حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن سالمِ بنِ أبي الجعدِ: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ}. قال: النَّوْحِ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} “...ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek [üzere]...” kavli hakkında: ‘Ölüye feryat figan ağlamayı terk etmektir’ dediğini rivayet etti.
قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن زيدِ بنِ أسلمَ: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ}. قال: لا يَخْدِشْن وجهًا، ولا يَشْقُقْن جيبًا، ولا يدعُون ويلًا، ولا يَنْشُدْن شِعْرًا.
[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o da Zeyd b. Eslem'den {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} “...ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek [üzere]...” kavli hakkında: ‘[Yani] yüz tırmalamamaları, yaka yırtmamaları, helak ve feryat çağrısında bulunmamaları ve [ağıt] şiiri okumamalarıdır’ dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، قال: كانت محنةُ النساءِ أنَّ رسولَ اللَّهِ ﷺ أمَر عمرَ بنَ الخطابِ ﵁ فقال: "قلْ لهنَّ: إنَّ رسولَ اللَّهِ يُبايعْكنِّ على ألا تُشْرِكْنَ باللَّهِ شيئًا". وكانت هندُ بنتُ عتبةَ بنِ ربيعةَ التي شقَّت بطنَ حمزةَ رحمةُ اللَّهِ عليه مُتنكِّرةً في النساءِ، فقالت: إني إنْ أتكلَّمْ يعرفْني، وإن عرَفني قتَلني. وإنما تنكَّرَتْ فَرَقًا مِن رسولِ اللَّهِ ﷺ، فسكَت النسوةُ اللَّاتي مع هندٍ، وأبَيْن أن يتكلَّمْن، قالت هندٌ وهي مُتنكِّرةٌ: كيف يَقْبَلُ من النساءِ شيئًا لم يَقْبَلْه مِن الرجالِ؟ فنظَر إليها رسولُ اللَّهِ ﷺ وقال لعمرَ: "قلْ لهنَّ: ولا يَسْرِقن". قالت هندٌ: واللَّهِ إني لأصيبُ مِن أبي سفيانَ الهَنَاتِ ما أدري أيُحِلُّهنَّ لي أم لا. قال أبو سفيانَ: ما أصبْتِ مِن شيءٍ مضَى أو قد بَقِي، فهو لك حلالٌ. فضحِك رسولُ اللَّهِ ﷺ وعرَفها، فدعاها فأتَتْه، فأخَذتْ بيدِه فعاذت به، فقال: "أنتِ هندٌ؟ ". فقالت: عفا اللَّهُ عما سلَف، فصرَف عنها رسولُ اللَّهِ ﷺ، فقال: " {وَلَا يَزْنِينَ} ". فقالت: يا رسولَ اللَّهِ، وهل تزني الحرَّةُ؟ قال: "لا واللَّهِ ما تزنِي الحرَّةُ". قال: " {وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ} ". قالت هندٌ: أنتَ قتَلتَهم يومَ بدرٍ، فأنت وهم أبصرُ. قال: " {وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} ". قال: منعهنَّ أنّ يَنُحْن، وكان أهلُ الجاهليةِ يُمزِّقْن الثيابَ، ويَخْدِشْن الوجوهَ، ويَقْطَعْن الشعورَ، ويدْعُون بالثُّبورِ والويلِ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Kadınların imtihanı şöyleydi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ömer b. el-Hattâb'a (radıyallâhu anh) emredip: “Onlara de ki: Resûlullah, Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamanız üzere sizinle biatleşmektedir” buyurdu. Hamza'nın -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- karnını yaran Utbe b. Rebîa'nın kızı Hind de kadınların arasına tanınmayacak bir kılıkta karışmıştı. Dedi ki: “Eğer konuşursam beni tanır; beni tanırsa da beni öldürür.” O, sırf Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) korktuğu için kılık değiştirmişti. Hind'in yanındaki kadınlar sustular ve konuşmaktan çekindiler. Hind, tanınmaz hâldeyken dedi ki: “Erkeklerden kabul etmediği bir şeyi kadınlardan nasıl kabul ediyor?” Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona baktı ve Ömer'e: “Onlara de ki: Hırsızlık da yapmasınlar” buyurdu. Hind dedi ki: “Vallahi ben Ebû Süfyân'ın malından ufak tefek şeyler alıyorum, bana helal mi kılıyor değil mi bilmiyorum.” Ebû Süfyân: “Geçmişten veya gelecekte alacağın her şey sana helaldir” dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) güldü ve onu tanıdı. Onu çağırdı, o da yanına geldi ve elini tutup ona sığındı. [Resûlullah]: “Sen Hind misin?” buyurdu. Hind: “Allah geçmişi affetti” dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ondan yüz çevirdi ve: “{وَلَا يَزْنِينَ} “...ve zina etmemek...” buyurdu. Hind: “Ey Allah'ın Resûlü, hür bir kadın zina eder mi?” dedi. [Resûlullah]: “Hayır, vallahi hür kadın zina etmez” buyurdu. “{وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ} “...çocuklarını öldürmemek...” buyurdu. Hind: “Onları Bedir günü sen öldürdün; sen de onlar da [artık birbirinizi] daha iyi görürsünüz” dedi. [Resûlullah]: “{وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} “...elleriyle ayakları arasında bir iftira uydurup getirmemek ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek [üzere biat etsinler]...” buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: Onları ölü arkasından feryat figan ağlamaktan (nevh) menetti. Câhiliye ehli [kadınları yas tutarken] elbiselerini yırtar, yüzlerini tırmalar, saçlarını yolar, helâk ve feryat çağrısında bulunurlardı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ} حتى بلَغ: {فَبَايِعْهُنَّ}: ذُكِر لنا أنَّ نبيَّ اللَّهِ ﷺ أَخَذ عليهنَّ يومئذٍ النياحةَ: و"لا تُحدِّثْن الرجالَ، إلا رجلًا منكنَّ مَحْرَمًا". فقال عبدُ الرحمنِ
