التي أوجَبها اللَّهُ عليه لها مِن النفقةِ والكِسوةِ والمسكنِ وحُسنِ الصحبةِ، {أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ}. يقولُ: أو اتْركوهنَّ حتى تنقضِيَ عِدَدُهنَّ فتَبِينَ منكم، {بِمَعْرُوفٍ}. يعني: بإيفائِها ما لها مِن حقٍّ قِبَلَه؛ من الصداقِ أو المتعةِ، على ما أوجَب اللَّهُ لها عليه.
Allah'ın nafaka, giyim, barınma ve güzel geçim hususunda kadına vacip kıldığı haklarını vererek [onları tutun]. {أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ} “...yahut onları güzellikle ayırın” buyruğu ise şöyle demektir: Yahut iddetleri doluncaya kadar onları serbest bırakın da sizden ayrılsınlar (bâin olsunlar). {بِمَعْرُوفٍ} “...güzellikle” yani Allah'ın ona farz kıldığı mehir ya da müt'a gibi onun nezdindeki hakkını eksiksiz ödeyerek [ayırın].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليُّ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المحاربيُّ عبدُ الرحمنِ بنُ محمدٍ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ قولَه: {فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ}. يقولُ: إِذا انْقَضَتْ عدَّتُها قبلَ أنْ تغتسلَ مِن الحيضةِ الثالثةِ، أو ثلاثةُ أشهرٍ إنْ لم تكنْ تَحيضُ. يقولُ: فراجِعْ إن كنتَ تريدُ المراجعةَ قبلَ أن تنقضِيَ العِدَّةُ بإمساكٍ بمعروفٍ، والمعروفُ: أنْ تُحسِنَ صُحبتَها، {أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ}، والتسريحُ بإحسانٍ: أنْ يدعَها حتى تمضِيَ عِدَّتُها، ويُعطيَها مهرًا، إنْ كان لها عليه، إذا طلَّقها، فذلك التسريحُ بإحسانٍ، والمتعةُ على قَدْرِ الميسرةِ .
Bana Ali b. Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Muhâribî Abdurrahman b. Muhammed, Cüveybir’den, o da Dahhâk’tan {فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} “Sürelerinin sonuna vardıklarında...” buyruğu hakkında rivayet etti; [Dahhâk] şöyle dedi: Kadının iddeti, üçüncü hayızdan gusletmesinden önce bittiğinde veya hayız görmüyorsa üç ay dolduğunda demektir. Şöyle buyurmaktadır: Eğer iddet dolmadan önce geri dönmek istiyorsan, güzellikle tutarak geri dön. Güzellik (ma'ruf); onunla güzel geçinmendir. {أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ} “...yahut güzellikle salıvermek...” [ifadesine gelince]; ihsanla salıvermek, iddeti geçene kadar kadını bırakması ve onu boşadığında şayet üzerinde borcu varsa mehrini vermesidir. İşte bu, ihsanla salıvermektir. Müt'a ise imkân nispetindedir .
حدَّثنا محمدٌ، [٤٨/ ٩ ظ] * قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ}. قال: إذا طلَّقها واحدةً أو ثنتين، يشاءُ أنْ يُمسِكَها بمعروفٍ، أو يُسرِّحَها بإحسانٍ.
Bize Muhammed rivayet edip [48/9b] * dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, Süddî’den {فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} “Sürelerinin sonuna vardıklarında...” buyruğu hakkında: “Kadını bir veya iki talakla boşadığında dilerse onu güzellikle tutar, dilerse güzellikle salıverir” dediğini rivayet etti.
وقولُه: {وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ}: وأشْهِدوا على الإمساكِ إنْ أمسَكْتموهنَّ، وذلك هو الرجعةُ، {ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ}: وهما اللَّذان يُرْضَى
Allah Teâlâ'nın: {وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ} “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun” buyruğu [hakkında şöyle der]: Eğer onları [nikâhınızda] tutarsanız tutmaya -ki bu ric‘attir (evliliğe geri dönüştür)-, {ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ} “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi” -ki onlar razı olunan iki kimsedir-
دينُهما وأمانتُهما.
dinleri ve emanetleri [güvenilir olan iki kişiyi].
وقد بيَّنَّا فيما مضَى قبلُ معنى العَدْلِ بما أَغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ، وذكَرْنا ما قال أهلُ العلمِ فيه .
Daha önce adl (adalet sahibi) kelimesinin anlamını, bu yerde tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamış ve ilim ehlinin bu husustaki sözlerini zikretmiştik .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ، قال: إنْ أراد مراجعتَها قبلَ أنْ تنقضِيَ عِدَّتُها، أَشْهَد رجلين كما قال اللَّهُ: {وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ}: عندَ الطلاقِ وعندَ المراجعةِ، فإن راجَعها فهي عندَه على تطليقتين، وإن لم يُراجِعْها فإذا انقضَت عِدَّتُها فقد بانَت منه بواحدةٍ، وهي أمْلكُ بنفسِها، ثم تتزوَّجُ مَن شاءت؛ هو أو غيرَه .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivayet etti: İddeti bitmeden önce karısına dönmek isterse, Allah Teâlâ’nın: {وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ} “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun” buyurduğu gibi boşamada da geri dönüşte de iki adamı şahit tutar. Şayet ona geri dönerse kadın onun yanında iki talak hakkı üzere kalır; şayet ona geri dönmezse iddeti bittiğinde kadından bir talakla ayrılmış (bâin olmuş) olur ve kadın kendi nefsine daha çok maliktir. Sonra dilediği kimseyle; ister onunla ister başkasıyla evlenir .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ}. قال: على الطلاقِ والرجْعةِ.
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, Süddî’den {وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ} “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun” buyruğu hakkında: “Boşamaya ve geri dönüşe [şahit tutun]” dediğini rivayet etti.
وقولُه: {وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ}. يقولُ: واشْهَدُوا على الحقِّ إذا استُشْهِدتم، وأدُّوها على صحةٍ إذا أنتم دُعيتم إلى أدائِها.
Allah'ın: {وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ} “Şahitliği Allah için dosdoğru yapın” buyruğu ise şudur: Şahitliğe çağrıldığınızda hak üzere şahitlik edin ve onu yerine getirmeye çağrıldığınızda dosdoğru bir şekilde eda edin.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه:
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den [Allah Teâlâ’nın] şu sözü hakkında rivayet etti:
{وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ}. قال: اشهَدوا على الحقِّ.
{وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ} “Şahitliği Allah için dosdoğru yapın”. [Süddî]: “Hak üzere şahitlik edin” dedi.
وقولُه: {ذَلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذي أمَرْتُكم به وعرَّفْتُكم؛ مِن أمرِ الطلاقِ، والواجبِ لبعضِكم على بعضٍ عندَ الفِراقِ والإمساكِ - عظةٌ منا لكم، نعِظُ به مَن كان يؤمنُ باللَّهِ واليومِ الآخرِ، فيُصدِّقُ به.
Allah'ın: {ذَلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “İşte Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimseye bununla öğüt verilmektedir” buyruğu hakkında Şânı Yüce Olan şöyle buyurmaktadır: Boşama konusundan ve ayrılma yahut tutma esnasında birbirinize karşı gereken haklardan size emrettiğim ve bildirdiğim bu hususlar, tarafımızdan size bir öğüttür; Allah’a ve ahiret gününe iman edip onu tasdik eden kimseye bununla öğüt veririz.
وعُنِي بقولِه: {مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ}: مَن كانت صفتُه الإيمانَ باللَّهِ، كالذي حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}. قال: يؤمِنُ به.
{مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ} “Allah’a iman eden kimseye” buyruğuyla, niteliği Allah'a iman olan kimse kastedilmiştir. Nitekim bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, Süddî’den {مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimseye” buyruğu hakkında: “Ona iman eden kimseye” dediğini rivayet etti.
وقولُه: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: مَنْ يَخفِ اللَّهَ فيعملْ بما أمَره به، ويجْتَنِبْ ما نهاه عنه، يَجْعَلْ له من أمرِه مخرجًا، بأن يُعرِّفَه بأنَّ ما قضَى فلا بدَّ مِن أنْ يكونَ، وذلك أن المطلِّقَ إذا طلَّق، كما ندَبه اللَّهُ إليه للعِدَّة، ولم يُراجِعْها في العدةِ حتى انقضتْ، ثم تَتَبَّعتْها نفسُه، [جعَل اللَّهُ له مخرجًا فيما تَتْبعُها نفسُه] ، بأنْ جعل له السبيلَ إلى خِطْبتِها ونكاحِها، ولو طلَّقها ثلاثًا لم يكنْ له إلى ذلك سبيلٌ.
