حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فَامْتَحِنُوهُنَّ}. قال: سَلُوهنَّ ما جاء بهنَّ، فإن كان جاء بهنَّ غَضَبٌ على أزواجِهنَّ، أو سخطةٌ، أو غيرُه، ولم يُؤْمِنَّ، فارجِعوهنَّ إلى أزواجِهنَّ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {فَامْتَحِنُوهُنَّ} “Onları imtihan edin” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: ‘Onlara kendilerini buraya getiren sebebin ne olduğunu sorun; şayet onları kocalarına duydukları bir öfke, bir kırgınlık yahut başka bir sebep getirmişse ve iman etmemişlerse, onları kocalarına geri gönderin’ .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَامْتَحِنُوهُنَّ}. قال: كانت محنتُهنَّ أن يُسْتَحْلَفْنَ باللَّهِ: ما أَخْرَجَكُنَّ النشوزُ، وما أَخْرَجَكُنَّ إلا حبُّ الإسلامِ وأهلِه وحرصٌ عليه؟ فإذا قُلْن ذلك قُبِل ذلك منهنَّ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَامْتَحِنُوهُنَّ} “Onları imtihan edin” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: ‘Onların imtihanı, kendilerine: «Sizi çıkaran şey itaatsizlik/geçimsizlik (nüşûz) değildir; sizi ancak İslâm'a ve onun ehline duyduğunuz sevgi ve ona olan düşkünlük çıkarmıştır, değil mi?» diye Allah adına yemin ettirilmesi idi. Kadınlar bunu söylediklerinde bu kendilerinden kabul edilirdi’ .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {فَامْتَحِنُوهُنَّ}. قال: يَحْلِفْنَ ما خَرَجْنَ إلا رغبةً في الإسلامِ، وحبًّا للَّهِ ورسولِه .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {فَامْتَحِنُوهُنَّ} “Onları imtihan edin” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: ‘Yalnızca İslâm'a duydukları arzu, Allah ve Resûlü'nün sevgisi sebebiyle çıktıklarına dair yemin ederlerdi’ .
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن أبيه، أو عكرِمةَ: {إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ}. قال: يقالُ: ما جاء بكِ إلا حبُّ اللَّهِ ورسولِه، ولا جاء بكِ عشقُ رجلٍ منَّا، ولا فرارٌ من زوجِك؟ فذلك قولُه:
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o babasından yahut İkrime'den {إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ} “Mümin kadınlar hicret edenler olarak size geldikleri zaman onları imtihan edin” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: ‘[Kadına] şöyle denilirdi: «Seni yalnızca Allah ve Resûlü'nün sevgisi getirdi; seni bizden bir erkeğe duyulan aşk ya da kocandan kaçış getirmedi [değil mi]?» İşte O'nun şu sözü [bunu ifade etmektedir]:’
{فَامْتَحِنُوهُنَّ} .
{فَامْتَحِنُوهُنَّ} “Onları imtihan edin” kavlidir.’
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: كانت المرأةُ من المشرِكين إذا غضِبت على زوجِها وكان بينَه وبينَها كلامٌ قالت: واللَّهِ لأُهَاجِرَنَّ إلى محمدٍ ﷺ وأصحابِه. فقال اللَّهُ ﷿: {إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ}: أن كان الغضبُ أتَى بها فرُدُّوها، وإن كان الإسلامُ أتَى بها فلا تردُّوها .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Müşrik kadınlardan biri kocasına kızdığında ve aralarında bir tartışma olduğunda: ‘Allah'a yemin olsun ki Muhammed'e ﷺ ve ashabına hicret edeceğim’ derdi. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ} “Mümin kadınlar hicret ederek size geldikleri zaman onları imtihan edin” buyurdu: Yani eğer onu getiren öfke ise onu geri gönderin; şayet onu getiren İslâm ise onu geri göndermeyin .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنى عمرُو بنُ الحارثِ، عن بكيرِ بنِ الأشجِّ، قال: كان امتحانُهنَّ: إنه لم يُخْرِجْكِ إلا الدينُ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Bükeyr b. el-Eşecc'den nakletti; o şöyle dedi: Onların imtihanı: ‘Seni [yurdundan] dinden başka bir şey çıkarmadı [değil mi]?’ denilmesinden ibaretti.
وقولُه: {اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ}. يقولُ: اللَّهُ أعلمُ بإيمانِ مَن جاء من النساءِ مهاجراتٍ إليكم.
Allah'ın: {اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ} “Allah onların imanlarını daha iyi bilir” kavli; kadınlardan size muhacir olarak gelenlerin imanını Allah daha iyi bilir, demektir.
وقولُه: {فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ}. يقولُ: فإن أقْرَرنَ عندَ المحنةِ بما يَصِحُّ به عقدُ الإيمانِ لهنَّ والدخولُ في الإسلامِ، فلا تردُّوهنَّ عندَ ذلك إلى الكفارِ. وإنما قيل ذلك للمؤمنين؛ لأن العهدَ كان جرَى بينَ رسولِ اللَّهِ ﷺ وبينَ مُشْرِكي قريشٍ في صلحِ الحديبيةِ أن يرُدَّ المسلمون إلى المشرِكين مَن جاءهم مسلمًا، فأُبطِل ذلك الشرطُ في النساءِ إِذا جِئْنَ مؤمناتٍ مهاجراتٍ فامتُحِنَّ، فوجَدَهن المسلمون مؤمناتٍ، وصحَّ ذلك عندَهم بما قد ذكَرْنا قبلُ، وأُمِروا ألا يَرُدُّوهنَّ إلى المشرِكين إذا عُلِم أنهن مؤمناتٌ، وقال جلَّ ثناؤُه لهم: {فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ}. يقولُ: لا المؤمناتُ حلٌّ للكفارِ، ولا الكفارُ يَحِلُّون للمؤمناتِ.
Allah'ın: {فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ} “Eğer onların inanmış kadınlar olduklarını anlarsanız, onları kâfirlere geri göndermeyin” kavli şöyle buyurmaktadır: İmtihan esnasında kendilerinin iman akdini ve İslâm'a girişlerini geçerli kılacak hususları ikrar ederlerse, bu durumda onları kâfirlere geri vermeyin. Müminlere bunun söylenmesinin sebebi şudur: Hudeybiye sulhunda Resûlullah ﷺ ile Kureyş müşrikleri arasında, Müslümanların, kendilerine Müslüman olarak gelen kimseleri müşriklere geri teslim edeceklerine dair bir ahit geçmişti. Kadınlar mümin muhacirler olarak gelip imtihan edildiklerinde ve daha önce zikrettiğimiz üzere Müslümanlar onların mümin olduklarını anlayıp bu durum kendilerince kesinleştiğinde, kadınlar hakkında bu şart iptal edildi ve mümin oldukları bilindiği takdirde onları müşriklere geri vermemeleri emrolundu. Şanı yüce olan Allah onlara şöyle buyurdu: {فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ} “Eğer onların inanmış kadınlar olduklarını anlarsanız, onları kâfirlere geri göndermeyin. Bunlar onlara helal değildir; onlar da bunlara helal olmazlar.” Yani ne mümin kadınlar kâfirlere helaldir ne de kâfirler mümin kadınlara helal olurlar.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك جاءت الآثارُ.
Bu hususta söylediğimiz doğrultuda rivayetler gelmiştir.