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ} “Ey Peygamber! İnanmış kadınlar sana biat etmek üzere geldiklerinde...” ayetinden {فَبَايِعْهُنَّ} “...onların biatlerini kabul et...” kısmına kadar [okuyup] şöyle dediğini rivayet etti: Bize bildirildiğine göre o gün Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlardan ölü arkasından feryat ederek ağlamamaları ve «Mahreminiz olan erkek müstesna, [yabancı] erkeklerle [baş başa] konuşmayın» hususunda söz aldı. Bunun üzerine Abdurrahman
ابنُ عوفٍ: يا نبيَّ اللَّهِ إنَّ لنا أضيافًا، وإنا نَغِيبُ عن نسائِنا. قال: فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "ليس أولئك عَنيتُ، ليسَ أولئك عَنيتُ" .
b. Avf dedi ki: “Ey Allah'ın Peygamberi! Bizim misafirlerimiz olur ve biz kadınlarımızdan uzakta [evde bulunmayabiliyoruz].” [Katâde] dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Ben onları kastetmedim, ben onları kastetmedim” buyurdu .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ}. قال: هو النَّوْحُ، أُخِذ عليهنَّ لا يَنُحْن، ولا يَخْلُونَّ بحديثِ الرجالِ إلا مع ذي مَحْرمٍ، قال: فقال عبدُ الرحمنِ بنُ عوفٍ: إنا نَغِيبُ ويكونُ لنا أضيافٌ. قال: "ليس أولئك عنيتُ" .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} “...ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek [üzere]...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: ‘Bu [maruf], ölü arkasından feryat ederek ağlamayı (nevh) terk etmektir. Onlardan feryat ederek ağlamamaları ve mahrem sahibi biri olmadan erkeklerle baş başa konuşmamaları şartı alındı.’ [Katâde] dedi ki: Abdurrahman b. Avf: “Biz [evde] bulunmuyoruz ve misafirlerimiz oluyor” dedi. [Resûlullah]: “Ben onları kastetmedim” buyurdu .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا سليمانُ، قال: أخبَرنا أبو هلالٍ، قال: ثنا قتادةُ في قولِه: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ}. قال: لا يُحدِّثْن رجلًا.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Süleyman rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Hilâl haber verip dedi ki: Katâde {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} “...ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek [üzere]...” kavli hakkında: ‘Hiçbir [yabancı] erkekle [baş başa] konuşmasınlar’ dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنى ابنُ عياشٍ، عن سليمانَ بنِ سليمٍ ، عن عمرِو بن شعيبٍ، عن أبيه، عن جدِّه، قال: جاءت أُميمةُ بنتُ رقيقةَ إلى النبيِّ ﷺ تُبايعُه على الإسلامِ، فقال لها النبيُّ ﷺ: "أُبايعُكِ على ألا تُشْرِكي باللَّهِ شيئًا، ولا تسرِقي، ولا تزنِي، ولا تقتُلي ولدَك، ولا تأتِي ببهتانٍ تفترينه بين يديك ورجليك، ولا تنوحي، ولا تبرَّجي تبرجَ الجاهليةِ الأولى" .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana İbn Ayyâş, Süleymân b. Süleym'den , o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden şöyle rivayet etti: Ümeyme binti Rukayka, İslâm üzere biat etmek için Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuğunu öldürmemek, ellerinle ayakların arasında bir iftira uydurup getirmemek, ölüye feryat figan ağlamamak ve önceki Câhiliye açılıp saçılması gibi açılıp saçılmamak üzere seninle biatleşiyorum” buyurdu .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن محمدِ بن المنكدرِ، عن أُميمةَ بنتِ رقيقةَ، قالت: جاءت نسوةٌ إلى النبيِّ ﷺ يُبايِعْنَه، فقال: "فيما اسْتَطَعْتُنَّ وأَطَقْتُنَّ". فقلنا: اللَّهُ ورسولُه أرحَمُ بنا منا بأنفسِنا.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o da Ümeyme binti Rukayka'dan [şöyle dediğini] rivayet etti: Kadınlar biat etmek üzere Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldiler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Gücünüzün yettiği ve takat getirebildiğiniz hususlarda [biatınızı kabul ediyorum]» buyurdu. Biz de: “Allah ve Resûlü bize, bizim kendi nefislerimize olduğumuzdan daha merhametlidir” dedik.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بنِ عبدِ الحكمِ، قال: ثنا أبي وشعيبُ بنُ الليثِ، عن الليثِ، قال: ثنا خالدُ بنُ يزيدَ، عن ابنِ أبي هلالٍ، عن ابنِ المنكدرِ، أنَّ أُميمةَ أخبَرتْه أنَّها دخلَت على رسولِ اللَّهِ ﷺ في نسوةٍ، فقُلن: يا رسولَ اللَّهِ ابسُطْ يدَك نصافِحْك. فقال: "إني لا أُصافِحُ النساءَ، ولكن سآخُذُ عليكنَّ". فأخَذ علينا حتى بلَغ: " {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} ". فقال: "فيما أطَقْتُنَّ واسْتَطَعْتُنَّ". فقُلْن: اللَّهُ ورسولُه أَرْحَم بنا مِن أنفسِنا .