Allah'ın: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا} “Kim Allah’tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu ihsan eder” buyruğu hakkında Şânı Yüce Olan şöyle buyurmaktadır: Kim Allah’tan korkup O’nun emrettiğini yapar ve yasakladığından kaçınırsa, [Allah] hükmettiği şeyin mutlaka gerçekleşeceğini ona bildirerek işinde ona bir çıkış yolu sağlar. Şöyle ki: Boşayan kimse, Allah’ın teşvik ettiği üzere iddet vaktinde boşadığında ve iddet doluncaya kadar kadına dönmeyip ardından nefsi onun peşine düştüğünde (onu arzuladığında), [Allah nefsinin arzuladığı şey hususunda ona bir çıkış yolu kılar] ; ona evlenme teklif etme ve onunla nikâhlanma imkânı tanır. Şayet onu üç talakla boşamış olsaydı buna bir yol bulamazdı.
وقولُه: {وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ}. يقولُ: ويُسبِّبْ له أسبابَ الرزقِ مِن حيثُ لا يشعرُ ولا يعلَمُ.
Allah'ın: {وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ} “Ve onu ummadığı yerden rızıklandırır” buyruğu ise şudur: Hiç hissetmediği ve bilmediği bir cihetten rızık sebeplerini ona hazırlar.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ. وذكَر بعضُهم أنَّ هذه الآيةَ نزَلت بسببِ عوفِ بن مالكٍ الأشجعيِّ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir. Bazıları ise bu ayetin Avf b. Mâlik el-Eşca‘î sebebiyle indiğini zikretmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri :
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ صلتٍ، عن قيسٍ، عن الأعمشِ، عن أبي الضحى، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللَّهِ في قولِه: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا}. قال: يعلَمُ أنه من عندِ اللَّهِ، وأنَّ اللَّهَ هو الذي يُعْطِي ويمنعُ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Salt, Kays’tan, o A‘meş’ten, o Ebû’d-Duhâ’dan, o Mesrûk’tan, o da Abdullah’tan {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا} “Kim Allah’tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu ihsan eder” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bunun Allah katından olduğunu, verenin de engelleyenin de Allah olduğunu bilir .”
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبي الضحى، عن مسروقٍ: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا}. قال: المَخْرَجُ أَنْ يعلمَ أنَّ اللَّهَ ﵎ لو شاء أعطاه، ولو شاء منَعه، {وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ}. قال: من حيثُ لا يَدْرِي.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, A‘meş’ten, o Ebû’d-Duhâ’dan, o da Mesrûk’tan {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا} “Kim Allah’tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu ihsan eder” buyruğu hakkında: “Çıkış yolu; Allah celle celâluhu dilerse vereceğini, dilerse engelleyeceğini bilmesidir. {وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ} “Ve onu ummadığı yerden rızıklandırır” [buyruğu hakkında ise]: Bilemeyeceği bir cihettendir” dediğini rivayet etti.
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن أبي الضحى، عن مسروقٍ بنحوِه .
Bana Ebû’s-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, A‘meş’ten, o Ebû’d-Duhâ’dan, o da Mesrûk’tan benzerini rivayet etti .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا}. يقولُ: يُنجِيه مِن كُلِّ كَرْبٍ في الدنيا والآخرةِ، {وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ}.
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا} “Kim Allah’tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu ihsan eder” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[Bu,] onu dünyada ve ahirette her türlü sıkıntıdan kurtarır [ve] {وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ} “onu hiç beklemediği yerden rızıklandırır” demektir.”
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الربيعِ بنِ المنذرِ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ خُثَيْمٍ: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا}. قال: مِن كلِّ شيءٍ ضاق على الناسِ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Rebî‘ b. Münzir’den, o babasından, o da Rebî‘ b. Huseym’den {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا} “Kim Allah’tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu ihsan eder” buyruğu hakkında: “İnsanlara dar gelen her şeyden [bir çıkış yolu ihsan eder] ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا}. قال: مَن طلَّق كما أمَره اللَّهُ ﷿ يَجْعلْ له مخرجًا .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin, Yezîd’den, o da İkrime’den {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا} “Kim Allah’tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu ihsan eder” buyruğu hakkında: “Kim Allah azze ve celle’nin emrettiği şekilde boşarsa, [Allah] ona bir çıkış yolu kılar ” dediğini rivayet etti.
حدَّثني عليُّ بنُ عبدِ الأعلى المحاربيُّ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ محمدٍ المحاربيُّ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا}، {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا}. قال: يعني بالمَخْرَجِ واليُسرِ؛ إذا طلَّق واحدةً، ثم سكَت عنها، فإنْ شاء راجَعها بشَهادةِ رجلين عَدْلَين، فذلك اليُسرُ الذي قال اللَّهُ ﵎، وإن مضَت عِدَّتُها ولم يُراجِعْها، كان خاطبًا من الخُطَّابِ، وهذا الذي أمَر اللَّهُ به، وهكذا طلاقُ السنَّةِ، فأمَّا مَن طلَّق عندَ كلِّ حيضةٍ تطليقةً ، فقد أخطأ السنَّةَ، وعصَى الربَّ ﷿، وأخَذ بالعُسرِ .
Bana Ali b. Abdila‘lâ el-Muhâribî rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Muhammed el-Muhâribî, Cüveybir’den, o da Dahhâk’tan {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا} “Kim Allah’tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu ihsan eder” ve {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا} “Kim Allah’tan sakınırsa, O ona işinde bir kolaylık sağlar” buyrukları hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Çıkış yolu ve kolaylıktan kasıt şudur: [Kişi karısını] bir talakla boşayıp ardından susar (başka talak vermez). Eğer dilerse adalet sahibi iki adamın şahitliğiyle ona döner; işte Allah celle celâluhu’nun buyurduğu kolaylık budur. Şayet kadının iddeti geçer de ona dönmezse, o da tâliplerden bir tâlip olur. Allah’ın emrettiği şey ve sünnete uygun talak böyledir. Her hayız döneminde bir talak veren kimseye gelince , o sünnete aykırı davranmış, Rabb azze ve celle’ye isyan etmiş ve zora sarılmıştır .”
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا}. قال: يُطلِّقُ للسنَّةِ، ويراجِعُ للسنَّةِ، زُعِم أنَّ رجلًا مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ يقالُ له: عوفُ بنُ مالكٍ الأشجعيُّ. كان له ابنٌ، وأنَّ
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا} “Kim Allah’tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu ihsan eder” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Sünnete uygun olarak boşar ve sünnete uygun olarak geri döner. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashâbından Avf b. Mâlik el-Eşcaî adında bir adam vardı. Onun bir oğlu vardı ve
المشركين أسَرُوه، فكان فيهم، فكان أبوه يأتي النبيَّ ﷺ، فيشكو إليه مكانَ ابنِه وحالَه التي هو بها وحاجتَه، فكان رسولُ اللَّهِ ﷺ يأمرُه بالصبرِ، يقولُ له: "إِنَّ اللَّهَ سيجعلُ لك مخرجًا". فلم يَلبَثْ بعدَ ذلك إلا يسيرًا [أن انفلَت] ابنُه مِن أيدي العدوِّ، فمرَّ بغنمٍ مِن أغنامِ العدوِّ فاستاقها، فجاء بها إلى أبيه، وجاء معه بغِنًى قد أصابه من الغنمِ، فنزَلت فيه هذه الآيةُ: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ} .
