasb edilmiştir; {فِي النَّارِ} “ateşte” ifadesi ise haberdir. O şöyle demiştir: “Şayet [bu ifade alelâde] konuşmada geçseydi {خَالِدَيْنِ} kelimesinde ref‘ daha üstün olurdu. Onların ‘İki defa getirdiğin zaman...’ şeklindeki sözleri herhangi bir şeyin nasbı sebebiyle değildir; aksine onda bir tekit (pekiştirme) vardır; onu getirsen de getirmesen de birdir. Ne var ki Araplar, tekit ve benzeri bir durum söz konusu olduğunda başka yerlerde de bunu çoğunlukla hâl yaparlar. [Nitekim Allah Teâlâ]: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا} “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden inkâr edenler, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşindedirler” buyurmuştur.” Kûfeli nahivcilerden bazıları ise şöyle demiştir: Abdullah b. Mes‘ûd'un kıraatinde [ayet]: “(فَكَانَ عاقِبَتُهُمَا أَنَّهُمَا خَالِدَان [فِي النَّارِ)]” şeklindedir. O şöyle demiştir: {أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا} ifadesinde ise nasb [hali] vardır. O demiştir ki: “Her ne kadar caiz olsa da ref‘ yapılmasını arzu etmem. Fiili (amili), biri diğerinin yerine dönen iki sıfat arasında gördüğün zaman nasb edersin; işte bu da öyledir.” Yine şöyle demiştir: “Bunun kelamdaki benzeri, senin: ‘Kapısında kendisini yüklenmiş bir adama uğradım (مررت برجل على بابه متحملًا به)’ sözündür. Şairin şu sözü de bunun gibidir:”
والزَّعْفَرانُ على تَرائِبِها … شَرِقًا به اللَّبَّاتُ والنَّحْرُ
“Safran onun göğüs kemiklerindedir; gerdanlık yeri ve boğazı onunla kızıla boyanmış halde...”
لأنَّ الترائبَ هي اللَّبَّاتُ ههنا، فعادت الصفةُ باسمِها الذي وقَعَت عليه، فإذا اختلَفتِ الصفتان جاز الرفعُ والنصبُ على حُسْنٍ؛ مِن ذلك قولُك: عبدُ اللَّهِ في الدارِ راغبٌ فيك. ألا تَرَى أنَّ "في" التي في الدارِ مخالفةٌ لـ "في" التي تكونُ في الرغبةِ، قال: والحجةُ ما يُعرَفُ به النصبُ مِن الرفعِ أنْ لا تَرَى الصفةَ الآخرةَ تَتَقدَّمُ قبلَ الأولى؛ ألا تَرَى أنك تقولُ: هذا أخوك [في يدِه درهمٌ قابضًا عليه. فلو قُلْتَ: هذا أخوك] قابضًا عليه في يدِه درهمٌ. لم يَجُزْ، ألا تَرَى أنك تقولُ: هذا رجلٌ قائمٌ إلى زيدٍ في يدِه درهمٌ. فهذا يدُلُّ على المنصوبِ إذا امتَنَع تقديمُ الآخرِ، ويدُلُّ على الرفعِ إذا سَهُل تقديمُ الآخرِ.
Çünkü burada teraib (göğüs kemikleri) lebbat (gerdanlık yerleri) demektir; böylece sıfat, üzerine vaki olduğu ismine dönmüştür. Şayet iki sıfat birbirinden farklı olursa güzel bir şekilde hem ref hem de nasb caiz olur; nitekim senin: "Abdullah evde sana rağbet etmektedir (عبد الله في الدار راغب فيك)" sözün bundandır. Görmez misin ki ed-Dâr kelimesindeki "fî" edatı, rağbet anlamındaki "fî" edatından farklıdır. Dedi ki: Nasbın ref'ten ayırt edilmesini sağlayan delil, sonraki sıfatın öncekinden önceye geçemediğini görmendir. Görmez misin ki sen: "İşte şu senin kardeşindir ; [elinde bir dirhem vardır, onu sıkıca tutmuş haldedir. Şayet: 'İşte şu senin kardeşindir] , onu sıkıca tutmuş halde, elinde bir dirhem vardır' dersen" caiz olmaz. Görmez misin ki sen: "İşte bu adam, elinde bir dirhem olduğu halde Zeyd'in yanına dikilmiştir" dersin. İşte bu, sonrakinin öne geçmesi imkânsız olduğunda mansup olacağına; sonrakinin öne geçmesi kolay olduğunda ise merfu olacağına delalet eder .