Bize Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem rivayet edip dedi ki: Bize babam ve Şuayb b. el-Leys, Leys'ten rivayet ettiler; dedi ki: Bize Hâlid b. Yezîd, İbn Ebî Hilâl'den, o da İbnü'l-Münkedir'den Ümeyme'nin kendisine haber verip şöyle dediğini rivayet etti: Kendisi kadınlarla birlikte Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına girdi. Kadınlar: “Ey Allah'ın Resûlü! Elini uzat da seninle el sıkışıp biatleşelim” dediler. [Resûlullah]: “Ben kadınlarla el sıkışmam; lâkin sizden söz alacağım” buyurdu ve “{وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} “...ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek [üzere]...”” kısmına gelene kadar bizden söz aldı. Sonra: “Takat getirebildiğiniz ve gücünüzün yettiği hususlarda” buyurdu. Kadınlar da: “Allah ve Resûlü bize karşı, bizim kendimize olduğumuzdan daha merhametlidir” dediler .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا هارونُ، عن عمرٍو، عن عاصمٍ، عن ابنِ سيرينَ، عن أمِّ عطيةَ الأنصاريةِ، قالت: كان فيما اشْترط علينا مِن المعروفِ حينَ بايَعْنا: ألا ننُوحَ. فقالت امرأةٌ [مِن بني فلانٍ] : إنَّ بني فلانٍ أَسْعَدُوني ، فلا حتى أَجْزِيَهم، فانْطَلَقَت فأسعَدَتْهم، ثم جاءت فبايَعت. قال: فما وفى منهنَّ غيرُها وغيرُ أمِّ سليمٍ ابنةِ مِلْحانَ؛ أمِّ أنسِ بنِ مالكٍ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hârûn, Amr'dan, o Âsım'dan, o İbn Sîrîn'den, o da Ümmü Atıyye el-Ensâriyye'den şöyle dediğini rivayet etti: Biat ettiğimiz zaman [isyan etmemek üzere] bizden şart koştuğu maruf arasında, feryat figan ağlamamamız (nevh) da vardı. [Filanoğullarından] bir kadın dedi ki: “Filanoğulları [benim cenazem olduğunda] bana yardıma gelmişlerdi ; ben de onlara karşılığını ödeyene kadar [buna izin ver].” Kadın gidip onlara yardım etti, sonra gelip biat etti. [Ümmü Atıyye] dedi ki: Kadınlardan o ve Milhân'ın kızı Ümmü Süleym -ki Enes b. Mâlik'in annesidir- dışında hiçbiri [bu söze tam] vefa göstermedi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو نعيمٍ، قال: ثنا عمرُ بنُ فروخَ القتابُ،
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet edip dedi ki: Bize Ömer b. Ferrûh el-Kattâb rivayet etti,
قال: ثنا مصعبُ بنُ نوحٍ الأنصاريُّ، قال: أَدْرَكْتُ عجوزًا لنا كانت في من بايع رسولَ اللَّهِ ﷺ، قالت: فأتيتُه لأبايعَه، فأخَذ علينا فيما أخَذ: "ولا تَنُحْن". فقالت عجوزٌ: يا نبيَّ اللَّهِ، إِنَّ ناسًا قد كانوا أَسْعَدُوني على مصائبَ أصابتْني، وإنهم قد أصابَتْهم مصيبةٌ، فأنا أريدُ أنْ أُسْعِدَهم. قال: "فانْطَلِقي فكافِئيهم". ثم إنَّها أتت فبايعَتْه، قال: هو المعروفُ الذي قال اللَّهُ: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} .