müşrikler onu esir almıştı, onların arasındaydı. Babası Peygamber ﷺ’e gelip oğlunun bulunduğu yeri, içinde bulunduğu hali ve ihtiyacını ona şikâyet ederdi. Resûlullah ﷺ de ona sabretmesini emreder ve kendisine: "Şüphesiz Allah sana bir çıkış yolu kılacaktır" derdi. Bundan sonra çok geçmeden oğlu düşmanın elinden [kurtuldu] . Düşmanın koyunlarından bir sürüye rastlayıp onu önüne kattı ve babasına getirdi. Koyunlardan elde ettiği bir zenginlikle birlikte gelmişti. İşte bunun üzerine şu ayet indi: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ} “Kim Allah’tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu ihsan eder ve onu ummadığı yerden rızıklandırır” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن عمارِ بنِ معاويةَ الدُّهْنِيِّ، عن سالمِ بنِ أبي الجعدِ: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا}. قال: نزَلت في رجلٍ مِن أشجعَ جاء إلى النبيِّ ﷺ وهو مجهودٌ، فسأله، فقال له النبيُّ ﷺ: "اتقِ اللَّهَ واصْبِرْ". فقال: قد فعَلْتُ. فأتى قومَه، فقالوا: ماذا قال لك؟ قال: قال لي: "اتقِ اللَّهَ واصْبِرْ". فقلتُ: قد فعَلْتُ. حتى قال ذلك ثلاثًا، فرجَع، فإذا هو بابنِه كان أسيرًا في بني فلانٍ مِن العربِ، فجاء معه بأعنُزٍ، فرجَع إلى النبيِّ ﷺ، فقال: إنَّ ابني كان أسيرًا في بني فلانٍ، وإنه جاءنا بأعْنُزٍ، فطابت لنا؟ فقال: "نعم" .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Ammâr b. Muâviye ed-Duhnî’den, o da Sâlim b. Ebi’l-Ca‘d’dan {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا} “Kim Allah’tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu ihsan eder” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Eşca‘ kabilesinden darlık ve sıkıntı içinde olan bir adam hakkında indi. Peygamber ﷺ’e gelip ona [halini] sordu. Peygamber ﷺ ona: "Allah’tan sakın ve sabret" buyurdu. Adam: "Öyle yaptım" dedi. Sonra kavmine gitti, onlar: "Sana ne dedi?" dediler. Adam: "Bana 'Allah’tan sakın ve sabret' dedi, ben de 'Öyle yaptım' dedim" dedi. Bunu üç defa söyleyene kadar tekrarladı. Geri döndüğünde, Araplardan falan oğullarında esir olan oğluyla karşılaştı; oğlu beraberinde birkaç keçiyle gelmişti. Tekrar Peygamber ﷺ’e dönüp: "Oğlum falan oğullarında esirdi, bize birkaç keçiyle geldi. Bunlar bize helal midir?" dedi. [Peygamber ﷺ]: "Evet" buyurdu .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، قال: ثنا عمرٌو، عن عمارٍ الدهنيِّ، عن سالمِ بنِ أبي الجعدِ في قولِه: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا}. قال: نزَلت في
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm rivayet edip dedi ki: Bize Amr, Ammâr ed-Duhnî’den, o da Sâlim b. Ebi’l-Ca‘d’dan {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا} “Kim Allah’tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu ihsan eder” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Bu ayet] şu kimse hakkında indi:
رجلٍ مِن أشجعَ أصابه الجَهْدُ، فأتى النبيَّ ﷺ فقال له: "اتقِ اللَّهَ واصْبِرْ". فرجَع فوجَد ابنًا له كان أسيرًا، قد فكَّه اللَّهُ مِن أيديهم، وأصاب أَعْنُزًا، فجاء، فذكَر ذلك لرسولِ اللَّهِ ﷺ، فقال: هل تَطيبُ لي يا رسولَ اللَّهِ؟ فقال: "نعم".
Eşca‘ kabilesinden darlık ve sıkıntıya düşen bir adam hakkında indi. Peygamber ﷺ’e gelince ona: "Allah’tan sakın ve sabret" buyurdu. Adam geri dönünce esir olan oğlunu buldu; Allah onu onların elinden kurtarmış ve o da birkaç keçi elde etmişti. Gelip bunu Resûlullah ﷺ’e anlattı ve: "Ey Allah’ın Resûlü, bunlar bana helal midir?" dedi. Resûlullah: "Evet" buyurdu.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن ابنِ المنذرِ الثوريِّ، عن أبيه، عن الربيعِ بن خُثَيمٍ: {يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا}. قال: من كلِّ شيءٍ ضاق على الناسِ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o İbnü’l-Münzir es-Sevrî’den, o babasından, o da Rebî‘ b. Huseym’den {يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا} “...O ona bir çıkış yolu ihsan eder” buyruğu hakkında: “İnsanlara dar gelen her şeyden [bir çıkış yolu ihsan eder]” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن أبي الضحى، عن مسروقٍ: {يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا}. قال: يعلمُ أنَّ اللَّهَ إن شاء منَعه، وإن شاء أعطاه، {وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ}. يقولُ: من حيثُ لا يَدْرِي.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o A‘meş’ten, o Ebû’d-Duhâ’dan, o da Mesrûk’tan {يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا} “...O ona bir çıkış yolu ihsan eder” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah’ın dilerse engelleyeceğini, dilerse vereceğini bilmesidir. {وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ} “Ve onu ummadığı yerden rızıklandırır” buyruğu ise: Bilemeyeceği bir cihettendir.”
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سعيدِ بن أبي عَروبةَ، عن قتادةَ: {يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا}. قال: من شُبُهاتِ الأمورِ، والكربِ عندَ الموتِ، {وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ}: من حيثُ لا يَرْجو ولا يؤمِّلُ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Saîd b. Ebî Arûbe’den, o da Katâde’den {يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا} “...O ona bir çıkış yolu ihsan eder” buyruğu hakkında: “İşlerin şüphelerinden ve ölüm anındaki sıkıntıdan [bir çıkış yolu ihsan eder]. {وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ} “Ve onu ummadığı yerden rızıklandırır” [buyruğu hakkında ise]: Ummadığı ve beklemediği yerden” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ}: من حيثُ لا يأملُ ولا يَرْجو.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den {وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ} “Ve onu ummadığı yerden rızıklandırır” buyruğu hakkında: “Beklemediği ve ummadığı yerden” dediğini rivayet etti.
وقولُه: {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ}. يقولُ تعالى ذكره: ومن يتقِ اللَّهَ في أمورِه، ويفوِّضْها إليه، فهو كافيه.
Allah'ın: {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ} “Kim Allah’a tevekkül ederse, O ona yeter” buyruğu hakkında Şânı Yüce Olan şöyle buyurmaktadır: Kim işlerinde Allah'a karşı takvalı davranır ve onları O'na havale ederse, O ona yeterlidir.
[وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إِن اللَّهَ مُنفذٌ أمرَه، مُمضٍ في خلقِه قضاءَه] .
[Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ} “Şüphesiz Allah, emrini yerine getirendir” buyruğu hakkında Şânı Yüce Olan şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah emrini infaz eden, yaratıkları üzerinde hükmünü geçerli kılandır] .
وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ}. منقطعٌ عن قولِه: {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ}. ومعنى ذلك: إنَّ اللَّهَ بالغُ أمرِه بكلِّ حالٍ؛ توكَّل عليه العبدُ أو لم يتوكَّلْ عليه.
Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ} “Şüphesiz Allah, emrini yerine getirendir” buyruğu, {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ} “Kim Allah’a tevekkül ederse, O ona yeter” buyruğundan [anlamca] ayrı (münkati‘)dır. Bunun anlamı şudur: Kul O'na tevekkül etsin veya etmesin, şüphesiz Allah her halükârda emrini yerine getirendir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبي الضحى، عن مسروقٍ: {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ}: توكَّل عليه، أو لم يتوكَّلْ عليه، غيرَ أنَّ المتوكِّلَ عليه يُكفِّرُ عنه سيئاتِه ويُعْظِمُ له أجرًا .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, A‘meş’ten, o Ebû’d-Duhâ’dan, o da Mesrûk’tan {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ} “Kim Allah’a tevekkül ederse, O ona yeter. Şüphesiz Allah, emrini yerine getirendir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “O’na tevekkül etsin yahut tevekkül etmesin [Allah emrini yerine getirir]. Ancak O’na tevekkül edenin kötülüklerini örter ve mükâfatını büyütür .”
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن أبي الضحى، عن مسروقٍ بنحوِه .