وقولُه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يا أيُّها الذين صدَّقوا اللَّهَ ووحَّدُوه، اتَّقوا اللَّهَ بأداءِ فرائضِه، واجتنابِ معاصيه
Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ} “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının” sözü hakkında Zikri Yüce [Allah] buyuruyor ki: Ey Allah'ı tasdik edip O'nu birleyenler! Farzlarını yerine getirerek ve günahlarından sakınarak Allah'tan korkun.
وقولُه: {وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ}. يقولُ: وليَنْظُرْ أحدُكم ما قدَّم ليومِ القيامةِ مِن الأعمالِ، أَمِن الصالحاتِ التي تُنْجِيه أم من السيئاتِ التي تُوبِقُه؟
Allah'ın: {وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ} “Herkes yarın için ne hazırladığına baksın!” sözü hakkında [Ebû Ca‘fer] buyuruyor ki: Her biriniz, kıyamet günü için amellerden ne takdim ettiğine; [bunların] kendisini kurtaracak salih ameller mi yoksa kendisini helake sürükleyecek kötülükler mi olduğuna baksın!
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ}: ما زال ربُّكم يُقرِّبُ الساعةَ حتى جعَلها كغدٍ، وغدٌ يومُ القيامةِ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ} “Allah'a karşı gelmekten sakının ve herkes yarın için ne hazırladığına bir baksın” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Rabbiniz kıyamet vaktini, adeta yarın gibi oluncaya kadar yaklaştırmaya devam etti; "yarın" kıyamet günüdür.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ}. يعني يومَ القيامةِ .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den rivayet etti: {مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ} “yarın için ne hazırladığına” [sözü], yani kıyamet günü için [demektir] .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ}. يعني يومَ القيامةِ.
Hüseyin'den nakledildiğine göre o şöyle dedi: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd rivayet etti, dedi ki: Dahhâk'ı Allah'ın: {مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ} “yarın için ne hazırladığına” sözü hakkında şöyle derken işittim: Yani kıyamet gününü kastetmektedir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ، وقرَأ قولَ اللَّهِ ﷿: {وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ}. يعني يومَ القيامةِ؛ الخيرَ والشرَّ، قال: والأمسُ في الدنيا، وغدٌ في الآخرِة. وقرَأ: {كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ} [يونس: ٢٤]. قال: كأن لم تَكُنْ في الدنيا .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Azze ve Celle'nin: {وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ} “ve herkes yarın için ne hazırladığına bir baksın” buyruğunu okuyup: "Yani kıyamet günü için hayır ve şerden [ne hazırladığına]" dedi ve ekledi: "Dün dünyadadır, yarın ise ahirettedir." Ardından: {كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ} [Yûnus: 24] “sanki dün hiç yokmuş gibi” ayetini okuyup: "Sanki dünyada hiç var olmamış gibi" dedi .