Dedi ki: Bize Mus'ab b. Nûh el-Ensârî rivayet edip dedi ki: Bizim, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) biat edenlerden yaşlı bir akrabamıza yetiştik; o şöyle dedi: Resûlullah'a biat etmek üzere geldim. Bizden aldığı sözler arasında: “Feryat figan ağlamayacaksınız” şartı da vardı. Yaşlı bir kadın dedi ki: “Ey Allah'ın Peygamberi! Başıma gelen musibetlerde birtakım kimseler gelip bana [ağıtta] yardım etmişlerdi; şimdi de onların başına bir musibet geldi, ben de onlara yardım etmek istiyorum.” [Resûlullah]: “Git ve onlara karşılığını öde” buyurdu. Sonra o kadın gelip biat etti. [Mus'ab] dedi ki: İşte Allah'ın: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} “...ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek [üzere]...” buyurduğu maruf budur .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن يزيدَ مولى الصهباءِ، عن شهرِ بنِ حوشبٍ، عن أمِّ سلمةَ، عن رسولِ اللَّهِ ﷺ في قولِه: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ}. قال: "النَّوْحُ" .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', es-Sahbâ'nın azatlısı Yezîd'den, o Şehr b. Havşeb'den, o Ümmü Seleme'den, o da Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} “...ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek [üzere]...” kavli hakkında: “Ağıt yakıp feryat figan ağlamaktır (nevh)” buyurduğunu rivayet etti .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يونسُ، قال: ثنا محمدُ بن إسحاقَ، عن محمدِ بنِ المنكدرِ، عن أُميمةَ بنتِ رُقيقةَ التيميةِ، قالت: بايعتُ رسولَ اللَّهِ ﷺ في نسوةٍ مِن المسلمين، فقلنا له: جئناك يا رسولَ اللَّهِ نبايعُك على ألا نشركَ باللَّهِ شيئًا، ولا نسرِقَ، ولا نزنِيَ، ولا نقتلَ أولادَنا، ولا نأتيَ ببهتانٍ نفترِيه بين أيدينا وأرجلِنا، ولا نعصيك في معروفٍ. فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "فيما اسْتَطَعْتُنَّ وأطَقْتُنَّ". فقلنا: اللَّهُ ورسولُه أرحمُ بنا مِن أنفسِنا، فقلنا: بايِعْنا يا رسولَ اللَّهِ. فقال: "اذهبْنَ فقد بايعْتُكنَّ، إنما قَوْلي لِمائةِ امرأةٍ كقولِي لامرأةٍ واحدةٍ". وما صافح رسولُ اللَّهِ ﷺ منا أحدًا.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk, Muhammed b. el-Münkedir'den, o da Ümeyme binti Rukayka et-Teymiyye'den rivayet etti; o şöyle dedi: Müslüman kadınlardan müteşekkil bir topluluk içinde Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) biat ettim. Ona dedik ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarımızı öldürmemek, ellerimiz ile ayaklarımız arasında bir iftira uydurup getirmemek ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek üzere sana biat etmeye geldik." Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Gücünüzün yettiği ve takat getirebildiğiniz ölçüde» buyurdu. Biz: "Allah ve Resûlü bize kendi nefislerimizden daha merhametlidir" dedik ve ardından: "Ey Allah'ın Resûlü! Bizimle biatleş [el sıkış]!" dedik. Bunun üzerine [Resûlullah]: «Gidiniz, muhakkak ki sizinle biatleştim. Şüphesiz benim yüz kadına sözüm, tek bir kadına sözüm gibidir» buyurdu. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bizden hiçbir [kadınla] el sıkışmadı.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بكيرٍ، عن عيسى بن عبدِ اللَّهِ التميميِّ، عن محمدِ بنِ المنكدرِ، عن أُميمةَ [بنتِ رقيقةَ] خالةِ فاطمةَ بنتِ رسولِ اللَّهِ ﷺ، قال: سمِعْتُها تقولُ: بايَعْنا رسولَ اللَّهِ ﷺ، فأخَذ علينا ألا نشركَ باللَّهِ شيئًا. فذكَر مثلَ حديثِ محمدِ بن إسحاقَ.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, Îsâ b. Abdillâh et-Temîmî'den, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o da Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) kızı Fâtıma'nın teyzesi Ümeyme [binti Rukayka]'dan rivayet etti; [Muhammed b. el-Münkedir] dedi ki: Onun şöyle dediğini işittim: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) biat ettik. O da bizden Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamamız şartını aldı... Sonra Muhammed b. İshâk'ın hadisinin benzerini zikretti.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن محمدِ بنِ المنكدرِ، عن أُميمةَ بنتِ رقيقةَ، قالت: أتيتُ رسولَ اللَّهِ ﷺ في نساءٍ نُبايعُه، قالت: فأخَذ علينا النبيُّ ﷺ بما في القرآنِ: {أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا} الآية. ثم قال: "فيما اسْتَطَعْتُنَّ وأَطَقْتُنَّ". فقلنا: يا رسولَ اللَّهِ ألَا تُصافِحُنا؟ فقال: "إني لا أُصافِحُ النساءَ، ما قَوْلِي لامرأةٍ واحدةٍ إلا كقولي لمائةِ امرأةٍ" .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Muhammed b. el-Münkedir'den, o da Ümeyme binti Rukayka'dan rivayet etti; dedi ki: Biat etmek üzere kadınlar arasında Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına geldim. Kadın dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kur'an'da yer alan {أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا} “...Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak...” ayetiyle bizden söz aldı. Sonra: “Gücünüzün yettiği ve takat getirebildiğiniz hususlarda” buyurdu. Biz de: “Ey Allah'ın Resûlü! Bizimle el sıkışmaz mısın?” dedik. [Resûlullah]: “Ben kadınlarla el sıkışmam; benim tek bir kadına sözüm, yüz kadına sözüm gibidir” buyurdu .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الرحيمِ البرقيُّ، قال: ثنا عمرُو بنُ أبي سلمةَ، عن زهيرٍ، عن موسى بنِ عقبةَ، عن محمدِ بنِ المنكدرِ، عن أميمةَ بنتِ رُقيقةَ، عن رسولِ اللَّهِ ﷺ بنحوِه .