ذكرُ بعضِ ما رُوِي في ذلك من الأثرِ
Bu konuda rivayet edilen bazı haberlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن الزهريِّ، قال: دخَلتُ على عُرْوةَ بنِ الزُّبيرِ وهو يَكْتُبُ كتابًا إلى ابنِ أبي هُنَيدٍ صاحبِ الوليدِ بنِ عبدِ الملكِ، وكتَب إليه يَسْأَلُه عن قولِ اللَّهِ ﷿: {إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ} إلى قولِه: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ}. وكتَب إليه عُرْوةُ بنُ الزُّبيرِ: إن رسولَ اللَّهِ ﷺ كان صالَحَ قريشًا عامَ الحديبية على أن يَرُدَّ عليهم من جاء بغيرِ إذنِ وليِّه، فلما هاجَر النساءُ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ وإلى الإسلامِ، أبَى اللَّهُ أن يُرْدَدْنَ إلى المشرِكين إذا هنَّ امتُحِنَّ محنةَ الإسلامِ، فعرفوا أنهن إنما جِئْن رغبةً فيه .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o da ez-Zührî'den nakletti; ez-Zührî şöyle dedi: Urve b. ez-Zübeyr'in yanına girdim; Velîd b. Abdilmelik'in adamı olan İbn Ebî Hümeyd'e bir mektup yazıyordu. İbn Ebî Hümeyd ona mektup yazıp aziz ve celil olan Allah'ın: {إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ} kavlinden {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} kavline kadar olan ayet hakkında soruyordu. Urve b. ez-Zübeyr de ona şöyle yazdı: Resûlullah ﷺ Hudeybiye senesinde Kureyş ile, velisinin izni olmaksızın gelen kimseyi onlara geri vermek üzere sulh yapmıştı. Kadınlar Resûlullah'a ﷺ ve İslâm'a hicret ettiklerinde, İslâm imtihanıyla imtihan edilip de onların sadece İslâm'a rağbet ederek geldikleri anlaşılınca, Allah onların müşriklere geri verilmesini yasakladı .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ وَاسْأَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْأَلُوا مَا أَنْفَقُوا ذَلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair söz: {وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ وَاسْأَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْأَلُوا مَا أَنْفَقُوا ذَلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠)} “Onların sarf ettiklerini kendilerine verin. Mehirlerini kendilerine verdiğiniz takdirde onlarla evlenmenizde size bir günah yoktur. Kâfir kadınların nikâh bağlarına tutunmayın. Sarf ettiğinizi isteyin; onlar da sarf ettiklerini istesinler. Bu, Allah'ın hükmüdür; aranızda hükmeder. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
وقولُه: {وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وأَعطوا المشرِكين الذين جاءكم نساؤُهم مؤمناتٍ - إذا علِمتُموهنَّ مؤمناتٍ، فلم تَرْجِعوهنَّ إليهم - ما أنفَقوا في نكاحِهم إيَّاهنَّ من الصداقِ.
Allah'ın: {وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا} “Onların sarf ettiklerini kendilerine verin” kavli; şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Eşleri size mümin olarak gelen müşriklere -onların mümin olduklarını bilip kendilerine geri göndermediğiniz takdirde- o kadınlarla evliliklerinde mehir olarak harcadıklarını geri verin.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimiz doğrultuda tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, o da
أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ} إلى قولِه: {عَلِيمٌ حَكِيمٌ}. قال: كان امتحانُهن أن يَشْهَدْن ألا إلهَ إلا اللَّهُ، وأن محمدًا عبدُه ورسولُه. فإذا علِموا أن ذلك حقٌّ منهنَّ لم يَرْجِعوهُنَّ إلى الكفارِ، وأُعْطِيَ بعلُها من الكفارِ الذين عقَد لهم رسولُ اللَّهِ ﷺ صداقَه الذي أصدَقها .
babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ} kavlinden {عَلِيمٌ حَكِيمٌ} kavline kadar olan ayet hakkında şöyle demiştir: “Ey iman edenler! Mümin kadınlar hicret ederek size geldikleri zaman onları imtihan edin... Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” Onların imtihanı; Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şehadet etmeleri idi. Bunun onların samimi sözü olduğunu anladıklarında onları kâfirlere geri göndermezlerdi; Resûlullah'ın ﷺ kendileriyle antlaşma yaptığı kâfirlerden olan kocasına da kadına vermiş olduğu mehir geri verilirdi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا}: وآتُوا أَزواجَهن صَدُقاتِهن .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا} “Onların sarf ettiklerini kendilerine verin” kavli hakkında: ‘Onların kocalarına mehirlerini verin’ dediğini nakletti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ} حتى بلَغ: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ}: هذا حكمٌ حكَمه اللَّهُ ﷿ بينَ أهلِ الهدَى وأهلِ الضلالةِ، كنَّ إذا فرَرْنَ من المشرِكين الذين بينَهم وبينَ نبيِّ اللَّهِ ﷺ وأصحابِه عهدٌ - إلى أصحابِ نبيِّ اللَّهِ ﷺ، فتزوَّجُوهن، بعَثوا مُهورَهنَّ إلى أزواجِهن من المشرِكين الذين بينَهم وبينَ نبيِّ اللَّهِ ﷺ، عهدٌ، وإذا فرَرْن من أصحابِ نبيِّ اللَّهِ ﷺ إلى المشرِكين الذين بينَهم وبينَ نبيِّ اللَّهِ ﷺ عهدٌ فتزوَّجوا بعَثوا بمهورِهن إلى أزواجِهن من أصحابِ نبيِّ اللَّهِ ﷺ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ} kavlinden {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} kavline kadar olan ayetler hakkında şöyle dediğini bildirdi: “Ey iman edenler! Mümin kadınlar hicret ederek size geldikleri zaman onları imtihan edin. Allah onların imanlarını daha iyi bilir... Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” Bu, aziz ve celil olan Allah'ın hidayet ehli ile dalalet ehli arasında verdiği bir hükümdür. Allah'ın Peygamberi ﷺ ve ashabı ile aralarında ahit bulunan müşriklerin kadınları kaçıp Allah'ın Peygamberi'nin ﷺ ashabına geldiklerinde ve onlar da bu kadınlarla evlendiklerinde; aralarında Allah'ın Peygamberi ﷺ ile ahit bulunan müşrik kocalarına mehirlerini gönderirlerdi. Allah'ın Peygamberi'nin ﷺ ashabından olan kadınlar kaçıp Allah'ın Peygamberi ﷺ ile aralarında ahit bulunan müşriklere gittiklerinde ve onlar da evlendiklerinde ; Allah'ın Peygamberi'nin ﷺ ashabından olan kocalarına o mehirleri gönderirlerdi .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ، قال: نزَلت عليه وهو بأسفلِ الحُديبيةِ، وكان النبيُّ ﷺ صالَحهم أنه مَن أتاه منهم ردَّه إليهم، فلما جاءَه النساءُ نزَلت عليه هذه الآيةُ، وأمَره أن يَرُدَّ الصداقَ إلى أزواجِهن، وحكَم
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da ez-Zührî’den rivayet etti; dedi ki: [Bu ayet], kendisi Hudeybiye’nin aşağı tarafındayken ona indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, onlardan kendisine her kim gelirse onu kendilerine geri iade etmek üzere onlarla antlaşma yapmıştı. Kendisine kadınlar gelince, ona bu ayet indi; [Allah] ona mehirleri kocalarına iade etmesini emretti ve hükmetti...
على المشرِكين مثلَ ذلك إذا جاءتهم امرأةٌ من المسلمين، أن يرُدُّوا الصداقَ إلى أزواجِهن، فقال: {وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ} .
müşriklere de Müslümanlardan bir kadın kendilerine gittiğinde mehri kocalarına geri vermeleri şeklinde aynı hükmü koydu; ardından: {وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ} “Kâfir kadınların nikâh bağlarına tutunmayın” buyurdu .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ}: كان نبيُّ اللَّهِ ﷺ عاهَد من المشرِكين ومِن أهلِ الكتابِ، فعاهَدهم وعاهَدوه، وكان في الشرطِ أن يَرُدُّوا الأموالَ والنساءَ، فكان نبيُّ اللَّهِ إذا فاته أحدٌ من أزواجِ المؤمنين، فلحِق بالمعاهِدَةِ تاركًا لدينِه مختارًا للشركِ، ردَّ على زوجِها ما أنفَق عليها، وإذا لحِق بنبيِّ اللَّهِ ﷺ أحدٌ من أزواجِ المشرِكين، امتحنَها نبيُّ اللَّهِ ﷺ، فسأَلها: "ما أخرَجَكِ من قومِك؟ ". فإن وجَدها خرَجت تريدُ الإسلامَ قبِلها رسولُ اللَّهِ ﷺ، وردَّ على زوجِها ما أنفَق عليها، وإن وجَدها فرَّت من زوجِها إلى آخرَ بينَها وبينَه قرابةٌ، وهي مُتَمَسِّكَةٌ بالشركِ، ردَّها رسولُ اللَّهِ ﷺ إلى زوجِها من المشرِكين.
Hüseyin'den naklen bana anlatıldı; dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd anlattı; dedi ki: Dahhâk'ın {فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ} “Onları imtihan edin. Allah onların imanlarını daha iyi bilir” kavli hakkında şöyle dediğini duydum: Allah'ın Peygamberi ﷺ müşriklerle ve Ehl-i Kitap ile antlaşma yapmıştı; o onlarla antlaşmış, onlar da kendisiyle antlaşmışlardı. Şartlar arasında malları ve kadınları geri vermek de vardı. Müminlerin hanımlarından biri kaçıp dinini terk ederek ve şirki seçerek antlaşmalı müşrik tarafına katıldığında, [kâfirler] onun kocasına yaptığı masrafı/mehri geri verirlerdi. Müşriklerin kadınlarından biri Allah'ın Peygamberi'ne ﷺ gelip katıldığında ise Allah'ın Peygamberi ﷺ onu imtihan eder ve: "Seni kavminden çıkaran nedir?" diye sorardı. Şayet kadının İslâm'ı dileyerek çıktığını görürse Resûlullah ﷺ onu kabul eder ve [Müslümanlar] kocasına onun için yaptığı masrafı geri verirlerdi. Eğer kadının aralarında akrabalık bulunan başka bir adam için kocasından kaçtığını ve hâlâ şirke bağlı olduğunu görürse, Resûlullah ﷺ onu müşriklerden olan kocasına geri verirdi.