وقولُه: {اتَّقُوا اللَّهَ}. يقولُ: وخافوا اللَّهَ بأداءِ فرائضِه، واجتنابِ معاصيه، {إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}. يقولُ: إِنَّ اللَّهَ ذو خبرةٍ وعلمٍ بأعمالِكم خيرِها وشرِّها، لا يَخْفَى عليه منها شيءٌ، وهو مجازِيكم على جميعِها
Allah'ın: {اتَّقُوا اللَّهَ} “Allah'a karşı gelmekten sakının” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: Farzlarını yerine getirerek ve günahlarından sakınarak Allah'tan korkun. {إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” sözü hakkında ise: Şüphesiz Allah hayır olsun şer olsun amellerinizi çok iyi bilir ve haberdardır; onlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve hepsinin karşılığını size verecektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (١٩)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (١٩)} “Allah'ı unutan ve bu yüzden [Allah'ın da] onlara kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın. İşte onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir.” buyruğunun tevili hakkındaki görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه: ولا تكونوا كالذين تَرَكوا أداءَ حقِّ اللَّهِ الذي أَوْجَبه عليهم {فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ}. يقولُ: فأَنْساهم اللَّهُ حظوظَ أنفسِهم من الخيراتِ.
Zikri Yüce [Allah] buyuruyor ki: Allah'ın üzerlerine farz kıldığı hakkını yerine getirmeyi terk eden kimseler gibi olmayın. {فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ} “bu yüzden [Allah'ın da] onlara kendilerini unutturduğu”; yani Allah onlara kendileri için hayırlı olan nasiplerini unutturmuştur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ}. قال: نَسُوا حقَّ اللَّهِ، {فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ}. قال: حظَّ أنفسِهم .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan rivayet etti: {نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ} “Allah'ı unuttular, Allah da onlara kendilerini unutturdu” ayeti hakkında [Süfyân]: "Allah'ın hakkını unuttular", {فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ} “Allah da onlara kendilerini unutturdu” hakkında da: "Kendi paylarını [unutturdu]" demiştir .
وقولُه: {أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: هؤلاء الذين نَسُوا اللَّهَ، {هُمُ الْفَاسِقُونَ}. يعني: الخارجون من طاعةِ اللَّهِ إلى معصيتِه.
Allah'ın: {أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “İşte onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir” sözü hakkında Senâsı Yüce [Allah] buyuruyor ki: Allah'ı unutan bu kimseler {هُمُ الْفَاسِقُونَ} “fâsıkların ta kendileridir”; yani Allah'a itaatten çıkıp O'na isyana sapanlardır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ (٢٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {لَا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ (٢٠)} “Cehennemliklerle cennetlikler bir olmaz. Cennetlikler muratlarına erenlerin ta kendileridir. (20)” buyruğunun tevili hakkında [Ebû Ca'fer der ki:]
يقولُ تعالى ذكرُه: لا يَعْتَدِلُ أهلُ النارِ وأهلُ الجنةِ، أهلُ الجنةِ هم الفائزون، يعني أنَّهم المُدْرِكون ما طلَبوا وأرادوا، والناجون مما حَذِروا.
Zikri Yüce [Allah] buyuruyor ki: Cehennem ehli ile cennet ehli eşit olmaz. Cennet ehli kurtuluşa erenlerdir; yani onlar talep edip dilediklerine kavuşan ve sakındıkları şeyden kurtulan kimselerdir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٢١)}.
Allah Teâlâ'nın: {لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٢١)} “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, elbette sen onu Allah korkusundan baş eğerek parça parça olmuş görürdün. İşte biz bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz. (21)” buyruğunun tevili hakkında [Ebû Ca'fer der ki:]
وقولُه: {لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: لو أنزَلنا هذا القرآنَ على جبلٍ - وهو حجرٌ - لرأَيْتَه [يا محمدُ]، {خَاشِعًا}. يقولُ: متذلِّلًا، {مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ} على قساوتِه، حَذَرًا مِن ألا يُؤدِّيَ حقَّ اللَّهِ المُفْتَرَضَ في تعظيمِ القرآنِ، وقد أُنزِل على ابنِ آدمَ، وهو بحقِّه مُستَخِفٌّ، وعنه و عما فيه من العِبَرِ والذكْرِ مُعْرِضٌ، كأنْ لم يَسْمَعْها، كأَنَّ في أُذُنَيه وقرًا.
{لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ} “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, elbette sen onu Allah korkusundan baş eğerek parça parça olmuş görürdün” ayeti hakkında övgüsü yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Biz bu Kur'an'ı -taş olmasına rağmen- bir dağa indirseydik, Kur'an'ı tazim hususunda Allah'ın farz kıldığı hakkı yerine getirememe korkusuyla [o dağın], katılığına rağmen {خَاشِعًا} -yani boyun eğerek, tezellül ederek-, {مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ} “Allah korkusundan parça parça olduğunu” [ey Muhammed] görürdün. Oysa [bu Kur'an] Âdemoğluna indirilmiştir; ancak o, onun hakkını hafife almakta, sanki onu hiç işitmemiş, kulaklarında bir ağırlık varmış gibi ondan ve onda bulunan ibretler ile öğütlerden yüz çevirmektedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ} إلى قولِه: {لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}. قال: يقولُ: لو أني أنزَلتُ هذا القرآنَ على جبلٍ حمَّلْتُه إِيَّاه، تَصَدَّع وخشَع مِن ثِقَلِه ومِن خشيةِ اللَّهِ. فأمَر اللَّهُ ﷿ الناسَ إذا أُنزِل عليهم القرآنُ، أنْ يأْخُذُوه بالخشيةِ الشديدةِ والتَّخَشُّعِ. قال: كذلِك يَضْرِبُ اللَّهُ الأمثالَ للنَّاسِ لَعَلَّهم يتفَكَّرون .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'ın: {لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ} “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, elbette sen onu Allah korkusundan baş eğerek parça parça olmuş görürdün” buyruğundan {لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} “düşünsünler diye” sözüne kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: "Şayet ben bu Kur'an'ı bir dağa indirip onu dağa yükleseydim, onun ağırlığından ve Allah korkusundan parça parça olur ve baş eğerdi." Allah Azze ve Celle insanlara, kendilerine Kur'an indirildiğinde onu derin bir korku ve huşû ile karşılamalarını emretmiştir. [İbn Abbâs] dedi ki: İşte Allah insanlara düşünsünler diye misalleri böyle vermektedir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ} الآية: يَعْذِرُ اللَّهُ الجبلَ الأصمَّ، ولم يَعْذِرْ شَقِيَّ ابنِ آدمَ، هل رأَيْتم أحدًا قطُّ تصدَّعَتْ
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ} “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, elbette sen onu Allah korkusundan baş eğerek parça parça olmuş görürdün” ayeti [hakkındaki] şu sözünü rivayet etti: Allah, o sağır/hissiz dağı mazur sayar da bedbaht Âdemoğlunu mazur saymaz mı? Siz hiç bir kimsenin...
جوانِحُه مِن خشيةِ اللَّهِ ؟!
Allah korkusundan kaburga kemiklerinin çatlayıp yarıldığını gördünüz mü hiç ?!
[وقولُه] : {وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وهذه الأشياءُ تُشَبِّهُها للناسِ. وذلك تعريفُه جلَّ ثناؤُه إيَّاهم أنَّ الجبالَ أشدُّ تعظيمًا لحقِّه منهم مع [قساوتِها وصلابتِها] .
[Allah'ın] : {وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ} “İşte biz bu misalleri insanlara... veriyoruz” sözü hakkında Zikri Yüce [Allah] buyuruyor ki: Bu şeyleri insanlara benzetiriz. Bu, Senâsı Yüce [Allah'ın] onlara, dağların [katılığına ve sertliğine rağmen] O'nun hakkını kendilerinden daha çok yücelttiğini bildirmesidir.
وقولُه: {لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}. يقولُ: يضربُ اللَّهُ لهم هذه الأمثالَ ليتفكَّروا فيها، فيُنِيبوا وينقادوا للحقِّ.