Bize İbn Abdirrahîm el-Berkî rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme, Züheyr'den, o Mûsâ b. Ukbe'den, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o Ümeyme binti Rukayka'dan, o da Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunun benzerini rivayet etti .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ}: والمعروفُ: ما اشْتَرط عليهن في البيعةِ أن يَتَّبِعْنَ أمرَه.
Hüseyin'den rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: Dahhâk'ın {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} “...ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek [üzere]...” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Maruf; biatte, onun emrine uymaları konusunda kadınlara şart koştuğu şeylerdir.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ}. فقال: إن رسولَ اللَّهِ ﷺ نبيُّه وخِيرتُه مِن خلقِه، ثم لم
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} “...ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek [üzere]...” kavli hakkında şöyle dedi: Muhakkak ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) O'nun peygamberi ve yarattıkları arasından seçtiği kuludur; sonra O, [Peygamberine dahi]...
يَسْتَحِلَّ له أمورَ أمرٍ إلا بشرطٍ، لم يَقُلْ: {وَلَا يَعْصِينَكَ}. ويتركَ، حتى قال: {فِي مَعْرُوفٍ}. فكيف يَنْبَغِي لأحدٍ أن يُطاعَ في غيرِ معروفٍ، وقد اشْتَرط اللَّهُ هذا على نبيِّه؟ قال: فالمعروفُ كلُّ معروفٍ أمَرهن به في الأمورِ كلِّها، ويَنْبَغي لهن ألا يَعْصِينَ .
şartsız olarak helal kılmamıştır. Yalnızca {وَلَا يَعْصِينَكَ} “...sana karşı gelmemek...” deyip bırakmamış, {فِي مَعْرُوفٍ} “...marufta...” buyurmuştur. Allah bunu Peygamberine şart koşmuşken, bir başkasına maruf olmayan bir hususta nasıl itaat edilebilir? [İbn Zeyd] dedi ki: Maruf; bütün işlerde kendilerine emrettiği her bir iyiliktir ve kadınların bu hususlarda karşı gelmemeleri gerekir .
حدَّثنا محمدُ بنُ سِنانٍ القَزَّازُ، [ثنا إسحاقُ بنُ إدريسَ، ثنا إسحاقُ بنُ عثمانَ أبو يعقوبَ] ، قال: ثنى إسماعيلُ بنُ عبدِ الرحمنِ بنِ عطيةَ، عن جَدَّتِه أمِّ عطيةَ، قالت: لما قدِم رسولُ اللَّهِ ﷺ المدينةَ، جمَع بينَ نساءِ الأنصارِ في بيتٍ، ثم أرْسَل إلينا عمرَ بنَ الخطابِ، فقام على البابِ فسلَّم علينا، فردَدْنَ، أو: فردَدْنا عليه، ثم قال: أنا رسولُ رسولِ اللَّهِ ﷺ إليكن. قالت: فقلنا: مرحبًا برسولِ اللَّهِ ﷺ، وبرسولِ رسولِ اللَّهِ. فقال: تُبايِعْنَ على ألا تُشْرِكْنَ باللَّهِ شيئًا، ولا تَسْرِقْنَ، ولا تَزْنِينَ؟ قالت: قلنا: نعم. قال: فمدَّ يدَه مِن خارجِ البابِ أو البيتِ، ومدَدْنا أيديَنا مِن داخلِ البيتِ، ثم قال: اللهمَّ اشْهَدْ. قالت: وأَمَرَنا في العيدين أن نُخْرِجَ فيه الحُيَّضَ والعَواتِقَ، ولا جمعةَ علينا، ونهانا عن اتِّباعِ الجنازةِ. قال إسماعيلُ: فسأَلْتُ جدتي عن قولِ اللَّهِ: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ}. قالت: النياحةُ .