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ} الآية كلّها. قال: لما هادن رسولُ اللَّهِ ﷺ المشرِكين كان في الشرطِ الذي شُرِط أن تَرُدَّ إلينا مَن أتاك منا، ونرُدَّ إليك مَن أتانا منكم، فقال النبيُّ ﷺ: "مَن أتانا منكم فنرُدُّه إليكم، ومن أتاكم منا فاختار الكفرَ على الإيمانِ فلا حاجةَ لنا فيهم". قال: فأبَى اللَّهُ ذلك للنبيِّ ﷺ في النساءِ، ولم يَأْبَه للرجالِ، فقال اللَّهُ ﷿: {إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ} إلى قولِه: {وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا}: أزواجَهن.
Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı; dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd, {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ} “Ey iman edenler! Mümin kadınlar hicret ederek size geldikleri zaman onları imtihan edin” ayetinin tamamı hakkında şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklerle barış yaptığında, koşulan şartlar arasında: “Bizden sana gelen kimseyi bize geri vereceksin, sizden bize gelen kimseyi de biz sana geri vereceğiz” [şartı] vardı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «مَن أتانا منكم فنرُدُّه إليكم، ومن أتاكم منا فاختار الكفرَ على الإيمانِ فلا حاجةَ لنا فيهم» «Sizden bize gelen kimseyi biz size geri veririz; bizden size gelip de imana karşı küfrü tercih eden kimseye ise bizim bir ihtiyacımız yoktur» buyurdu. [İbn Zeyd] dedi ki: Allah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için kadınlar hususunda bunu kabul etmedi, erkekler hususunda ise [bunu] geri çevirmedi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ} “Mümin kadınlar hicret ederek size geldikleri zaman onları imtihan edin” ayetinden {وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا} “Onlara harcadıklarını verin” -yani [kadınların] kocalarına- kavline kadar olan kısmı indirdi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني عمرُو بنُ الحارثِ، عن بُكيرِ بنِ الأشجِّ، قال: كان بينَ رسولِ اللَّهِ ﷺ والمشرِكين هدنةٌ في من فرَّ من النساءِ، فإذا فرَّت المشركةُ أعطى المسلمون زوجَها نفقتَه عليها، وكان المسلمون يَفْعَلون، وكان إذا لم يُعْطِ هؤلاء ولا هؤلاء، أخرَج المسلمون للمسلمِ الذي ذهَبت امرأتُه نفقتَها.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Bükeyr b. el-Eşecc'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ ile müşrikler arasında kaçan kadınlar hususunda bir mütareke vardı. Müşrik kadın kaçtığında Müslümanlar onun kocasına yaptığı harcamayı/mehri verirlerdi ve Müslümanlar bunu uygularlardı. Eğer ne bunlar ne de onlar [mehir] vermezse, Müslümanlar hanımı kaçan Müslümana kadının masrafını/mehrini öderlerdi.
وقولُه: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولا حرجَ عليكم أيُّها المؤمنون أن تَنْكِحوا هؤلاء المهاجراتِ اللاتي لحِقن بكم من دارِ الحربِ مفارِقاتٍ لأزواجِهن، وإن كان لهن أزواجٌ في دارِ الحربِ، إذا علِمتُموهن مؤمناتٍ، إذا أنتم أعطَيتُموهن أجورَهن. ويعني بالأجورِ: الصَّدُقاتِ.
Allah'ın: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “Mehirlerini kendilerine verdiğiniz takdirde onlarla evlenmenizde size bir günah yoktur” kavli; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Dârüharpte kocaları bulunsa dahi, dârüharpten kocalarını terk edip size katılan bu muhacir kadınlarla -mümin olduklarını bildiğiniz ve kendilerine mehirlerini verdiğiniz takdirde- evlenmenizde size hiçbir günah/vebal yoktur. Ayetteki “ücûr” ile mehirler kastedilmektedir.
وكان قتادةُ يقولُ: كنَّ إذا فرَرْن من المشرِكين الذين بينَهم وبينَ نبيِّ اللَّهِ ﷺ وأصحابِه عهدٌ - إلى أصحابِ نبيِّ اللَّهِ ﷺ فتزوَّجُوهن، بعَثوا بمهورِهن إلى أزواجِهن من المشرِكين، الذين بينَهم وبينَ أصحابِ نبيِّ اللَّهِ ﷺ عهدٌ. حدَّثنا بذلك بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ .
Katâde şöyle derdi: Kadınlar, Allah'ın Peygamberi ﷺ ve ashabı ile aralarında ahit bulunan müşriklerin yanından kaçıp Allah'ın Peygamberi'nin ﷺ ashabına geldiklerinde ve [ashap] onlarla evlendiklerinde; aralarında Allah'ın Peygamberi'nin ﷺ ashabı ile ahit bulunan müşrik kocalarına mehirlerini gönderirlerdi. Bunu bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti .
وكان الزهريُّ يقولُ: إنما أمَر اللَّهُ بردِّ صداقِهنَّ إليهم إذا حُبِسن عنهم، إن هم ردُّوا على المسلمين صداقَ مَن حَبَسُوا عنهم من نسائِهم. حدَّثنا بذلك ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن الزهريِّ .
ez-Zührî ise şöyle derdi: Allah, yanlarında alıkonulan kadınların mehirlerinin ancak müşriklerin de Müslümanlardan alıkoydukları kadınların mehirlerini geri verdikleri takdirde kendilerine iade edilmesini emretmiştir. Bunu bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da ez-Zührî'den nakletti .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ}: ولها زوجٌ ثَمَّ؛ لأنه فرَّق بينَهما الإسلامُ إِذا استُبرِئَت أرحامُهن.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} “Onları nikâhlamanızda size bir sakınca yoktur” buyruğu hakkında şöyle dedi: Orada [müşriklerin diyarında] bir kocası bulunsa bile [durum böyledir]; zira rahimlerinin [gebelikten] temiz olduğu anlaşıldığında İslâm ikisinin arasını ayırmıştır.
وقولُه: {وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه للمؤمنين به من أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ: لا تُمْسِكوا أيُّها المؤمنون بحبالِ النساءِ الكوافرِ وأسبابِهن.
Allah'ın: {وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ} “Kâfir kadınların nikâh bağlarına tutunmayın” kavli; şanı yüce olan Allah, Resûlullah'ın ﷺ ashabından olan müminlere şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Kâfir kadınların bağlarına ve nikâh sebeplerine tutunmayın.
والكوافرُ جمعُ كافرةٍ، والعِصمُ جمعُ عِصْمَةٍ، وهي ما اعتصَم به من العقدِ والسببِ، وهذا نهيٌ من اللَّهِ للمؤمنين عن الإقدامِ على نكاحِ النساءِ المشركاتِ من أهلِ الأوثانِ، وأمرٌ لهم بفراقِهن.
Kevâfir (الكَوَافِرُ), kâfire (كافرة) kelimesinin çoğuludur. İsam (العِصَمُ) ise, tutunulan nikâh bağı ve sebebi anlamına gelen ısmet (عِصْمَة) kelimesinin çoğuludur. Bu, Allah'ın müminlere putperest müşrik kadınlarla evlenmeye girişmeyi yasaklaması ve onlardan ayrılmalarını emretmesidir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimiz doğrultuda tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ القطانُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ المباركِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن الزهريِّ، عن عروةَ، عن المسورِ بنِ مخرمةَ ومروانَ بنِ الحكمِ، أن النبيَّ ﷺ جاءه نسوةٌ مؤمناتٌ بعدَ أن كتَب كتابَ القضيةِ بينَه وبينَ قريشٍ، فأنزَل اللَّهُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ}. حتى بلَغ: {بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ}. فطلَّق عمرُ يومَئذٍ امرأتين كانتا له بالشركِ، فتزوَّج إحداهما معاويةُ بنُ أبي سفيانَ، والأخرى صفوانُ بنُ أميةَ .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd el-Kattân rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek rivayet etti, dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o Urve'den, o da el-Misver b. Mahreme ile Mervân b. el-Hakem'den nakletti; Peygamber ﷺ Kureyş ile arasındaki antlaşma metnini yazdıktan sonra yanına mümin kadınlar geldi. Bunun üzerine Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ} kavlinden {بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ} kavline kadar olan ayeti indirdi. O gün Ömer, şirk üzere olan iki hanımını boşadı; bunlardan biriyle Muâviye b. Ebî Süfyân, diğeriyle de Safvân b. Ümeyye evlendi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني يونسُ، عن ابنِ شهابٍ، قال: بَلَغنا أنَّ آيةَ المحنةِ التي مادَّ فيها رسولُ اللَّهِ ﷺ كفارَ قريشٍ، مِن أجلِ العهدِ الذي كان بينَ كفارِ قريشٍ وبينَ النبيِّ ﷺ، فكان النبيُّ ﷺ يَردُّ إلى كفارِ قريشٍ ما
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan haber verdi; o şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş kâfirleriyle süreli antlaşma yaptığı imtihan ayeti, Kureyş kâfirleri ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem arasındaki ahit (antlaşma) sebebiyle [inmiş]ti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Kureyş kâfirlerine...