Allah'ın: {لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} “düşünsünler diye” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: Allah onlara bu misalleri düşünsünler, böylece [O'na] yönelip hakka boyun eğsinler diye vermektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ (٢٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ (٢٢)} “O, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan Allah'tır. Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O Rahmân'dır, Rahîm'dir. (22)” buyruğunun tevili hakkında [Ebû Ca'fer der ki:]
يعني تعالى ذكرُه: الذي يَتَصَدَّعُ مِن خشيتِه الجبلُ أيُّها الناسُ، هو المعبودُ الذي لا تَنْبغي العبادةُ والألوهةُ إلا له، عالمُ غيبِ السماواتِ والأرضِ، وشاهدُ ما فيها مما يُرى ويُحَسُّ، {هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ}. يقولُ: هو رحمنُ الدنيا والآخرةِ، رحيمٌ بأهلِ الإيمانِ به.
Zikri Yüce [Allah] şunu kastetmektedir : Ey insanlar! Korkusundan dağın parça parça olduğu [o Zat], ibadetin ve ilahlığın ancak kendisine yaraştığı o mabuttur. O, göklerin ve yerin gaybını bilen; görülen ve duyulabilen şeylerden oralarda bulunanlara şahit olandır. {هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ} “[O,] Rahman ve Rahim'dir.” [Ebû Ca'fer] der ki: O, dünyanın ve ahiretin Rahman'ı, kendisine iman eden kullarına karşı da Rahim'dir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٢٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٢٣)} “O, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan Allah'tır; Melik'tir (bütün mülkün sahibidir), Kuddûs'tür (her türlü eksiklikten uzaktır), Selâm'dır (esenlik verendir), Mü'min'dir (güven verendir), Müheymin'dir (kollayıp gözetendir), Azîz'dir (kudreti daima üstün gelendir), Cebbâr'dır (dilediğini zorla yaptıran/kırılanı onarandır), Mütekebbir'dir (büyüklükte eşi olmayandır). Allah, onların ortak koştukları her şeyden münezzehtir. (23)” buyruğunun tevili hakkında [Ebû Ca'fer der ki:]
يقولُ تعالى ذكرُه: هو المعبودُ الذي لا تصلُحُ العبادةُ إلا له، المَلِكُ الذي لا مَلِكَ فوقَه، ولا شيءَ إلا دونَه، {الْقُدُّوسُ}. قيل: هو المباركُ.
Zikri Yüce [Allah] buyuruyor ki: O, ibadetin yalnız kendisine layık olduğu mabuttur. Kendisinin üstünde hiçbir hükümdar bulunmayan, her şeyin ancak O'nun altında olduğu Melik'tir. {الْقُدُّوسُ} “Kuddûs'tür”. Denildi ki: O, pek mübarek olandır.
وقد بيَّنتُ فيما مضى قبلُ معنى التقديسِ بشواهدِه، وذكرتُ اختلافَ المختلفِين فيه بما أَغْنى عن إعادتِه .
Daha önce takdîs kelimesinin anlamını delilleriyle birlikte açıklamış, bu konudaki farklı görüşleri tekrarına hacet bırakmayacak şekilde zikretmiştim .
ذكرُ مَن قال: عُنِي به المباركُ
Bununla "pek mübarek olan" anlamının kastedildiğini söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {الْقُدُّوسُ}. أي: المباركُ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {الْقُدُّوسُ} “el-Kuddûs” ayeti hakkında: "Yani el-Mübârek (pek mübarek olan)" dediğini rivayet etti.
وقولُه: {السَّلَامُ}. يقولُ: هو الذي يَسْلَمُ خَلْقُه مِن ظُلْمِه. وهو اسمٌ مِن أسمائِه.
[Allah'ın]: {السَّلَامُ} “es-Selâm'dır” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: O, yarattıklarının O'nun zulmünden esenlikte kaldığı Zat'tır. Bu da O'nun isimlerinden bir isimdir.