Bana Ebû’s-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, A‘meş’ten, o Ebû’d-Duhâ’dan, o da Mesrûk’tan benzerini rivayet etti .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ صلتٍ، عن قيسٍ، عن الأعمشِ، عن أبي الضحى، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللَّهِ: {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ}. قال: ليس بمتوكِّلٍ الذي قد قُضيت حاجتُه، وجعَل فضلَ مَن توكّل عليه على مَن لم يتوكَّلْ عليه، أنْ يكفِّرَ عنه سيئاتِه ويُعْظِمَ له أجرًا.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbnü’s-Salt, Kays’tan, o A‘meş’ten, o Ebû’d-Duhâ’dan, o Mesrûk’tan, o da Abdullah’tan [b. Mes‘ûd] {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ} “Kim Allah’a tevekkül ederse, O ona yeter” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “İhtiyacı karşılanmış olan kimse tevekkül etmiş sayılmaz. [Allah], O’na tevekkül edenin tevekkül etmeyene üstünlüğünü, kötülüklerini örtmesi ve mükâfatını büyütmesi kılmıştır.”
[حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن أبي الضحى، عن مسروقٍ: {إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ}: إن توكَّل عليه أو لم يتوكّلْ، غيرَ أن المتوكِّلَ يُعْظِمُ له أجرَه ويكفِّرُ عنه سيئاتِه] .
[Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân , Süfyân’dan, o A‘meş’ten, o Ebû’d-Duhâ’dan, o da Mesrûk’tan {إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ} “Şüphesiz Allah, emrini yerine getirendir” buyruğu hakkında: “İster O’na tevekkül etsin ister tevekkül etmesin [Allah emrini yerine getirir]. Ancak tevekkül edenin mükâfatını büyütür ve kötülüklerini örter” dediğini rivayet etti] .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن الشعبيِّ، قال: تَجالسَ شُتيرُ بنُ شَكَلٍ ومسروقٌ، فقال شُتيرٌ: إمَّا أنْ تحدِّثَ ما سمِعتَ من ابنِ مسعودٍ فأصدِّقَك، وإما أنْ أُحدِّثَ فتصدِّقَني. قال: فقال مسروقٌ: لا، بل حدِّثْ وأصدِّقُك. فقال: سمعتُ ابنَ مسعودٍ يقولُ: إن أكبرَ آيةٍ في القرآنِ تفويضًا : {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ}. فقال مسروقٌ: صدَقتَ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr’dan, o da Şa‘bî’den şöyle dediğini rivayet etti: Şüteyr b. Şekel ile Mesrûk bir arada oturdular. Şüteyr: “Ya İbn Mes‘ûd’dan duyduklarını anlatırsın ben de seni tasdik ederim ya da ben anlatırım sen beni tasdik edersin” dedi. [Şa‘bî] dedi ki: Mesrûk: “Hayır, sen anlat, ben seni tasdik edeyim” dedi. Bunun üzerine [Şüteyr]: “İbn Mes‘ûd’un şöyle dediğini işittim: Kur'an'da [işi Allah'a] havale etme (tefviz) hususundaki en büyük ayet {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ} “Kim Allah’a tevekkül ederse, O ona yeter” ayetidir” dedi. Mesrûk da: “Doğru söyledin” dedi.
وقولُه: {قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: قد جعَل اللَّهُ لكلِّ شيءٍ مِن الطلاقِ والعِدَّةِ وغيرِ ذلك، حدًّا وأَجَلًا وقَدْرًا يُنتهَى إليه.
Allah'ın: {قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا} “Allah her şey için bir ölçü koymuştur” buyruğu hakkında Şânı Yüce Olan şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah boşamadan, iddetten ve diğer hususlardan her bir şey için nihayete ereceği bir sınır, bir süre ve bir ölçü takdir etmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن أبي الضحى، عن مسروقٍ: {قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا}. قال: أجَلًا .
Bana Ebû’s-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, A‘meş’ten, o Ebû’d-Duhâ’dan, o da Mesrûk’tan {قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا} “Allah her şey için bir ölçü koymuştur” buyruğu hakkında: “Bir süre [koymuştur]” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبي الضحى، عن مسروقٍ: {قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا}. قال: مُنتهًى.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, A‘meş’ten, o Ebû’d-Duhâ’dan, o da Mesrûk’tan {قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا} “Allah her şey için bir ölçü koymuştur” buyruğu hakkında: “Bir son [koymuştur]” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن أبي الضحى، عن مسروقٍ مثلَه.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o A‘meş’ten, o Ebû’d-Duhâ’dan, o da Mesrûk’tan benzerini rivayet etti.
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا}. قال: الحيضُ في الأجلِ [والعِدَّةِ] .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, Süddî’den {قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا} “Allah her şey için bir ölçü koymuştur” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Hayız, süre [ve iddet] içindedir .”
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا (٤)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsiri: {وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا (٤)} “Kadınlarınızdan âdetten kesilmiş olanlar ile henüz âdet görmemiş olanların [iddetleri hususunda] şüpheye düşerseniz, onların bekleme süresi üç aydır. Yüklü kadınların bekleme süresi ise yüklerini bırakmalarıyla [doğum yapmalarıyla] sona erer. Kim Allah’tan korkarsa [O], ona işinde bir kolaylık sağlar.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: والنساءُ اللَّاتي قد ارْتَفَع طمَعُهنَّ مِن المَحيضِ، فلا يَرْجون أنْ يحِضْنَ مِن نسائِكم إن ارْتبتم.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Şânı Yüce Olan şöyle buyurmaktadır: Kadınlarınızdan artık hayızdan kesilmiş olan ve [bundan böyle] hayız görmeyi ummayan kadınlar, eğer şüpheye düşerseniz...
واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {إِنِ ارْتَبْتُمْ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: إن ارْتَبْتم بالدَّم الذي يظْهرُ منها لكِبَرِها؛ أمِن الحَيْضِ هو أم مِن الاسْتحاضَةِ، فعِدَّتُهنَّ ثلاثةُ أشهرٍ.
Tevil ehli, {إِنِ ارْتَبْتُمْ} “eğer şüpheye düşerseniz” buyruğunun anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; yaşlılığından ötürü ondan gelen kanın hayız kanı mı yoksa istihâze (özür) kanı mı olduğunda şüpheye düşerseniz, onların iddeti üç aydır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِنِ ارْتَبْتُمْ}: إنْ لم تعلموا التي قَعَدتْ مِن [المحيضِ و] التي لم تَحِضْ، فعِدَّتُهنَّ ثلاثةُ أشهرٍ.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’in {إِنِ ارْتَبْتُمْ} “Eğer şüpheye düşerseniz” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Âdetten kesilen[kadın ile] henüz âdet görmemiş olan kadını bilmezseniz, onların iddeti üç aydır.”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ: {إِنِ ارْتَبْتُمْ}. قال: في كِبَرِها أنْ يكونَ ذلك مِن الكِبَرِ، فإنها تَعْتَدُّ حِينَ ترتابُ ثلاثةَ أشهرٍ، فأمَّا إذا ارتفَعتْ حَيْضةُ المرأةِ وهي شابَّةٌ، فإنه يُتَأَنَّى بها حتى يُنظَرَ: أحاملٌ هي، أم غيرُ حاملٍ؟ فإن اسْتَبَان حَمْلُها، فأجَلُها أنْ تضَعَ حملَها، فإن لم يَسْتَبِنْ حملُها، فحتى يَسْتَبِينَ بها، وأَقْصَى ذلك سَنَةٌ .
Bize İbnü’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Zührî’den {إِنِ ارْتَبْتُمْ} “eğer şüpheye düşerseniz” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bunun yaşlılıktan olup olmadığı hususunda şüpheye düşülürse, kadın şüpheye düştüğü andan itibaren üç ay iddet bekler. Genç bir kadının âdeti kesildiğinde ise hamile olup olmadığı anlaşılıncaya kadar beklenir. Eğer hamileliği belirirse süresi doğum yapmasıdır. Hamileliği belirmezse bu durum kendisinde netleşene kadar beklenir ve bunun en uzun süresi bir yıldır .”
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ}. قال: إن ارْتبْتَ أنها لا تحيضُ وقد ارْتفَعَتْ حيضتُها، أو ارْتاب الرجلُ ، و قالت هي: تَرَكَتْني الحيضةُ. فعِدَّتُهنَّ ثلاثةُ أشهرٍ إن ارتاب [فخاف أن تكون الحيضة قد انقطَعتْ] ، فلو كان الحملُ، انتظَر الحملَ حتى تَنقضِيَ تسعةُ أشهرٍ، فخاف وارتاب هو وهي أن تكون الحيضةُ قد انقطَعت، فلا ينبغي لمسلِمةٍ أنْ تُحْبسَ، فاعتدَّت ثلاثةَ أشهرٍ، وجعَله اللَّهُ جلَّ ثناؤُه أيضًا للتي لم تَحِضْ الصغيرةِ ثلاثةَ أشهرٍ .
Bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ} “Kadınlarınızdan âdetten kesilmiş olanların [iddetleri hususunda] şüpheye düşerseniz, onların bekleme süresi üç aydır” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Âdeti kesildiği için artık hayız görmediğinde şüpheye düşersen yahut adam şüphelenir de kadın ‘Âdet beni terk etti’ derse; eğer şüphelenirse [hayzın tamamen kesilmiş olmasından korkarsa] onların iddeti üç aydır. Şayet hamilelik söz konusu olsaydı dokuz ay bitene kadar hamileliği beklerdi; fakat hem adam hem de kadın hayzın tamamen kesildiğinden korkup şüpheye düşerlerse Müslüman bir kadının [boşu boşuna] hapsedilmesi uygun olmaz, bu yüzden üç ay iddet bekler. Şânı Yüce Olan Allah bunu , henüz âdet görmemiş küçük yaştaki kız için de üç ay olarak belirlemiştir .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الرحيمِ البَرْقيُّ، قال: ثنا عمرُو بنُ أبي سَلَمَةَ، قال: أخبَرنا
Bize İbn Abdirrahîm el-Berkî rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme rivayet edip dedi ki: Bize haber verdi...
أبو مُعَيْدٍ ، قال: سُئل سليمانُ عن المرتابةِ، قال: هي المرأةُ التي قد قَعَدت مِن الولدِ؛ تُطَلَّقُ، فتَحِيضُ حَيْضةً، فيأتي إبَّانُ حيضتِها الثانيةِ، فلا تَحِيضُ. قال: تَعْتَدُّ حينَ ترتابُ ثلاثةَ أشهرٍ مُستَقبَلةً. [قال: فإن حاضتْ حَيضَتَين، ثم جاء إبَّانُ الثالثةِ فلم تَحِضْ، اعتدَّتْ حينَ ترتابُ ثلاثةَ أشهرٍ مستقبَلَةً] ، ولم تَعْتَدَّ بما مضى.
Ebû Mu‘ayd dedi ki: Süleyman’a durumunda şüpheye düşülen kadın hakkında soruldu, o da şöyle dedi: Bu, artık çocuktan kesilmiş olan kadındır ; boşanır, bir defa hayız görür, sonra ikinci hayzının vakti gelir fakat hayız görmez. [Süleyman] dedi ki: Şüpheye düştüğü andan itibaren baştan üç ay iddet bekler. [Dedi ki: Eğer iki defa hayız görür, sonra üçüncünün vakti gelip de hayız görmezse, şüpheye düştüğü andan itibaren baştan üç ay iddet bekler] ve geçmiş olanı hesaba katmaz .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: إن ارْتَبْتُم بحُكْمِهنَّ، فلم تَدْروا ما الحكمُ في عِدَّتِهِنَّ، فإنَّ عِدَّتَهنَّ ثلاثةُ أشهرٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; eğer onların hükmü hususunda şüpheye düşer ve iddetleri hakkındaki hükmün ne olduğunu bilemezseniz, şüphesiz onların iddeti üç aydır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ وأبو السائبِ، قالا: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: أخبَرنا مُطَرِّفٌ، عن عمرِو بنِ سالمٍ، قال: قال أبيُّ بنُ كعبٍ: يا رسولَ اللَّهِ، إن عِدَدًا مِن عِدَدِ النساءِ لم تُذْكَرْ في الكتابِ؛ الصِّغارِ، والكِبارِ، وأُولاتِ الأحمالِ. فأنزَل اللَّهُ: {وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ}.
Bize Ebû Kureyb ve Ebü’s-Sâib rivayet edip dediler ki: Bize İbn İdrîs rivayet edip dedi ki: Bize Mutarrif, Amr b. Sâlim’den haber verdi; o şöyle demiştir: Übey b. Ka‘b [radıyallâhu anh] dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü! Kadınların iddetlerinden bir kısmı Kitap’ta zikredilmedi: Küçük yaştakiler, yaştan kesilenler ve hamile olanlar.” Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: {وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} “Kadınlarınızdan âzetten kesilmiş olanlar ile henüz âzet görmemiş bulunanlardan eğer şüpheye düşerseniz, onların bekleme süresi üç aydır. Hamile olanların bekleme süreleri ise yüklerini bırakmalarıdır.”
وقال آخرون: معنى ذلك: إن ارتَبتُم بما يظهَرُ منهنَّ مِن الدمِ، فلم تَدْروا أَدَمُ حيضٍ، أم دمُ اسْتِحاضةٍ ، مِن كِبَرٍ كان ذلك أو عِلَّةٍ؟
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; onlardan gelen kan hususunda şüpheye düşer de bunun yaşlılıktan yahut bir hastalıktan ötürü hayız kanı mı yoksa istihâze kanı mı olduğunu bilemezseniz [onların iddeti üç aydır].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن عكرمةَ، قال: إنَّ مِن الرِّيبةِ المرأةَ المستحاضةَ، و التي لا يَستقيمُ لها الحيضُ، تحيضُ في الشهرِ مرارًا، وفي الأشهُرِ مرَّةً، فعِدَّتُها ثلاثةُ أشهرٍ . وهو قولُ قتادةَ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdüla‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den, o da İkrime’den şöyle dediğini rivayet etti: “Şüphe durumlarından biri, istihâze olan kadın ve hayzı düzensizleşip bir ayda defalarca yahut aylarca bir defa gören kadındır; onun iddeti üç aydır .” Bu aynı zamanda Katâde’nin de görüşüdür .
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصحةِ قولُ مَن قال: عَنَى بذلك: إن ارتَبتُم فلم تَدْروا ما الحكمُ فيهنَّ. وذلك أنَّ معنى ذلك لو كان كما قاله مَن قال: إن ارْتَبتم بدمائِهِنَّ فلم تَدْروا أدمُ حيضٍ أو استحاضةٍ. لقيل: إن ارْتبْتُنَّ؛ لأنهنَّ إذا أشكَل الدمُ عليهنَّ، فهنَّ المرتاباتُ بدماءِ أنفسِهنَّ لا غيرُهنَّ. وفي قولِه: {إِنِ ارْتَبْتُمْ}، وخطابِه الرجالَ بذلك دونَ النساءِ، الدليلُ الواضحُ على صحةِ ما قلنا، مِن أنَّ معناه: إنِ ارْتبتم أنتم أيُّها الرجالُ بالحُكمِ فيهنَّ. وأُخرى؛ وهو أنه جلَّ ثناؤه قال: {وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ}. واليائسةُ مِن المحيضِ هي التي لا تَرْجو مَحِيضًا لكِبَرٍ، ومحالٌ أنْ يقالَ: واللَّائي يَئِسن. ثم
Bu hususta doğruya en yakın olan görüş; bununla, “Eğer şüpheye düşer de onlar hakkındaki hükmün ne olduğunu bilemezseniz” manasını kastettiğini söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira bunun anlamı, “Eğer onların kanları hususunda şüpheye düşer de bunun hayız kanı mı yoksa istihâze kanı mı olduğunu bilemezseniz” diyen kimsenin söylediği gibi olsaydı, [kadınlara hitaben] “Eğer [siz kadınlar] şüpheye düşerseniz” denilirdi; çünkü kan kendilerine karışık geldiğinde, başkaları değil bizzat kendi kanları hususunda şüpheye düşenler (el-murtâbât) onlardır. O'nun { إِنِ ارْتَبْتُمْ } “Eğer şüpheye düşerseniz” buyurmasında ve bununla kadınlara değil de erkeklere hitap etmesinde; bu ifadenin manasının “Ey erkekler! Eğer siz onlar hakkındaki hüküm hususunda şüpheye düşerseniz” şeklinde olduğuna dair söylediğimiz görüşün doğruluğuna açık bir delil vardır. Bir diğer [delil] de şudur: Şanı yüce olan [Allah], { وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ } “Kadınlarınızdan âdetten kesilmiş olanlar [hakkında] eğer şüpheye düşerseniz” buyurmuştur. Hayızdan kesilen kadın (el-yâise) ise yaşlılıktan ötürü artık hayız [görmeyi] ummayan kadındır. “Âdetten kesilmiş olanlar” deyip ardından...