أنفَقوا على نسائِهم اللاتي يُسْلِمْن ويهاجِرْنَ - وبعولتُهُنَّ كفارٌ - للعهدِ الذي كان بينَ النبيِّ ﷺ وبينَهم، ولو كانوا حربًا ليست بينَهم وبينَ النبيِّ ﷺ مدَّةٌ وعقدٌ لم يردَّ عليهم شيئًا مما أنفَقوا، وحكَم اللَّهُ للمؤمنين على أهلِ المدَّةِ مِن الكفارِ بمثلِ ذلك، قال اللَّهُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ} حتى بلَغ: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ}. فطلَّق المؤمنون حينَ أُنزِلت هذه الآيةُ كلَّ امرأةٍ كافرةٍ كانت تحتَ رجلٍ منهم، فطلَّق عمرُ بنُ الخطابِ ﵁ امرأتَه ابنةَ أبي أميةَ بنِ المغيرةِ مِن بني مخزومٍ، فتزوَّجها معاويةُ بنُ أبي سفيانَ، وابنةَ جَرْوَلٍ مِن خُزَاعةَ، فتزوَّجها أبو جهمِ بنُ حُذافةَ العدوِيُّ، وجعَل اللَّهُ ذلك حُكْمًا حكَم به بينَ المؤمنين والمشركين في هذه المدَّةِ التي كانت .
harcadıklarını geri verirdi. Şayet onlar savaş halinde olup kendileriyle Peygamber ﷺ arasında bir süre ve antlaşma bulunmasaydı, harcadıklarından hiçbir şeyi onlara geri vermezdi. Allah, süreli antlaşma yapmış olan kâfirlere karşı müminler için de aynı hükmü koydu. Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ} kavlinden {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} kavline kadar buyurdu: “Ey iman edenler! Mümin kadınlar hicret ederek size geldikleri zaman onları imtihan edin... Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” Bu ayet indiğinde müminler, nikâhları altında bulunan her kâfir kadını boşadılar. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Mahzûmoğullarından olan hanımı Ebû Ümeyye b. el-Mugîre'nin kızını boşadı; onunla Muâviye b. Ebî Süfyân evlendi; Huzâa kabilesinden olan Cervele'nin kızını da boşadı, onunla da el-Adevî olan Ebû CehReceiver b. Huzâfe evlendi. Allah bunu, var olan bu antlaşma süresince müminlerle müşrikler arasında uygulanan bir hüküm kıldı .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، قال: وقال الزهريُّ: لما نزَلت هذه الآيةُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ} إلى قولِه: {وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ}. كان ممن طلَّق عمرُ بنُ الخطابِ ﵁ امرأتَه قُرَيبةَ ابنةَ أبي أميةَ بنِ المغيرةِ، فتزوَّجها بعدَه معاويةُ بنُ أبي سفيانَ، وهما على شركِهما بمكةَ، وأمَّ كلثومٍ ابنةَ جَرْوَلٍ الخزاعيةَ، أمَّ عُبَيْدِ اللَّهِ بنِ عمرَ، فتزوَّجها أبو جهمِ بنُ حُذافةَ بنِ غانمٍ، رجلٌ مِن قومِه، وهما على شركِهما، وطلحةُ بنُ عبيدِ اللَّهِ بنِ عثمانَ بنِ عمرٍو التيميُّ؛ كانت عندَه أرْوَى بنتُ ربيعةَ بنِ الحارثِ بنِ عبدِ المطلبِ، ففرَّق بينَهما الإسلامُ حينَ نَهى القرآنُ عن التمسكِ بعِصمِ الكوافرِ، وكان طلحةُ قد هاجَر وهي بمكةَ على دينِ قومِها، ثم تزوَّجها في الإسلامِ بعدَ طلحةَ [خالدُ بنُ]
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan nakletti; o dedi ki: ez-Zührî şöyle dedi: Şu ayet indiğinde: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ} “Ey iman edenler! Mümin kadınlar [hicret ederek] size geldiklerinde...” ayetinden {وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ} “Kâfir kadınların nikâh bağlarına tutunmayın” kavline kadar. [Bu ayet üzerine hanımını] boşayanlardan biri Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh idi; o, hanımı Ebû Ümeyye b. el-Mugîre'nin kızı Kureybe'yi boşadı. Ondan sonra onunla Mekke'de ikisi de şirkleri üzereyken Muâviye b. Ebî Süfyân evlendi. [Ömer ayrıca] Ubeydullah b. Ömer'in annesi olan Huzâalı Cervel'in kızı Ümmü Külsûm'u da [boşadı]; onunla da kendi kavminden bir adam olan Ebû Cehm b. Huzâfe b. Gânim, ikisi de şirkleri üzereyken evlendi. [Boşayanlardan biri de] Teymî olan Talha b. Ubeydillâh b. Osmân b. Amr idi; onun nikâhı altında Rebîa b. el-Hâris b. Abdilmuttalib'in kızı Ervâ bulunuyordu. Kur'an kâfir kadınların nikâh bağlarına tutunmayı yasaklayınca İslâm onların arasını ayırdı. Talha hicret etmişti, o ise Mekke'de kavminin dini üzereydi. Sonra İslâm'da Talha'dan sonra onunla [Hâlid b.]
سعيدِ بنِ العاصِ بنِ أميةَ بنِ عبدِ شمسٍ، وكان ممن فرَّ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ مِن نساءِ الكفارِ، ممن لم يكنْ بينَه وبينَ رسولِ اللَّهِ ﷺ عهدٌ، فحبَسها وزوَّجها رجلًا مِن المسلمين، أميمةُ بنتُ بشرٍ الأنصاريةُ، ثم إحدى نساءِ بني أميةَ بنِ زيدٍ مِن أوسِ اللَّهِ، كانت عندَ ثابتِ بن الدَّحداحةِ، ففرَّت منه - وهو يومَئذٍ كافرٌ - إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ، فزوَّجها رسولُ اللَّهِ ﷺ سهلَ بنَ حُنيفٍ، أحدَ بني عمرِو بنِ عوفٍ، فولَدتْ عبدَ اللَّهِ بنَ سهلٍ .
Saîd b. el-Âs b. Ümeyye b. Abdişems evlendi. Kâfir kadınlardan olup da kendisiyle Resûlullah ﷺ arasında antlaşma bulunmayanlardan kaçarak Resûlullah'a ﷺ gelen ve [Peygamber'in] alıkoyup Müslümanlardan bir adamla evlendirdiği kadınlardan biri de Ensârî olan, Evsullah'a mensup Ümeyye b. Zeydoğulları kadınlarından biri olan Büşr'in kızı Ümeyme idi. O, Sâbit b. ed-Dahdâha'nın nikâhı altında idi; kocası o gün bir kâfir iken kadını bırakıp kaçarak Resûlullah'a ﷺ sığındı. Resûlullah ﷺ de onu Amr b. Avfoğullarından biri olan Sehl b. Huneyf ile evlendirdi; kadın ondan Abdullah b. Sehl'i dünyaya getirdi .
حدَّثني ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ: قال اللَّهُ: {وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ}. قال الزهريُّ: فطلَّق عمرُ امرأتين كانتا له بمكةَ .