Bize Muhammed b. Sinân el-Kazzâz rivayet etti [bize İshâk b. İdrîs rivayet etti, bize Ebû Ya'kûb İshâk b. Osmân rivayet etti] , dedi ki: Bana İsmâil b. Abdirrahmân b. Atıyye, ninesi Ümmü Atıyye'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye geldiğinde, Ensâr kadınlarını bir evde topladı. Sonra bize Ömer b. el-Hattâb'ı gönderdi. Kapıda durup bize selam verdi, biz de onun selamını aldık. Sonra: “Ben Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) size gönderdiği elçisiyim” dedi. Ümmü Atıyye dedi ki: Biz de: “Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Resûlullah'ın elçisine merhaba!” dedik. [Ömer]: “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak ve zina etmemek üzere biat ediyor musunuz?” dedi. Ümmü Atıyye: “Evet” dedik, dedi. [Ömer] kapının veya evin dışından elini uzattı, biz de evin içinden ellerimizi uzattık. Sonra [Ömer]: “Allahım, şahit ol!” dedi. Ümmü Atıyye dedi ki: İki bayramda hayızlı kadınları ve genç kızları [namazgâha] çıkarmamızı emretti; bize cuma namazı farz kılınmadı ve bizi cenazeyi takip etmekten menetti. İsmâil dedi ki: Nineme Allah'ın: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} “...ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek [üzere]...” kavlini sordum; “Feryat figan ağlamayı (nevh) terk etmektir” dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الرحيمِ البَرْقيُّ، قال: ثنا عمرُو بنُ أبي سلمةَ، عن زهيرٍ في قولِ اللَّهِ: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ}. قال: لا يَخْلُو الرجلُ بامرأةٍ.
Bana Muhammed b. Abdirrahîm el-Berkî rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme, Züheyr'den Allah'ın: {وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ} “...ve hiçbir marufta sana karşı gelmemek [üzere]...” kavli hakkında: ‘Erkek bir kadınla baş başa kalmasın demektir’ dediğini rivayet etti.
وقولُه: {فَبَايِعْهُنَّ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: إذا جاءك المؤمناتُ يُبايِعْنك على
Ve O'nun: {فَبَايِعْهُنَّ} “...sen de onların biatlarını kabul et...” kavli hakkında; senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Mümin kadınlar sana ... üzere biat etmeye geldiklerinde
هذه الشروطِ، فبايِعْهن، {وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ}. يقولُ: سَلْ لهن اللَّهَ أن يَصْفَحَ عن ذنوبِهن، ويَسْتُرَها عليهن، بعفوِه لهن عنها. {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. يقولُ: إن اللَّهَ ذو سترٍ على ذنوبِ مَن تاب إليه من ذنوبِه، أن يُعَذِّبَه عليها بعدَ توبتِه منها.
bu şartlar üzere biat etmeye geldiklerinde onların biatını kabul et. {وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ} “...ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile...”; şöyle buyurmaktadır: Günahlarını bağışlaması ve onları affedip örtmesi için onlar adına Allah'tan af dile. {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “...Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, günahlarından tövbe eden kimsenin günahlarını örtendir; tövbesinden sonra artık onu bu günahlarından ötürü cezalandırmaz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ (١٣)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsirine dair görüş: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ (١٣)} “Ey iman edenler! Allah'ın kendilerine gazap ettiği, kâfirlerin kabirdekilerden ümit kestiği gibi ahiretten ümit kesmiş bir kavmi dost edinmeyin.”
يقولُ تعالى ذكرُه للمؤمنين به مِن أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} مِن اليهودِ، {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ}.
Zikri yüce olan [Allah], Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashâbından olan müminlere şöyle buyurmaktadır: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} “Ey iman edenler! Allah'ın kendilerine gazap ettiği...” Yahudilerden olan “...bir kavmi dost edinmeyin.” {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ} “...Kâfirlerin kabirdekilerden ümit kestiği gibi ahiretten ümit kesmiş [olanları].”
واختَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: قد يئِس هؤلاء القومُ الذين غضِب اللَّهُ عليهم من اليهودِ، مِن ثوابِ اللَّهِ لهم في الآخرةِ، وأن يُبْعَثوا، كما يئِس الكفارُ الأحياءُ مِن أمواتِهم الذين هم في القبورِ أن يَرْجِعوا إليهم.
Tefsir ehli O'nun: {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ} “...kâfirlerin kabirdekilerden ümit kestiği gibi ahiretten ümit kesmiş...” kavlinin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; Allah'ın kendilerine gazap ettiği Yahudilerden olan bu topluluk, hayatta olan kâfirlerin kabirlerdeki ölülerinin kendilerine geri döneceğinden ümit kestiği gibi, ahirette Allah'ın kendilerine vereceği mükâfattan ve diriltileceklerinden ümit kesmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} الآية. يعني: مَن مات مِن الذين كفَروا، فقد يئِس الأحياءُ مِن الذين كفَروا أن يَرْجِعوا إليهم، أو يَبْعَثَهم اللَّهُ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} “Ey iman edenler! Allah'ın kendilerine gazap ettiği bir kavmi dost edinmeyin...” ayeti hakkında: ‘Yani inkâr edenlerden ölen kimselerin, hayatta olan kâfirler kendilerine geri döneceğinden veya Allah'ın onları dirilteceğinden ümit kestikleri kastedilmektedir’ dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورِ بنِ
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr b.