يقالُ: إن ارْتَبْتُم بيأسِهنَّ ؛ لأنَّ اليأسَ هو انقطاعُ الرجاءِ، والمُرْتابُ بيأسِها مَرْجُوٌّ لها، وغيرُ جائزٍ ارتفاعُ الرجاءِ ووجودُه في وقتٍ واحدٍ [في شخصٍ واحدٍ] . فإذا كان الصوابُ مِن القولِ في ذلك ما قلنا، فبيِّنٌ أنَّ تأويلَ الآيةِ: واللَّائي يئِسن مِن المحيضِ مِن نسائِكم، إنِ ارْتبتم بالحكمِ فيهنَّ وفي عِدَدِهنَّ، فلم تَدْروا ما هو ، فإن حُكْمَ عِدَدِهنَّ إِذا طُلِّقْن وهنَّ ممن قد دخَل بهنَّ أزواجُهنَّ، فعِدَّتُهنَّ ثلاثةُ أشهرٍ. {وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ}. يقولُ: وكذلك عِدَدُ اللَّائي لم يَحِضْن مِن الجواري لصِغَرِهِنَّ ، إذا طلَّقهنَّ أزواجُهنَّ بعدَ الدخولِ.
...'onların [âdetten] kesilmeleri hususunda şüpheye düşerseniz' denilmesi imkânsızdır. Çünkü yeis (ümitsizlik/kesilme) , ümidin kesilmesidir; kesilmesinden şüphe edilen kimsenin ise [hayız görmesi] umulur. Ümidin [hem] yok olması hem de aynı anda [aynı kişide] var olması ise caiz değildir. Bu konuda sözün doğrusu bizim söylediğimiz olduğuna göre, ayetin tevilinin şu olduğu açıktır: Kadınlarınızdan hayızdan kesilmiş olanlar hakkında ve onların iddetleri hususunda şüpheye düşer de bunun ne olduğunu bilemezseniz ; kendileriyle zifafa girilmiş oldukları hâlde boşandıklarında iddetlerinin hükmü üç aydır. {وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ}. Şöyle buyurmaktadır: Zifaftan sonra kocaları kendilerini boşadığında, yaşları küçük olduğu için henüz âdet görmemiş olan kızların iddetleri de aynı şekildedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدٌ، [قال: حدَّثنا أحمدُ] ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ}. يقولُ: التي قد ارْتَفَع حيضُها، فعِدَّتُها ثلاثةُ أشهرٍ، {وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ}. قال: الجواري.
Bize Muhammed rivayet etti, [dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip] dedi ki: Bize Esbât, Süddî’den {وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ} “Kadınlarınızdan âdetten kesilmiş olanlar” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Hayzı kesilmiş olan kadının iddeti üç aydır; {وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ} “ve henüz âdet görmemiş olanlar” buyruğu hakkında ise: Küçük kızlardır, dedi.”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ}: وهنَّ اللَّواتي قعَدْن مِن المحيضِ فلا يَحِضْن، {وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ}: هنَّ الأبكارُ التي لم يَحِضْن، فعِدَّتُهنَّ ثلاثةُ أشهرٍ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den {وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ} “Kadınlarınızdan âdetten kesilmiş olanlar” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onlar, hayızdan kesilmiş olup artık âdet görmeyen kadınlardır. {وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ} “ve henüz âdet görmemiş olanlar” buyruğu ise; onlar da henüz hayız görmemiş bâkirelerdir. İşte bunların iddeti üç aydır.”
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عُبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ} الآية. قال: القواعدُ مِن النساءِ، {وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ}: لم يَبْلُغْن المحيضَ وقد مُسِسْن، عِدَّتُهنَّ ثلاثةُ أشهُرٍ .
Hüseyin’den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz’ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: Dahhâk’ın {وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ} “Kadınlarınızdan âdetten kesilmiş olanlar” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: “Bunlar yaşlı kadınlardır. {وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ} “ve henüz âdet görmemiş olanlar” ise kendilerine temas edildiği hâlde henüz hayız çağına ulaşmamış olanlardır; onların iddeti üç aydır .”
وقولُه: {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ}. [يقولُ تعالى ذكرُه: والنساءُ الحوامِلُ إذا طُلِّقْنَ؛ أَجَلُهُنَّ في انقضاءِ عِدَدِهِنَّ] أَنْ يَضَعْنَ حملَهنَّ. وذلك إجماعٌ مِن جميعِ أهلِ العلمِ في المطلَّقةِ الحاملِ، وأمَّا المُتَوَفَّى عنها ففيها اختلافٌ بينَ أهلِ العلمِ.
Allah’ın: {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} “Yüklü kadınların bekleme süresi ise yüklerini bırakmalarıyla [doğum yapmalarıyla] sona erer” buyruğu hakkında [Şânı Yüce Olan şöyle buyurmaktadır: Gebe kadınlar boşandıklarında, iddetlerinin sona erme süresi] doğum yapmalarıdır. Hamile olup boşanan kadın hususunda bu, bütün ilim ehlinin icmasıdır. Kocası vefat eden kadına gelince, onun hakkında ilim ehli arasında ihtilaf vardır.
وقد ذكَرْنا اختلافَهم فيما مضَى مِن كتابِنا هذا ، وسنذكرُ في هذا الموضعِ بعضَ ما لم نذْكُر هنالك.
Onların ihtilaflarını bu kitabımızın daha önceki kısımlarında zikretmiştik ; orada zikretmediğimiz hususların bir kısmını ise burada zikredeceğiz.
ذكرُ مَن قال: حكمُ قولِه: {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ}، عامٌّ في المطلَّقاتِ والمتوفَّى عنهنَّ.
{وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} “Yüklü kadınların bekleme süresi ise yüklerini bırakmalarıyla sona erer” buyruğunun hükmünün boşananlar ve kocası vefat edenler hakkında genel olduğunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني زكريا بنُ يحيى بنِ أَبانٍ المصريُّ، قال: ثنا سعيدُ بنُ أبي مريمَ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنى ابنُ شُبْرُمَةَ الكوفيُّ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ بنِ قيسٍ، أنَّ ابنَ مسعودٍ قال: مَن شاء لَاعَنْتُه؛ ما نَزَلَتْ: {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} إلا بعدَ آيةِ المتوفَّى عنها زوجُها، وإذا وضَعَتِ المُتَوَفَّى عنها فقد حَلَّت. يريدُ بآيةِ المتوفَّى عنها: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} [البقرة: ٢٣٤].
Bana Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebân el-Mısrî rivayet edip dedi ki: Bize Saîd b. Ebî Meryem rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer rivayet edip dedi ki: Bana İbn Şubrüme el-Kûfî, İbrâhim’den, o da Alkame b. Kays’tan rivayet ettiğine göre İbn Mes‘ûd [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: “Dileyenle lânetleşirim ki {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} “Yüklü kadınların bekleme süresi ise yüklerini bırakmalarıyla sona erer” [ayeti], ancak kocası vefat eden kadınla ilgili ayetten sonra inmiştir. Kocası vefat eden kadın doğum yaptığı zaman artık [evlenmesi] helal olur.” Kocası vefat eden kadın hakkındaki ayetle şunu kastetmektedir: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} [el-Bakara: 234] “İçinizden ölüp geriye eşler bırakanların [vefat eden hanımları], kendi başlarına dört ay on gün beklerler”.
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا مالكٌ - يعني ابنَ إسماعيلَ - عن ابنِ عُيَيْنَةَ، عن أيوبَ، عن ابنِ سيرينَ، عن أبي عطيةَ، قال: سمعتُ ابنَ مسعودٍ يقولُ: مَن شاء قاسَمْتُه؛ نَزَلَت سورةُ النساءِ القُصْرَى بعدَها. يعني: بعدَ: {أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} [البقرة: ٢٣٤].
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Mâlik -yani İbn İsmâîl-, İbn Uyeyne’den, o Eyyûb’dan, o İbn Sîrîn’den, o da Ebû Atıyye’den şöyle dediğini rivayet etti: İbn Mes‘ûd’un şöyle dediğini işittim: “Dileyenle [bu hususta] yeminleşirim ki kısa Nisâ sûresi [Talâk sûresi] ondan sonra; yani {أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} “dört ay on gün” [Bakara: 234] ayetinden sonra inmiştir.”