Bana İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da ez-Zührî'den nakletti; Allah: {وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ} “Kâfir kadınların nikâh bağlarına tutunmayın” buyurdu. ez-Zührî dedi ki: ‘Bunun üzerine Ömer, Mekke'de bulunan iki hanımını boşadı’ .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ}. قال: أصحابُ محمدٍ، أُمِروا بطلاقِ نسائِهم؛ كوافرَ بمكةَ قعَدْن مع الكفارِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ} “Kâfir kadınların nikâh bağlarına tutunmayın” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: ‘Muhammed'in ashabına, Mekke'de kâfirlerle birlikte kalmış olan kâfir hanımlarını boşamaları emredildi’ .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ}: مشركاتِ العربِ اللاتي يأبَيْن الإسلامَ، أُمِر أن يُخَلَّى سبيلُهنَّ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ} “Kâfir kadınların nikâh bağlarına tutunmayın” kavli hakkında: ‘İslâm'ı reddeden müşrik Arap kadınlarıdır; onların serbest bırakılması emredildi’ dediğini bildirdi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ}: إذا كفَرت المرأةُ فلا تُمْسِكوها، خلُّوها، وقعَت الفرقةُ فيما بينَها وبينَ زوجِها حينَ كفَرت.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ} “Kâfir kadınların nikâh bağlarına tutunmayın” kavli hakkında şöyle dedi: ‘Kadın kâfir olduğu zaman onu [nikâhınızda] tutmayın, onu serbest bırakın! Kâfir olduğu anda kendisi ile kocası arasında ayrılık vuku bulmuştur.’
واختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ}؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرَأةِ الحجازِ والمدينةِ والكوفةِ والشامِ، {وَلَا تُمْسِكُوا} بتخفيفِ السينِ . وقرَأ ذلك أبو عمرٍو: (تُمَسِّكُوا) بتشديدِها ، وذُكر أنَّها قراءةُ الحسنِ . واعتبر مَن قرَأ ذلك بالتخفيفِ: {فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ} [البقرة: ٢٢٩].
Kıraat âlimleri {وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Hicaz, Medine, Kûfe ve Şam kurrâsının geneli bunu “sîn” harfinin şeddesiz okunuşuyla {وَلَا تُمْسِكُوا} (ve lâ tümsikû) şeklinde okumuştur . Ebû Amr ise bunu şeddeli olarak (tümessikû) şeklinde okumuştur ; bunun Hasen[-i Basrî]'nin kıraati olduğu da zikredilmiştir . Şeddesiz okuyan kimse: {فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ} [el-Bakara: 229] “...ya güzellikle tutmak...” kavlini delil kabul etmiştir.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أنهما قراءتان معروفتان، ولغتان مشهورتان، محكيٌّ عن العربِ: أمسكتُ به، ومَسَكْتُ، وتمسَّكْتُ به.
Bu hususta doğru olan görüş şudur: Bunlar bilinen iki kıraat ve meşhur iki kullanımdır; Araplardan: «Emsektü bihî» (أمسكتُ به), «mesektü» (مَسَكْتُ) ve «temessektü bihî» (تمسَّكْتُ به) şeklinde [hepsi] rivayet edilmiştir.
وقولُه: {وَاسْأَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْأَلُوا مَا أَنْفَقُوا}. يقولُ تعالى ذكرُه لأزواجِ اللواتي لحِقْنَ مِن المؤمنين مِن دارِ الإسلامِ بالمشركين إلى مكةَ مِن كفارِ قريشٍ: واسألوا أيُّها المؤمنون الذين ذهبَتْ أزواجُهم فلحِقْنَ بالمشركين - ما أنفَقتم على أزواجِكم اللواتي لحِقْنَ بهم مِن الصداقِ، مَن تزوَّجهنَّ منهم، وليَسْألْكم المشركون منهم الذين لحِق بكم أزواجُهم مؤمناتٍ، إذا تزوَّجن فيكم، مَن تزوَّجها منكم، ما أنفقوا عليهنَّ مِن الصداقِ.
Allah'ın: {وَاسْأَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْأَلُوا مَا أَنْفَقُوا} “Sarf ettiğinizi isteyin; onlar da sarf ettiklerini istesinler” kavli; zikri yüce olan Allah, İslâm diyarından çıkıp Mekke'ye, Kureyş kâfirleri olan müşriklerin yanına kaçan kadınların mümin kocalarına şöyle buyurmaktadır: Ey eşleri kaçıp müşriklere katılan müminler! Onlara katılan eşleriniz için sarf ettiğiniz mehri, onlardan o kadınlarla evlenen kimseden isteyin; eşleri mümin olarak size katılan müşrikler de, kadınlar aranızdan biriyle evlendiğinde, sizden o kadınla evlenen kimseden o kadınlara sarf ettikleri mehri istesinler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimiz doğrultuda tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني يونسُ، عن ابنِ شهابٍ، قال: أقرَّ المؤمنون بحكمِ اللَّهِ، وأدَّوا ما أُمروا بهِ مِن نفقاتِ المشركين التي أنفقوا على نسائِهم، وأبَى المشركون أن يُقِرُّوا بحكمِ اللَّهِ فيما فُرِض عليهم مِن أداءِ نفقاتِ المسلمين.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan [şöyle dediğini] bildirdi: Müminler Allah'ın hükmünü kabul ettiler ve müşriklerin eşlerine sarf etmiş oldukları mehirleri ödemekle emrolundukları şeyi eda ettiler. Müşrikler ise Müslümanların mehirlerini ödeme hususunda üzerlerine farz kılınan şeyde Allah'ın hükmünü kabul etmekten kaçındılar.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَاسْأَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْأَلُوا مَا أَنْفَقُوا}. قال: ما ذهَب مِن أزواجِ أصحابِ محمدٍ ﷺ إلى الكفارِ، فلْيُعْطِهم الكفارُ صَدُقَاتِهِنَّ، ولْيُمْسِكوهنَّ، وما ذهَب مِن أزواجِ الكفارِ إلى أصحابِ النبيِّ ﷺ فمثلُ ذلك، في صلحٍ كان بينَ محمدٍ ﷺ وبينَ قريشٍ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti. Hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَاسْأَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْأَلُوا مَا أَنْفَقُوا} “Sarf ettiğinizi isteyin; onlar da sarf ettiklerini istesinler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: ‘Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabının eşlerinden kâfirlere giden olursa kâfirler onlara mehirlerini versinler ve onları [nikâhlarında] tutsunlar; kâfirlerin eşlerinden Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına gelen olursa da aynı şekilde yapılsın; [bu], Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile Kureyş arasında yapılmış olan bir barış antlaşmasında [kararlaştırılmıştı]’ .
وقولُه: {ذَلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الحكمُ الذي حكمتُ بينَكم مِن أمرِكم أيُّها المؤمنون بمسألةِ المشركين ما أنفَقتم على أزواجِكم اللاتي لحِقْنَ بهم، وأَمْرِهم بمسأَلتِكم مثلَ ذلك في أزواجِهنَّ اللاتي لحِقْنَ بكم - حكمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بينَكم فلا تَعْتَدُوه، فإنه الحقُّ الذي لا يُسْمعُ غيرُه. فانتهى المؤمنون مِن أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ، فيما ذُكر، إلى أمرِ اللَّهِ وحكمِه، وامتَنع المشركون منه، وطلَبوا الوفاءَ بالشروطِ التي كانوا شارَطوها بينَهم في ذلك الصلحِ. وبذلك جاءت الآثارُ والأخبارُ عن أهلِ السِّيرِ وغيرِهم.
Allah'ın: {ذَلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ} “İşte bu, Allah'ın hükmüdür; aranızda hükmeder” kavli; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Aranızda verdiğim bu hüküm -ki ey müminler, bu sizin müşriklere katılan eşlerinize sarf ettiğiniz mehirleri onlardan istemeniz ve onların da size katılan eşleri hakkında sizden benzerini istemeleridir- Allah'ın aranızda verdiği hükmüdür; artık onu çiğnemeyin; zira o, kendisinden başkasına kulak asılmayacak olan haktır. Zikredildiğine göre Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından olan müminler Allah'ın emrine ve hükmüne uydular; müşrikler ise bundan kaçındılar ve o barış antlaşmasında aralarında kararlaştırdıkları şartlara vefa gösterilmesini istediler. Siyer ehli ve diğerlerinden gelen rivayetler ve haberler de bu doğrultudadır.
ذكرُ الروايةِ بذلك
Buna dair rivayetin zikri
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبَرنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ، قال: أما المؤمنون فأقرُّوا بحكمِ اللَّهِ، وأما المشركون فأبَوْا أن يُقرِّوا، فأنزَل اللَّهُ ﷿: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ} الآية .