زاذانَ، عن الحسنِ أنه قال في هذه الآيةِ: {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ}. قال: الكفارُ الأحياءُ قد يئِسوا من الأمواتِ .
Zâzân'dan, o da el-Hasan'dan bu ayet {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ} “...kâfirlerin kabirdekilerden ümit kestiği gibi ahiretten ümit kesmiş...” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: ‘Yaşayan kâfirler ölülerden ümit kesmişlerdir’ .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ}. يقولُ: يئِسوا أن يُبْعَثُوا، كما يئِس الكفارُ أن يَرْجِعَ إليهم أصحابُ القبورِ الذين ماتوا .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ} “...ahiretten ümit kesmiş...” kavli hakkında: ‘Kâfirlerin ölen kabir ehline tekrar kavuşmaktan ümit kestikleri gibi, onlar da diriltilmekten ümit kesmişlerdir demektir’ dediğini rivayet etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ} الآية: الكافرُ لا يَرْجُو لقاءَ ميتِه ولا أجرَه .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ} “Ey iman edenler! Allah'ın kendilerine gazap ettiği, ahiretten ümit kesmiş bir kavmi dost edinmeyin...” ayeti hakkında: ‘Kâfir, ne ölüsüne kavuşmayı ne de onun sevabını umar’ dediğini rivayet etti .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ}. يقولُ: مَن مات مِن الذين كفَروا، فقد يئِس الأحياءُ منهم أن يَرْجِعوا إليهم، أو يَبْعَثَهم اللَّهُ (٢).
Hüseyin'den rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: Dahhâk'ın {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ} “...kâfirlerin kabirdekilerden ümit kestiği gibi ahiretten ümit kesmiş...” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: ‘İnkâr edenlerden ölen kimselerin, hayatta olanlarının kendilerine geri döneceğinden veya Allah'ın onları dirilteceğinden ümit kestikleri kastedilmektedir’ (٢).
وقال آخرون: بل معنى ذلك: قد يئِسوا من الآخرةِ أَن يَرْحَمَهم اللَّهُ فيها، أو يَغْفِرَ لهم، كما يئِس الكفارُ الذين هم أصحابُ قبورٍ قد ماتوا، وصاروا إلى القبورِ، مِن رحمةِ اللَّهِ وعفوِه عنهم في الآخرةِ؛ لأنهم قد أيْقنوا بعذابِ اللَّهِ لهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı şudur: Kabir ehli olup ölen ve kabirlere intikal eden kâfirlerin ahirette Allah'ın rahmetinden ve onları bağışlamasından ümit kestikleri gibi, onlar da Allah'ın kendilerine orada merhamet etmesinden veya onları bağışlamasından ümit kesmişlerdir; zira onlar Allah'ın kendilerine azap edeceğini kesin olarak anlamışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، عن شعبةَ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ في هذه الآيةِ: {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ}. قال: أصحابُ القبورِ الذين في القبورِ، قد يئِسوا من الآخرةِ.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, Şu'be'den, o el-Hakem'den, o da Mücâhid'den bu ayet {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ} “...kâfirlerin kabirdekilerden ümit kestiği gibi ahiretten ümit kesmiş...” hakkında: ‘Kabirlerde bulunan kabir ehli ahiretten ümit kesmişlerdir’ dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ}. قال: مِن ثوابِ الآخرةِ حينَ تَبَيَّنَ لهم عملُهم، وعايَنوا النارَ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize... ve bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ} “...kâfirlerin kabirdekilerden ümit kestiği gibi ahiretten ümit kesmiş...” kavli hakkında: ‘Amelleri kendilerine açıkça gösterilip ateşi gözleriyle gördüklerinde ahiret sevabından ümit kesmişlerdir’ dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدٌ، قال: ثنا شعبةُ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ أنه قال في هذه الآيةِ: {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ} الآية. قال: أصحابُ القبورِ قد يئِسوا من الآخرةِ .