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: أخبَرنا أيوبُ، عن محمدٍ، قال: لقِيتُ أبا عطيةَ مالكَ بنَ عامرٍ فسألْتُه عن ذلك. يعني عن المُتَوَفَّى عنها زوجُها إذا وَضَعتْ قبلَ الأربعةِ الأشهرِ [والعَشْرِ]، فأخَذ يُحدِّثني بحديثِ سُبَيْعةَ، قلتُ: لا، هل سمعتَ مِن عبدِ اللَّهِ في ذلك شيئا؟ قال: نعم، ذكرتُ ذاتَ يومٍ - أو ذاتَ ليلةٍ - عندَ عبدِ اللَّهِ، فقال: أرأيتَ إِنْ مَضَتِ الأربعةُ الأشهرُ والعشرُ ولم تَضَعْ، لقد حَلَّت؟ قالوا: لا. قال: فتَجْعلون عليها التَّغْليظَ، ولا تَجْعلون لها الرَّخْصةَ! فواللَّهِ لَأُنْزِلَتِ النساءُ القُصْرى بعدَ الطُّولى.
Bana Ya‘kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Eyyûb, Muhammed’den haber verdi; o şöyle dedi: Ebû Atıyye Mâlik b. Âmir ile karşılaşıp ona bunu sordum. Yani kocası vefat eden kadının dört ay [ve on günden] önce doğum yapması durumunu [sordum]. Bunun üzerine o bana Sübey‘a hadisini anlatmaya başladı. Ben: “Hayır, Abdullah’tan [İbn Mes‘ûd’dan] bu hususta bir şey işittin mi?” dedim. O: “Evet, bir gün -veya bir gece- Abdullah’ın yanında [bu konu] anıldı da şöyle dedi: ‘Ne dersiniz, şayet dört ay on gün geçer de kadın henüz doğum yapmamış olursa helal olmuş olur mu?’ [Oradakiler]: ‘Hayır’ dediler. [İbn Mes‘ûd] dedi ki: ‘Demek kadına ağır olan hükmü yüklüyorsunuz da ona ruhsatı [kolaylığı] tanımıyorsunuz! Allah’a yemin olsun ki kısa Nisâ [Talâk sûresi], muhakkak uzun olanından [Bakara sûresindeki iddet ayetinden] sonra indirilmiştir.’”
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن ابنِ عونٍ، قال: قال الشَّعْبِيُّ: مَن شاء حالفْتُه ، لَأُنزِلَتِ النساءُ القُصْرى بعدَ الأربعةِ الأشهرِ والعشرِ، التي في سورةِ البقرةِ.
Bana Ya‘kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Avn’dan rivayet etti; o dedi ki: Şa‘bî şöyle demiştir: “Dileyenle yeminleşmeye hazırım ki kısa Nisâ sûresi, Bakara sûresindeki dört ay on gün [ayetinden] sonra inmiştir.”
حدَّثني أحمدُ بنُ مَنيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ عُبيدٍ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ أبي خالدٍ، عن الشَّعْبيِّ، قال: ذُكِر [عندَ ابنِ] مسعودٍ آخرُ الأجَلَيْن، فقال: مَن شاء قاسَمْتُه باللَّهِ أنَّ هذه الآية التي أُنزِلت في النساءِ القُصْرى نزَلت بعدَ الأربعةِ الأشهرِ. ثم قال: أجلُ الحاملِ أنْ تضعَ ما في بطنِها .
Bana Ahmed b. Menî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd rivayet edip dedi ki: Bize İsmâîl b. Ebî Hâlid, Şa‘bî’den rivayet etti; o dedi ki: İbn Mes‘ûd’un yanında iki sürenin en uzunu [kuralı] zikredildi de şöyle dedi: “Dileyenle Allah adına yeminleşirim ki kısa Nisâ sûresinde indirilen bu ayet, dört ay [on gün ayetinden] sonra inmiştir.” Sonra da: “Hamile kadının süresi karnındakini doğurmasıdır” dedi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، قال: قلتُ للشعبيِّ: ما أُصدِّقُ أنَّ عليًّا ﵁ كان يقولُ: آخرُ الأجلَيْن أنْ لا تتزوَّجَ المتوفَّى عنها زوجُها حتى يَمْضِيَ آخرُ الأجلين. قال الشعبيُّ: بلى فصَدِّقْ أشدَّ ما صَدَّقْتَ بشيءٍ قَطُّ. وقال عليٌّ ﵁: إنما قولُه: {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ}؛ المطلَّقاتُ. ثم قال: إنَّ عليًّا وعبدَ اللَّهِ كانا يقولان في الطلاقِ بحُلولِ أجلِها إذا وَضَعَتْ حملَها .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre’den rivayet etti; o şöyle demiştir: Şa‘bî’ye: “Ali radıyallâhu anh’ın; kocası vefat eden kadının iki sürenin en uzunu geçmedikçe evlenemeyeceğini söylediğine inanamıyorum” dedim. Şa‘bî: “Bilakis, bugüne kadar herhangi bir şeye inandığından çok daha kesin bir şekilde buna inan! Ali radıyallâhu anh: ‘{وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} “Yüklü kadınların bekleme süresi ise yüklerini bırakmalarıyla sona erer” buyruğu sadece boşanmış kadınlar hakkındadır’ derdi” dedi. Sonra [Mugîre] dedi ki: Şüphesiz Ali ve Abdullah, boşanma durumunda kadının karnındakini doğurmasıyla süresinin dolacağını söylerlerdi .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا موسى بنُ داودَ، عن ابنِ لهيعةَ، عن عمرِو بنِ شُعيبٍ، عن سعيدِ بنِ المسيبِ، عن أُبيِّ بنِ كعبٍ، قال: لمَّا نزَلت هذه الآيةُ:
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Mûsâ b. Dâvûd, İbn Lehîa’dan, o Amr b. Şuayb’dan, o Saîd b. el-Müseyyeb’den, o da Übey b. Ka‘b’dan rivayet etti; o şöyle demiştir: Şu ayet indiği zaman:
{وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ}. قال: قلتُ: يا رسولَ اللَّهِ، المتوفَّى عنها زوجُها والمطلَّقةُ؟ قال: "نعم" .
{وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} “Yüklü kadınların bekleme süresi ise yüklerini bırakmalarıyla sona erer”. [Übey] dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü! Kocası vefat eden kadın ile boşanmış kadın [ikisi de dâhil] mi?” dedim. “Evet” buyurdu .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا مالكُ بنُ إسماعيلَ، عن ابنِ عيينةَ، عن عبدِ الكريمِ بِن أبي المُخارِقِ، يُحَدِّثُ عن أُبيِّ بنِ كعبٍ، قال: سألتُ رسولَ اللَّهِ ﷺ عن: {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ}. قال: "أجلُ كلِّ حاملٍ أنْ تَضَعَ ما في بطنِها" .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Mâlik b. İsmâîl, İbn Uyeyne’den, o da Abdülkerîm b. Ebî’l-Muhârik’tan naklettiğine göre o, Übey b. Ka‘b’dan rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} “Yüklü kadınların bekleme süresi ise yüklerini bırakmalarıyla sona erer” buyruğunu sordum. “Her hamile kadının süresi, karnındakini doğurmasıdır” buyurdu .
حدَّثني محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ}. قال: للمرأةِ الحُبْلى التي طَلَّقَها زوجُها وهي حاملٌ، فعِدَّتُها أنْ تضعَ حملَها.
Bana Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, Süddî’den {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} “Yüklü kadınların bekleme süresi ise yüklerini bırakmalarıyla sona erer” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bu, hamileyken kocasının kendisini boşadığı gebe kadın hakkındadır; onun iddeti çocuğunu doğurmasıdır.”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ}: فإذا وضَعت ما في رحِمها فقد انقضَت عِدتُها، ليس المحيضُ مِن أمرِها في شيءٍ إذا كانت حاملًا .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} “Yüklü kadınların bekleme süresi ise yüklerini bırakmalarıyla sona erer” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Rahmindekini doğurduğu zaman iddeti sona ermiş olur. Kadın hamile olduğu takdirde hayız onun için hiçbir şekilde söz konusu değildir .”
وقال آخرون: ذلك خاصٌّ في المطلَّقاتِ، وأما المتوفَّى عنها فإنَّ عِدتَها آخرُ الأجلَين. وذلك قولٌ مَرْويٌّ عن عليٍّ وابنِ عباسٍ ﵄.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu [hüküm], boşanmış kadınlara hastır. Kocası vefat etmiş kadına gelince, onun iddeti iki süreden daha uzun olanıdır. Bu, Ali ve İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet edilmiş bir görüştür.