Bize İbn Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da ez-Zührî'den haber verip dedi ki: Müminler Allah'ın hükmünü kabul ettiler; müşrikler ise kabul etmekten kaçındılar. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ} “Eğer eşlerinizden biri kâfirlere kaçar...” ayetini indirdi .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن الزهريِّ، قال:
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da ez-Zührî'den nakletti; o şöyle dedi:
قال اللَّهُ: {ذَلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ}، فأمسَك رسولُ اللَّهِ ﷺ النساءَ، وردَّ الرجالَ، وسألَ الذي أمَرَه اللَّهُ أن يسألَ مِن صَدُقَاتِ النساءِ مَن حبسوا منهنَّ، وأن يردُّوا عليهم مثلَ الذي يردُّون عليهم إن هم فعلوا، ولولا الذي حكَم اللَّهُ به مِن هذا الحكمِ، ردَّ رسولَ اللَّهِ ﷺ النساءَ كما ردَّ الرجالَ، ولولا الهدنةُ والعهدُ الذي كان بينَه وبينَ قريشٍ يومَ الحديبيةِ، أمسَك النساءَ ولم يَرْدُدْ إليهم صداقًا، وكذلك يصنعُ بمن جاءه مِن المسلماتِ قبلَ العهدِ .
Allah: {ذَلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ} “İşte bu, Allah'ın hükmüdür; aranızda hükmeder” buyurdu. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kadınları [yanında] tuttu, erkekleri ise geri çevirdi. Allah'ın kendisinden istemesini emrettiği mehirleri, [müşriklerin] yanlarında alıkoydukları kadınlar için [müşriklerden] istedi; eğer müşrikler öyle yaparlarsa Müslümanların da müşriklere benzerini iade etmelerini istedi. Allah'ın verdiği bu hüküm olmasaydı, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) erkekleri geri çevirdiği gibi kadınları da geri çevirirdi. Hudeybiye günü kendisiyle Kureyş arasında yapılmış olan mütareke ve antlaşma olmasaydı kadınları tutar ve onlara hiçbir mehir iade etmezdi; nitekim antlaşmadan önce kendisine gelen Müslüman kadınlara da böyle yapıyordu .
وقولُه: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: واللَّهُ ذو علمٍ بما يُصْلِحُ خلْقَه، وغيرِ ذلك مِن الأمورِ، حكيمٌ في تدبيرِه إيَّاهم.
Allah'ın: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” kavli; sena ve övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah, yarattıklarını ıslah edecek şeyleri ve diğer hususları hakkıyla bilendir; onları idare edip yönetmesinde mutlak hikmet sahibidir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (١١)}.
Yüce Allah'ın: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (١١)} “Eğer eşlerinizden biri kâfirlere kaçar da siz de [onlarla savaşıp] ganimet elde ederseniz, eşleri gitmiş olanlara sarf ettiklerinin mislini verin. Kendisine iman ettiğiniz Allah'tan sakının” kavlinin tefsirine dair görüş.
يقولُ جلَّ ثناؤُه للمؤمنين مِن أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ: وإن فاتكم أيُّها المؤمنون شيءٌ من أزواجِكم إلى الكفارِ فلحِق بهم.
Sena ve övgüsü yüce olan [Allah], Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından olan müminlere şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Eğer eşlerinizden biri kâfirlere kaçıp onlara katılırsa...
واختلَف أهلُ التأويلِ في الكفارِ الذين عُنُوا بقولِه: {إِلَى الْكُفَّارِ} مَن هم؟ فقال بعضُهم: هم الكفارُ الذين لم يكنْ بينهم وبينَ رسولِ اللَّهِ ﷺ عهدٌ. قالوا: ومعنى الكلامِ: وإن فاتكم شيءٌ مِن أزواجِكم إلى مَن ليس بينَكم وبينَهم عهدٌ مِن الكفارِ.
Tefsir ehli, {إِلَى الْكُفَّارِ} “kâfirlere” kavli ile kastedilen kâfirlerin kimler olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Onlar, kendileriyle Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) arasında antlaşma bulunmayan kâfirlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Sözün anlamı şudur: "Eğer eşlerinizden biri, kendileriyle aranızda bir antlaşma bulunmayan kâfirlere kaçarsa..."
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ}: الذين ليس بينَكم وبينهم
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. [Yine] bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ} “Eğer eşlerinizden biri kâfirlere kaçarsa...” kavli hakkında [şöyle dediğini nakletti]: ‘[Kastedilen kâfirler], kendileriyle aranızda...’
عهدٌ .
...antlaşma bulunmayan kimselerdir’ .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ}: إذا فرَرْن مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ إلى كفارٍ ليس بينهم وبينَ رسولِ اللَّهِ ﷺ عهدٌ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ} “Eğer eşlerinizden biri kâfirlere kaçar...” kavli hakkında: ‘Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile aralarında bir antlaşma bulunmayan kâfirlere kaçtıkları zaman [hüküm budur]’ dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن حبيبِ بنِ أبي ثابتٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ}. قال: مَن لم يكنْ بينَهم عهدٌ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o da Mücâhid'den {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ} “Eğer eşlerinizden biri kâfirlere kaçar...” kavli hakkında: ‘Aralarında antlaşma bulunmayan kimselerdir ’ dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: بل هم كفارُ قريشٍ الذين كانوا أهلَ هدنةٍ، وذلك قولُ الزهريِّ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlar, mütareke ehli olan Kureyş kâfirleridir; bu da ez-Zührî'nin görüşüdür.
حدَّثني بذلك يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني يونسُ عنه .
Bunu bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Yûnus bana ondan haber verdi .
وقولُه: {فَعَاقَبْتُمْ} اختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأتْه عامةُ قرأةِ الأمصارِ: {فَعَاقَبْتُمْ} بالألفِ على مثالِ "فاعَلْتُم"، بمعنى: أصَبْتم منهم عُقْبى. وقرَأه حميدٌ الأعرجُ فيما ذُكر عنه: (فَعَقَّبْتُمْ). على مثالِ "فعَّلْتم"، مشدَّدة القافِ . وهما في اختلافِ الألفاظِ بهما نظيرُ قولِه: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ} [لقمان: ١٨]. و (تُصاعِرْ) مع تقاربِ معانيهما .
Allah'ın: {فَعَاقَبْتُمْ} “...siz de [onlarla savaşıp] ganimet elde ederseniz...” kavlinin okunuşunda kıraat âlimleri ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kurrâsının geneli bunu, onlardan bir ganimet/karşılık elde ettiniz anlamında "fâaltüm" vezninde elif ile {فَعَاقَبْتُمْ} (feâkabtüm) şeklinde okumuştur. Humeyd el-A‘rec ise kendisinden rivayet edildiğine göre, "kaf" harfinin şeddesiyle "fa‘‘altüm" vezninde (fe‘akkabtüm) şeklinde okumuştur . Bu iki okuyuş, lafızlarının farklılığı bakımından -anlamları birbirine yakın olmakla birlikte-: {وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ} [Lokmân: 18] “İnsanlara yanağını eğip bükme” kavli ile (tusâ‘ır) okuyuşunun benzeridir .
قال أبو جعفرٍ: وأولى القراءتين عندي بالصوابِ في ذلك قراءةُ مَن قرَأه: {فَعَاقَبْتُمْ} بالألفِ؛ لإجماعِ الحجةِ مِن القرأةِ عليه.
Ebû Ca‘fer der ki: Bana göre bu hususta iki kıraatten doğruya en layık olanı, kurrâ hüccetinin üzerinde icmâ etmesi sebebiyle elif ile {فَعَاقَبْتُمْ} (feâkabtüm) şeklinde okuyanın kıraatidir.
وقولُه: {فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا}. يقولُ: فأَعْطوا
Allah'ın: {فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا} “...eşleri [kâfirlere] gidenlere, sarf ettikleri [mehir] kadarını verin...” kavli hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: [Yani] verin...
الذين ذهبَت أزواجُهم منكم إلى الكفارِ مثلَ ما أنفَقوا عليهنَّ مِن الصداقِ.
...Sizden eşleri kâfirlere kaçıp gidenlere, onlara mehir olarak sarf ettiklerinin mislini verin.
واختلَف أهلُ التأويلِ في المالِ الذي أُمِر أن يُعْطَى منه الذي ذهبَت زوجتُه إلى المشركين؛ فقال بعضُهم: أُمِروا أن يُعْطوهم من صداقِ مَن لحِق بهم مِن نساءِ المشركين.