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Simâk'tan, o da İkrime'den bu ayet {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ} “...ahiretten ümit kesmiş...” hakkında: ‘Kabir ehli ahiretten ümit kesmişlerdir’ dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، قال: قال الكلبيُّ: {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ}. يعني: اليهودُ والنصارى، يقولُ: قد يئِسوا مِن ثوابِ الآخرةِ وكرامتِها، كما يئِس الكفارُ الذين قد ماتوا، فهم في القبورِ - مِن الجنةِ، حينَ رأَوْا مقعدَهم مِن النارِ .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den rivayet etti; dedi ki: Kelbî {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ} “...ahiretten ümit kesmiş...” kavli hakkında: ‘Yani Yahudiler ve Hristiyanlardır; ateşteki yerlerini gördüklerinde ölüp kabirde olan kâfirlerin cennetten ümit kestikleri gibi, onlar da ahiret mükâfatından ve ikramından ümit kesmişlerdir demektir’ dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِ اللَّهِ: {لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا} الآية. قال: قد يئِس هؤلاء الكفارُ مِن أن تكونَ لهم آخرةٌ، كما يئِس الكفارُ الذين ماتوا، الذين في القبورِ، مِن أن تكونَ لهم آخرةٌ؛ لِما عايَنوا من أمرِ
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا} “...bir toplulukla dostluk kurmayın...” ayeti hakkında şöyle dedi: ‘Şu kâfirler, ölüp kabirlerde bulunan kâfirlerin kendilerine bir ahiret [kurtuluşu] olacağından ümit kestikleri gibi, kendilerine bir ahiret olacağından ümit kesmişlerdir; zira onlar [...] durumundan bizzat müşahede ettikleri şeyler sebebiyle’
الآخرةِ، فكما يئِس أولئك الكفارُ، كذلك يئِس هؤلاء الكفارُ. قال: والقومُ الذين غضِب اللَّهُ عليهم، يهودُ، هم الذين يئِسوا من أن تكونَ لهم آخرةٌ، كما يئِس الكفارُ قبلَهم من أصحابِ القبورِ؛ لأنهم قد علِموا كتابَ اللَّهِ، وأقاموا على الكفرِ به. وما صنَعوا وقد علِموا ؟
onlar da kendilerine bir ahiret [sevabı] bulunacağından ümit kesmişlerdir. Şu kâfirler nasıl ümit kestiyse , bu kâfirler de öyle ümit kesmişlerdir. [İbn Zeyd] dedi ki: Allah'ın kendilerine gazap ettiği o kavim Yahudilerdir; onlardan önceki kabir ehli olan kâfirlerin ümit kestiği gibi kendilerine bir ahiret olacağından ümit kesenler de onlardır. Çünkü onlar Allah'ın Kitabı'nı bildikleri hâlde onu inkâr etmekte ısrar ettiler. Bildikleri hâlde yaptıklarına baksana!
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ في قولِه: {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ} الآية. قال: قد يئِسوا أن يكونَ لهم ثوابُ الآخرةِ، كما يئِس مَن في القبورِ مِن الكفارِ مِن الخيرِ، حينَ عايَنوا العذابَ والهَوانَ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan {قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ} “...ahiretten ümit kesmiş...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: ‘Kabirlerde bulunan kâfirlerin azabı ve aşağılanmayı gözleriyle gördüklerinde hayırdan ümit kestikleri gibi, onlar da kendileri için bir ahiret mükâfatı olacağından ümit kesmişlerdir’ .
وأولى القولين في ذلك عندي بالصوابِ قولُ مَن قال: قد يئِس هؤلاء الذين غضِب اللَّهُ عليهم مِن اليهودِ، من ثوابِ اللَّهِ لهم في الآخرةِ وكرامتِه؛ لكفرِهم وتكذيبِهم رسولَه محمدًا ﷺ، على علمٍ منهم بأنه للَّهِ نبيٌّ، كما يئِس الكفارُ منهم الذين مضَوْا قبلَهم فهلَكوا، فصاروا أصحابَ القبورِ، وهم على مثلِ الذي هؤلاء عليه، من تكذيبِهم عيسى صلواتُ اللَّهِ عليه، وغيرَه مِن الرسلِ - من ثوابِ اللَّهِ وكرامتِه إياهم.
Bu hususta iki görüşten bana göre doğruya en yakın olanı: Allah'ın kendilerine gazap ettiği Yahudilerden olan bu kimseler, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın peygamberi olduğunu bildikleri hâlde inkâr edip onu yalanladıkları için, kendilerinden önce yaşayıp helâk olan, kabir ehli hâline gelen ve İsa'yı -Allah'ın salâtı üzerine olsun- ve diğer peygamberleri yalanlamak suretiyle bu kimselerin durumunda olan kâfirlerin Allah'ın sevabından ve ikramından ümit kestikleri gibi, ahirette Allah'ın kendilerine vereceği mükâfattan ve ikramından ümit kesmişlerdir diyenlerin görüşüdür.
وإنما قُلنا: ذلك أولى القولين بتأويلِ الآيةِ؛ لأن الأمواتَ قد يئِسوا مِن رجوعِهم إلى الدنيا، أو أن يُبْعَثوا قبلَ قيامِ الساعةِ، المؤمنون والكفارُ، فلا وجهَ لأن يُخَصَّ بذلك الخبرُ عن الكفارِ، وقد شَرِكهم في الإياسِ من ذلك المؤمنون.
Ayetin tefsirinde bu iki görüşten bunun daha uygun olduğunu söylememizin sebebi şudur: Müminler olsun kâfirler olsun ölülerin tamamı dünyaya dönmekten veya kıyamet kopmadan önce diriltilmekten ümit kesmişlerdir. Müminler de bu konuda ümitsizlikte kâfirlere ortak olduğuna göre, bu haberin yalnızca kâfirlere tahsis edilmesinin bir anlamı yoktur.
آخرُ تفسيرِ سورةِ الممتحنةِ
Mümtehine Suresi tefsirinin sonu.