وقد ذكَرنا الروايةَ بذلك عنهما فيما مضَى قبلُ .
Onlardan bu husustaki rivayeti daha önce zikretmiştik .
والصوابُ من القولِ في ذلك عندنا: أنه عامٌّ في المطلَّقاتِ والمتوفَّى عنهن؛ لأنَّ اللَّهَ - جلَّ وعزَّ - عمَّ القولَ بذلك، فقال: {وَأَوَلَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَن يَضَعْنَ حَمَلَهُنَّ}. ولم يَخْصُصْ بذلك الخبرَ عن مطلَّقةٍ دونَ متوفًّى عنها، بل عَمَّ الخبرَ به عن جميعِ أولاتِ الأحمالِ. فإِنْ ظَنَّ ظانٌّ أنَّ قولَه: {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} في سياقِ الخبرِ عن أحكامِ المطلَّقاتِ دونَ المتوفَّى عنهن؛ فهو بالخبرِ عن حكمِ المطلَّقةِ أولى [من الخبرِ] عنهن، وعن المتوفَّى عنهن - فإن الأمرَ بخلافِ ما ظنَّ؛ وذلك أنَّ ذلك وإن كان في سياقِ الخبرِ عن أحكامِ المطلَّقاتِ، فإنه منقطعٌ عن الخبرِ عن أحكامِ المطلَّقاتِ، بل هو خبرٌ مُبْتدَأٌ عن أحكامِ عِدَدِ جميعِ أولاتِ الأحمالِ المطلَّقاتِ منهن وغيرِ المطلَّقاتِ، ولا دَلالةَ على أنه مرادٌ به بعضُ الحواملِ دونَ بعضٍ، من خبرٍ ولا عقلٍ، فهو على عمومِه لما بيَّنا.
Bize göre bu konuda doğru olan görüş; bunun hem boşananlar hem de kocası vefat edenler hakkında genel olduğudur. Çünkü Yüce ve Aziz olan Allah bu hususta hükmü genel kılmış ve şöyle buyurmuştur: {وَأَوَلَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَن يَضَعْنَ حَمَلَهُنَّ}. Allah bu haberle kocası vefat edeni dışarıda bırakıp sadece boşanmış kadını kastetmemiş, bilakis bütün hamile kadınlar hakkında bu haberi genel kılmıştır. Eğer bir kimse; {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} buyruğunun kocası vefat edenlerin değil de boşanmış kadınların hükümleri bağlamında yer almasından ötürü, hem boşanmış hem kocası vefat etmiş kadınlardan [bahsetmektense] yalnızca boşanmış kadının hükmüne dair bir haber olmaya daha layık olduğunu zannederse durum onun zannettiği gibi değildir. Zira bu ifade, boşanmış kadınların hükümleri bağlamında yer alsa bile, boşanmış kadınların hükümlerine dair haberden bağımsızdır; bilakis boşanmış olsun veya olmasın bütün hamile kadınların iddet hükümlerine dair müstakil bir haberdir. Ne bir nakilde ne de akılda hamile kadınların bir kısmının kastedilip diğerlerinin kastedilmediğine dair hiçbir delil yoktur; dolayısıyla açıkladığımız üzere bu hüküm geneldir.
وقولُه: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ومَن يَخَفِ اللَّهَ فرهِبه؛ فاجتنب معاصِيَه، وأدَّى فرائضَه، ولم يُخالِفْ إذنَه في طلاقِ امرأتِه - فإنه يجعلُ اللَّهُ له مِن طلاقِه ذلك يُسرًا؛ وهو أن يُسهِّلَ عليه إن أراد الرخصةَ، لاتِّباعِ نفسِه إيَّاها - الرَّجعةَ، ما دامت في عِدتِها، وإن انْقَضَتْ عِدتُها ثم دعَتْه نفسُه إليها قَدَر على خِطْبتها.
Allah’ın: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا} “Kim Allah’tan korkarsa [O], ona işinde bir kolaylık sağlar” buyruğu hakkında Şânı Yüce Olan şöyle buyurmaktadır: Kim Allah’tan korkup O’ndan sakınarak günahlarından kaçınır, farzlarını yerine getirir ve karısını boşama konusunda O’nun iznine aykırı davranmazsa, Allah ona bu boşanmasından ötürü bir kolaylık sağlar. Bu kolaylık ise; şayet nefsi kadına meyleder de ruhsatı kullanmak isterse, kadın iddeti içinde kaldığı müddetçe ona geri dönmeyi kolaylaştırmasıdır; eğer iddeti biter de sonra nefsi onu arzulayacak olursa ona yeniden dünür olabilmesidir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكَ أَمْرُ اللَّهِ أَنْزَلَهُ إِلَيْكُمْ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئَاتِهِ وَيُعْظِمْ لَهُ أَجْرًا (٥)}.
Yüce Allah’ın: {ذَلِكَ أَمْرُ اللَّهِ أَنْزَلَهُ إِلَيْكُمْ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئَاتِهِ وَيُعْظِمْ لَهُ أَجْرًا (٥)} “İşte bu, Allah’ın size indirdiği buyruğudur. Kim Allah’tan korkup sakınırsa [Allah] onun kötülüklerini örter ve onun mükâfatını büyütür” buyruğunun tevili hakkındaki görüş.
يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذي بيَّنتُ لكم مِن حكمِ الطلاقِ والرَّجعةِ والعِدةِ، أمرُ اللَّهِ الذي أمَركم به، أنزَله إليكم أيها الناسُ، لِتَأْتَمِروا له وتَعْمَلوا به.
Şânı Yüce Olan buyuruyor ki: Boşama, [boşanan kadına] geri dönme ve iddet hükümlerinden size açıkladığım bu hususlar, Allah’ın size emrettiği buyruğudur; O’nun emrine uyasınız ve onunla amel edesiniz diye onu size indirmiştir ey insanlar!
وقولُه: {وَمَن يَتَّقِ اللَّهَ يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئَاتِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ومَن يَخَفِ اللَّهَ فيَتَّقِه؛ باجتنابِ معاصِيه، وأداءِ فرائضِه، يَمْحُ اللَّهُ عنه ذنوبَه وسيئاتِ أعمالِه. {وَيُعْظِمْ لَهُ أَجْرًا}. يقولُ: ويُجْزِلْ له الثوابَ على عملِه ذلك وتقواه، ومِن إعظامِه له الأجرَ عليه؛ أنْ يُدْخِلَه جنتَه فيُخَلِّدَه فيها.
Allah’ın: {وَمَن يَتَّقِ اللَّهَ يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئَاتِهِ} “Kim Allah’tan korkup sakınırsa [Allah] onun kötülüklerini örter” buyruğu hakkında Şânı Yüce Olan şöyle buyurmaktadır: Kim Allah’tan korkup O’nun günahlarından kaçınarak ve farzlarını yerine getirerek O’ndan sakınırsa, Allah onun günahlarını ve kötü amellerini siler. {وَيُعْظِمْ لَهُ أَجْرًا} “ve mükâfatını büyütür” buyruğu hakkında da şöyle buyurmaktadır: Bu ameline ve takvasına karşılık ona bol mükâfat verir; ona mükâfatını büyütmesinin bir kısmı da onu cennetine koyup orada ebedî kılmasıdır .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ وَلَا تُضَارُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ وَإِنْ كُنَّ أُولَاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ وَإِنْ تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى (٦) لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsiri: {أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ وَلَا تُضَارُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ وَإِنْ كُنَّ أُولَاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ وَإِنْ تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى (٦) لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا} “Onları (boşadığınız kadınları) gücünüz yettiğince ikamet ettiğiniz yerin bir bölümünde oturtun. Onları sıkıntıya sokmak için kendilerine zarar vermeye kalkışmayın. Eğer hamile iseler, doğum yapıncaya kadar nafakalarını verin. Sizin için (çocuğu) emzirirlerse onlara ücretlerini verin ve aranızda güzellikle anlaşın. Şayet anlaşmakta zorlanırsanız, bu durumda çocuğu onun yerine başka bir kadın emzirecektir (6). Eli geniş olan, genişliğine göre nafaka versin; rızkı daralmış olan da Allah’ın kendisine verdiğinden versin. Allah hiçbir nefse, ona verdiğinden fazlasını yüklemez.”