Tefsir ehli, eşi müşriklere kaçan kimseye kendisinden [ödeme] yapılması emredilen mal konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Müşriklerin kadınlarından kendilerine katılanların mehirlerinden onlara vermeleri emrolunmuştur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني يونسُ، عن الزهريِّ، قال: أقرَّ المؤمنون بحكمِ اللَّهِ، وأدَّوا ما أُمِروا به من نفقاتِ المشركين التي أنفقوا على نسائِهم، وأبَى المشركون أن يُقِرُّوا بحكمِ اللَّهِ فيما فرَض عليهم مِن أداءِ نفقاتِ المسلمين، فقال اللَّهُ للمؤمنين: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ}. فلو أنَّها ذهَبت بعد هذه الآيةِ امرأةٌ مِن أزواجِ المؤمنين إلى المشركين، ردَّ المؤمنون إلى زوجِها النفقةَ التي أنفَق عليها مِن العُقْبِ الذي بأيديهم، الذي أُمِروا أن يردُّوه على المشركين مِن نفقاتِهم التي أنفَقوا على أزواجِهم، اللاتي آمَنَّ وهاجَرْن، ثم رَدُّوا إلى المشركين فضلًا إن كان بقِي لهم. والعُقْبُ ما كان بأيدي المؤمنين مِن صداقِ نساءِ الكفارِ حينَ آمَنَّ وهاجَرْن .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Yûnus, ez-Zührî'den haber verdi; o şöyle demiştir: Müminler Allah'ın hükmünü kabul ettiler ve müşriklerin kadınlarına sarf etmiş oldukları nafakaları/mehilleri ödemekle emrolundukları şeyi eda ettiler. Müşrikler ise Müslümanların nafakalarını/mehillerini ödeme konusunda üzerlerine farz kılınan Allah'ın hükmünü kabul etmekten kaçındılar. Bunun üzerine Allah müminlere: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ} “Eğer eşlerinizden biri kâfirlere kaçar da siz de [onlarla savaşıp] ganimet elde ederseniz, eşleri gitmiş olanlara sarf ettiklerinin mislini verin. Kendisine iman ettiğiniz Allah'tan sakının” buyurdu. Bu ayetten sonra müminlerin eşlerinden bir kadın müşriklere kaçacak olsa, müminler, iman edip hicret eden eşlerine sarf ettikleri nafakalarından müşriklere iade etmekle emrolundukları ellerindeki karşılıktan (ukb), o kadının kocasına kadına sarf etmiş olduğu nafakayı/mehri iade ederler, sonra da eğer ellerinde artan bir şey kalmışsa fazlalığı müşriklere geri verirlerdi. "Ukb" ise, kâfirlerin kadınları iman edip hicret ettikleri sırada müminlerin elinde bulunan mehirleridir .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ، قال: أنزَل اللَّهُ: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا}. فأمَر اللَّهُ المؤمنين أن يردُّوا الصداقَ إذا ذهَبت امرأةٌ من المسلمين ولها
Bize İbn Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da ez-Zührî'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Allah Teâlâ: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا} “Eğer eşlerinizden biri kâfirlere kaçar, siz de [onlarla savaşıp] ganimete ulaşırsanız, eşleri gitmiş olanlara harcadıkları [mehir] kadarını verin” [ayetini] indirdi. Böylece Allah müminlere, Müslümanlardan bir kadın [kâfirlere] gittiğinde ve onun bir
زوجٌ، أن يرُدَّ إليه المسلمون صداقَ امرأتِه، مِن صداقٍ إن كان في أيديهم مما أُمِروا أن يردُّوا إلى المشركين .
...Müslümanların o kocaya hanımının mehrini, müşriklere iade etmekle emrolundukları mehirlerden ellerinde bulunandan vermelerini emretti .
وقال آخرون: بل أُمِروا أن يُعْطوه مِن الغنيمةِ أو الفَيءِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o kocaya ganimetten veya feyden vermeleri emredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ}. يعني: إن لحِقَتِ امرأةُ رجلٍ مِن المهاجرين بالكفارِ، أمَر له رسولُ اللَّهِ ﷺ أَن يُعْطَى مِن الغنيمةِ مثلَ ما أنفَق .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ} “Eğer eşlerinizden biri kâfirlere kaçar da siz de [onlarla savaşıp] ganimet elde ederseniz, eşleri gitmiş olanlara sarf ettiklerinin mislini verin. Kendisine iman ettiğiniz Allah'tan sakının” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yani muhacirlerden bir adamın hanımı kâfirlere katılacak olursa Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) o adama ganimetten sarf ettiği kadarının verilmesini emrederdi .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، أنهم كانوا أُمِروا أن يردُّوا عليهم مِن الغنيمةِ. وكان مجاهدٌ يقرَأُ: {فَعَاقَبْتُمْ} .
Bize İbn Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den onların ganimetten iade etmekle emrolunduklarını rivayet etti. Mücâhid: {فَعَاقَبْتُمْ} “...siz de ganimet elde ederseniz...” şeklinde okurdu .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَعَاقَبْتُمْ}. يقولُ: أصَبْتم مغنمًا مِن قريشٍ أو غيرِهم، {فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا}: صَدُقاتِهنَّ عِوَضًا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {فَعَاقَبْتُمْ} “...siz de ganimet elde ederseniz...” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: ‘[Yani] Kureyş'ten veya başkalarından bir ganimet elde ederseniz, {فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا} “eşleri [kâfirlere] gitmiş olanlara sarf ettiklerinin mislini verin” [ifadesi], karşılık olarak onların mehirlerini [verin demektir].’
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن حبيبِ بنِ أبي ثابتٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ}. قال: مَن لم يكنْ بينَهم وبينَهم عهدٌ فذهَبت امرأةٌ إلى المشركين، فيُدْفَعُ إلى زوجِها مهرُ مثلِها، {فَعَاقَبْتُمْ} فأصبْتم غنيمةً، {فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ}. قال: مَهْرُ مثلِها يُدْفَعُ إلى زوجِها .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o da Mücâhid'den {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ} “Eğer eşlerinizden biri kâfirlere kaçar...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: ‘Aralarında antlaşma bulunmayan kimselerden olup bir kadın müşriklere gittiğinde onun kocasına emsal mehri verilir. {فَعَاقَبْتُمْ} “...siz de [onlarla savaşıp] ganimet elde ederseniz...” yani ganimet elde ederseniz, {فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ} “...eşleri gitmiş olanlara sarf ettiklerinin mislini verin. Allah'tan sakının” buyurdu. Dedi ki: Kocasına emsal mehri verilir’ .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ}: كنَّ إذا فرَرْن مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ إلى كفارٍ ليس بينَهم وبين نبيِّ اللَّهِ عهدٌ، فأصاب أصحابُ رسولِ اللَّهِ ﷺ غنيمةً، أُعْطِي زوجُها ما ساق إليها مِن جميعِ الغنيمةِ، ثم يَقْتَسِمون غنيمتَهم .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Eğer eşlerinizden biri kâfirlere kaçar da siz de [onlarla savaşıp] ganimet elde ederseniz, eşleri gitmiş olanlara sarf ettiklerinin mislini verin. Allah'tan sakının” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: ‘Onlar Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından, Allah'ın Peygamberi ile aralarında antlaşma bulunmayan kâfirlere kaçtıklarında, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı da bir ganimet elde ederse, o kadının kocasına onun için mehir olarak ödediği miktar ganimetin tamamından [öncelikle] verilir, sonra da ganimetlerini kendi aralarında taksim ederlerdi’ .
حدَّثني أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: سمِعتُ الكسائيَّ يخبِرُ عن زائدةَ، عن الأعمشِ، عن مسلمٍ، عن مسروقٍ أنه قرَأها: {فَعَاقَبْتُمْ}. وفسَّرها: فغنِمْتم .
Bana Ahmed b. Yûsuf rivayet edip dedi ki: Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: el-Kisâî'nin Zâide'den, onun el-A‘meş'ten, onun Müslim'den, onun da Mesrûk'tan bunu {فَعَاقَبْتُمْ} (feâkabtüm) şeklinde okuduğunu haber verdiğini işittim; o bunu: "Ganimet elde ettiniz" diye tefsir etmiştir .
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ في قولِه: {فَعَاقَبْتُمْ}. قال: غنِمْتم.
Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Mugîre'den, o da İbrâhîm'den Allah Teâlâ'nın: {فَعَاقَبْتُمْ} “siz de [onlarla savaşıp] ganimet elde ederseniz” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Ganimet elde ettiniz [demektir].”
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: سألْنا الزهريَّ عن هذه الآيةِ وقولِ اللَّهِ فيها: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ} الآية. قال: يقولُ: إن فات أحدًا منكم أهلُه إلى الكفارِ، ولم تأْتِكم امرأةٌ تأخُذون لها مثلَ الذي يأخُذون منكم، فعوِّضوه مِن فَيْءٍ إِن أصبْتموه .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet edip dedi ki: ez-Zührî'ye bu ayeti ve Allah'ın bu ayetteki: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ} “Eğer eşlerinizden biri kâfirlere kaçar...” kavlini sorduk; o şöyle dedi: [Allah] buyuruyor ki: Eğer sizden birinin eşi kâfirlere kaçar da onların sizden aldıklarının benzerini kendisi için alacağınız bir kadın size gelmezse, elde ettiğiniz feyden ona tazminat verin .
وقال آخرون في ذلك ما حدَّثني به يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ}. قال: خرَجت امرأةٌ مِن أهلِ الإسلامِ إلى المشركين ولم يَخْرُجْ غيرُها. قال: فأَتت امرأةٌ مِن المشركين، فقال القومُ: هذه عُقْبتُكم قد أتَتْكم. فقال اللَّهُ: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ}: أمسَكْتم الذي جاءكم منهم مِن أجلِ الذي لكم عندَهم، {فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا}. ثم أخبَرهم اللَّهُ أنه لا جناحَ عليهم إذا فعَلوا الذي فعَلوا، أن يَنكِحوهنَّ إذا استُبْرِئ رحمُها. قال: فدعا رسولُ اللَّهِ ﷺ ذهَبت امرأتُه إلى الكفارِ، فقال لهذه التي أتت من عندِ المشركين: "هذا زوج التي ذهَبتْ أُزوِّجُكِه؟ ". فقالت: يا رسولَ اللَّهِ، عذَر اللَّهُ زوجةَ هذا أن تَفِرَّ منه، لا واللَّهِ مالي به حاجةٌ. فدعا البَخْتَريَّ، رجلًا جسيمًا، قال: "هذا؟ " قالت: نعم. وهي ممن جاء مِن مكةَ.
Başkaları ise bu hususta bana Yûnus'un rivayet ettiği şu görüşü söylemiştir: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ} “Eğer eşlerinizden biri kâfirlere kaçar da siz de ganimet/karşılık elde ederseniz...” kavli hakkında şöyle demiştir: İslâm ehlinden bir kadın müşriklere kaçtı ve ondan başka hiç kimse kaçmadı. Dedi ki: Bunun üzerine müşriklerden bir kadın geldi. İnsanlar: "İşte karşılığınız geldi" dediler. Allah da: {وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ} “Eğer eşlerinizden biri kâfirlere kaçar da siz de ganimet/karşılık elde ederseniz...” yani onların yanındaki alacağınız sebebiyle onlardan size geleni [nikâhınızda] tutarsanız; {فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا} “...eşleri gitmiş olanlara sarf ettiklerinin mislini verin” buyurdu. Sonra Allah onlara bu yaptıklarını yaptıklarında, rahmi istibrâ olunduktan (temizlendikten) sonra o kadınlarla evlenmelerinde kendilerine bir günah olmadığını bildirdi. Dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşi kâfirlere kaçan adamı çağırdı ve müşriklerin yanından gelen bu kadına: "Şu, hanımı kaçan adamdır; seni onunla evlendireyim mi?" buyurdu. Kadın: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah bunun hanımını bundan kaçmakta mazur görmüş; hayır, vallahi benim ona hiç ihtiyacım yok" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] iri yarı bir adam olan Bahtelî'yi çağırdı ve: "Şu [nasıl]?" buyurdu. Kadın: "Evet" dedi. O kadın Mekke'den gelenlerdendi.
وأولى الأقوالِ في ذلك عندي بالصوابِ أن يقالَ: أمَر اللَّهُ ﷿ في هذه الآيةِ المؤمنين أن يُعْطوا مَن فرَّت زوجتُه مِن المؤمنين إلى أهلِ الكفرِ إذا هم كانت لهم على أهل الكفرِ عُقْبى؛ إما بغنيمةٍ يُصِيبونها منهم، أو بلحاقِ نساءِ بعضِهم بهم - مثلَ الذي أنفقوا على الفارَّةِ منهم إليهم، ولم يَخْصُصْ إيتاءَهم ذلك مِن مالٍ دونَ مالٍ، فعليهم أن يُعْطوهم ذلك مِن كلِّ الأموالِ التي ذكَرناها.
Bu hususta bana göre doğruya en yakın olan görüş şöyle denilmesidir: Allah Azze ve Celle bu ayette müminlere; küfür ehline karşı bir üstünlük/karşılık elde ettiklerinde —bu da ya onlardan elde edecekleri bir ganimetle ya da [kâfirlerden] bazılarının kadınlarının kendilerine katılmasıyla olur— müminlerden eşi küfür ehline kaçan kimseye, kendilerinden onlara kaçan kadın için harcamış oldukları [mehir] miktarının benzerini vermelerini emretmiştir. [Allah] bu ödemenin belirli bir maldan yapılıp diğer bir maldan yapılmamasını tahsis etmemiştir. Dolayısıyla bunu, zikrettiğimiz bütün mallardan onlara vermeleri gerekir.
وقولُه: {وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ} يقولُ: وخافوا اللَّهَ الذي أنتم به مصدِّقون أيُّها المؤمنون، فاتقوه بأداءِ فرائضِه واجتنابِ معاصيه.
Allah'ın: {وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ} “Kendisine iman ettiğiniz Allah'tan sakının” kavli; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Kendisini tasdik ettiğiniz Allah'tan korkun; O'nun farzlarını eda edip günahlarından kaçınarak O'na karşı takvalı olun.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢)}.
Yüce Allah'ın: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢)} “Ey Peygamber! Mümin kadınlar, Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek, elleriyle ayakları arasında bir iftira uydurup getirmemek ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek üzere sana biat etmeye geldiklerinde onların biatını kabul et ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavlinin tefsirine dair görüş.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: يأيُّها النبيُّ إذا جاءك المؤمناتُ باللَّهِ {يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ}. يقولُ: ولا يأتين بكذبٍ يَكْذِبْنه في مولودٍ يوجَدُ بينَ أيدِيهنَّ وأرجلِهنَّ. وإنما معنى الكلامِ: ولا يُلْحِقْن بأزواجِهنَّ غيرَ أولادِهم.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Ey Peygamber! Allah'a iman eden kadınlar {يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ} “...Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek, elleriyle ayakları arasında bir iftira uydurup getirmemek... üzere sana biat etmeye geldiklerinde...”. Şöyle buyurmaktadır: Elleri ile ayakları arasında bulunan bir çocuk hakkında uyduracakları bir yalanla gelmesinler. Sözün anlamı şudur: Kocalarına, onların çocukları olmayanları nesep olarak nisbet etmesinler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimiz doğrultuda tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ}. يقولُ: لا يُلْحِقْن بأزواجِهنَّ غيرَ أولادِهم .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ} “...elleriyle ayakları arasında bir iftira uydurup getirmemek...” kavli hakkında: ‘Kocalarına, onların çocuğu olmayanları nisbet etmesinler demektir’ dediğini rivayet etti .
وقولُه: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ}. يقولُ: ولا يَعْصِينك يا محمدُ في معروفٍ مِن أمرِ اللَّهِ ﷿ تأمرُهنَّ به. وذُكر أنَّ ذلك المعروفَ الذي شُرِط عليهنَّ
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} “ve maruf hiçbir hususta sana karşı gelmemek” kavli hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: [Yani] ey Muhammed! Allah Azze ve Celle'nin emrinden kendilerine emredeceğin maruf bir işte sana isyan etmesinler. Kendilerine şart koşulan o marufun... olduğu zikredilmiştir.
ألا يَعْصِين رسولَ اللَّهِ ﷺ فيه، هو النياحةُ.
...ölünün arkasından feryat edip ağlamayı (niyâha) terk etmektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ}. يقولُ: لا يَنُحْنَ .
Bize Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} “...ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek [üzere]...” kavli hakkında: ‘Ölüye feryat figan ağlamasınlar demektir’ dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ المباركِ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن سالمِ بنِ أبي الجعدِ: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ}. قال: النَّوْحِ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} “...ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek [üzere]...” kavli hakkında: ‘[Bu maruf], ölüye feryat figan ağlamayı (nevh) terk etmektir’ dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن سالمِ بنِ أبي الجعدِ مثلَه.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan benzerini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن سالمٍ مثلَه .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Sâlim'den benzerini rivayet etti .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبيدٍ المحاربيُّ، قال: ثنا موسى بنُ عميرٍ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ}. قال: في نِياحةٍ .
Bize Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî rivayet edip dedi ki: Bize Mûsâ b. Umeyr, Ebû Sâlih'ten {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} “...ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek [üzere]...” kavli hakkında: ‘Ölünün arkasından feryat edip ağlamama (niyâha) hususundadır’ dediğini rivayet etti .