وقال آخرون: بل عُنِى بذلك عبدُ اللهِ بنُ سَلَامٍ ومَن معه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla Abdullah b. Selâm ve beraberindekiler kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: [قال آخرون] : نزلت - يَعنى هذه الآية {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ} الآية في عبد الله بن سلامٍ ومن معه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; O dedi ki: [Başkaları şöyle demiştir]: İndi -yani bu {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ} “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene inanırlar” ayeti- Abdullah b. Selâm ve beraberindekiler hakkında .
حدَّثني يونسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: أخبرني ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ} الآية كلها. قال: هؤلاء يهودٌ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ} “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene iman ederler” -ayetin tamamı- sözü hakkında bana haber verip şöyle dedi: “Bunlar Yahudilerdir.”
وقال آخرون: بل عُنِى بذلك مُسْلِمةُ أهل الكتاب كلُّهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla Ehl-i Kitap'tan Müslüman olanların hepsi kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ}: من اليهود والنصارى، وهم مُسْلِمةُ أهل الكتابِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ} “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki, Allah'a inanırlar”: Yahudi ve Hristiyanlardan olup Ehl-i Kitap'tan Müslüman olan kimselerdir .
وأولى هذه الأقوال بتأويل الآيةِ ما قال مجاهدٌ، وذلك أن الله جلَّ ثناؤه عمَّ بقوله: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ}. أهلَ الكتابِ جميعًا، فلم يخصُصْ منهم النصارى دونَ اليهود، ولا اليهودَ دونَ النصارى، وإنما أخبَر أن مِن أهل الكتاب مَن يُؤمِنُ بالله، وكلا الفريقين - أعنى اليهودَ والنصارى - من أهل الكتاب.
Bu görüşler içinde ayetin tefsirine en uygun olanı Mücâhid'in söylediğidir. Çünkü şânı yüce olan Allah: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan...” sözüyle bütün Ehl-i Kitab'ı umumi kılmış; onlardan Yahudileri bırakıp Hristiyanları ya da Hristiyanları bırakıp Yahudileri tahsis etmemiştir. Sadece Ehl-i Kitap'tan Allah'a inanan kimseler olduğunu haber vermiştir; her iki fırka da -yani Yahudiler ve Hristiyanlar- Ehl-i Kitap'tandır.
فإن قال قائلٌ: فما أنت قائلٌ في الخبرِ الذي رويتَ عن جابرٍ وغيره أنها نزلت في النجاشيِّ وأصحابِه؟
Eğer birisi: "Câbir ve başkalarından rivayet ettiğin, bu ayetin Necâşî ve ashabı hakkında indiğine dair haber hususunda ne diyeceksin?" derse,
قيل: ذلك خبرٌ في إسنادِه نَظَرٌ، ولو كان صحيحًا لا شكَّ فيه لم يَكُنْ لما قلنا في معنى الآية بخلافٍ، وذلك أن جابرًا ومَن قال بقوله إنما قالوا: نزلت في النجاشيِّ. وقد تَنْزِلُ الآيةُ في الشئ ثم يُعَمُّ بها كلُّ مَن كان في معناه. فالآيةُ وإن كانت نزلت في النجاشيِّ، فإن الله ﵎ قد جعل الحكم الذي حكَم به للنجاشيِّ حكمًا لجميع عباده الذين هم بصفة النجاشيِّ، في اتباعِهم رسول الله ﷺ والتصديق بما جاءهم به مِن عندِ اللهِ، بعد الذي كانوا عليه قبل ذلك، مِن اتباع أمرِ اللهِ، فيما أمر به عباده في الكتابين؛ التوراة والإنجيل.
[Buna cevaben] şöyle denilir: Bu, senedinde tenkit (nazar) bulunan bir haberdir. Şayet kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan sahih bir haber olsaydı bile, ayetin manası hakkında söylediğimiz şeye aykırı düşmezdi. Zira Câbir ve onun görüşünü paylaşanlar sadece: “Necâşî hakkında indi” demişlerdir. Oysa bir ayet bazen [özel] bir husus hakkında iner, sonra onun hükmü aynı durumda olan herkesi kapsayacak şekilde genel kılınır. Dolayısıyla ayet her ne kadar Necâşî hakkında inmiş olsa da, şüphesiz Allah Teâlâ, Necâşî hakkında verdiği hükmü; daha önce iki Kitap'ta, yani Tevrat ve İncil'de kullarına emrettiği hususlarda Allah'ın emrine tabi olma durumlarının ardından, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olma ve Allah katından getirdiği şeyleri tasdik etme konusunda Necâşî ile aynı nitelikte olan bütün kulları için de geçerli kılmıştır.
فإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ الآية: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ}: التوراة والإنجيل، {لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ}، فيُقرُّ بوحدانيته، {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ} أيُّها المؤمنون. يقولُ: وما أنزل إليكم من كتابه ووحيه على لسانِ رسولِه محمدٍ ﷺ، {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ}. يَعْنى: وما أُنزِل إلى أهل الكتاب من الكتب، وذلك التوراةُ والإنجيلُ والزَّبُورُ، {خَاشِعِينَ لِلَّهِ}. يَعْنى: خاضعين لله بالطاعة له، مُسْتَكِينين له بها متذلِّلين.
Durum böyle olunca ayetin tefsiri şudur: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ}: Tevrat ve İncil ehlinden; {لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ}: O'nun birliğini kabul edenler; {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ}: Ey müminler! Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle size indirdiği kitabına ve vahyine; {وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ}: Yani Ehl-i Kitab'a indirilen kitaplara ki bunlar Tevrat, İncil ve Zebur'dur; {خَاشِعِينَ لِلَّهِ}: Yani O'na itaat ederek Allah'a boyun eğen, O'na teslim olup alçakgönüllülük gösteren kimseler [vardır].
كما حدَّثنا يونسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: أخبرني ابن زيدٍ في قوله: {خَاشِعِينَ لِلَّهِ}. قال: الخاشع المتذلِّلُ للهِ الخائفُ.
Nitekim bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd bana O'nun: {خَاشِعِينَ لِلَّهِ} “Allah'a saygı duyarak” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Hâşi' (الخاشع); Allah'a karşı boyun eğen, tevazu gösteren ve korkan kimsedir.
ونَصَب قوله: {خَاشِعِينَ}. على الحالِ مِن قوله {لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ} {خَاشِعِينَ لِلَّهِ}. وهو حالٌ مما في {يُؤْمِنُ} من ذكر {مِنْ}.
{خَاشِعِينَ} sözünü; {لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ} {خَاشِعِينَ لِلَّهِ} ifadesinden bir hâl olarak nasb etmiştir. Bu da {يُؤْمِنُ} içindeki {مِنْ} zamirinden bir hâldir.
{لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا}. يقُولُ: لا يُحرِّفون ما أنزل الله إليهم في كتبه من نعتِ محمدٍ ﷺ، فيُبدِّلونه، ولا غيرَ ذلك مِن أحكامه وحُجَجه فيه، لعرضٍ من الدنيا خسيسٍ، يُعْطَوْنه على ذلك التبديل، وابتغاء الرياسة على الجهال، ولكنَّهم يَنْقادُون للحقِّ، فيعملون بما أمرهم الله به فيما أنزل إليهم في كتبِه، ويَنْتَهُون عما نهاهم عنه فيها، ويُؤثرون أمر الله على هوى أنفسهم.
{لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Allah'ın ayetlerini az bir değere satmazlar”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kendi kitaplarında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfına dair indirdiği şeyleri tahrif edip değiştirmezler; bu değiştirme karşılığında kendilerine verilen dünyanın değersiz bir menfaati ve cahiller üzerinde liderlik elde etme arzusu uğruna O'nun oradaki diğer hükümlerini ve delillerini de değiştirmezler. Bilakis hakka boyun eğerler, Allah'ın kitaplarında kendilerine indirdiği emirlerle amel ederler, oradaki yasaklarından kaçınırlar ve Allah'ın emrini kendi nefislerinin hevasına tercih ederler.
القولُ في تأويل قوله: {أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (١٩٩)}.
{أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (١٩٩)} “İşte onlar için Rableri katında mükâfatları vardır. Şüphesiz Allah hesabı çabuk görendir.” sözünün tefsiri.
يعنى جلَّ ثناؤه بقوله: {أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ}: هؤلاء الذين يُؤْمِنون بالله وما أُنزل إليكم وما أُنزِل إليهم، {لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ}. يَعْنى: لهم عِوَضُ أعمالهم التي عملوها، وثوابُ طاعتهم ربَّهم فيما أطاعوه فيه، {عِنْدَ رَبِّهِمْ}. يَعْنى: مذخورٌ ذلك لهم لديه، حتى يَصيروا إليه في القيامةِ فيُوَفِّيَهم ذلك، {إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ}. وسرعةُ حسابه تعالى ذكرُه أنه لا يَخْفَى عليه شيءٌ من أعمالهم قبل أن يَعْمَلوها وبعد ما عملوها، فلا حاجة به إلى إحصاء عدد ذلك، فيقع في الإحصاء إبطاءٌ، فلذلك قال: {إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ}.
Allah -övgüsü yüce olsun-, {أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ} “İşte onlar için mükâfatları vardır” sözüyle şunu kastetmektedir: Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene iman eden bu kimseler için, {لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında mükâfatları vardır”. Yani: Onlar için yaptıkları amellerin karşılığı ve O'na itaat ettikleri hususlarda Rablerine olan itaatlerinin sevabı vardır. {عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında”. Yani: Kıyamette O'na dönünceye ve [Allah] bunu kendilerine tastamam verinceye kadar bu [mükâfat], O'nun katında onlar için saklanmıştır. {إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir”. O'nun -zikri yüce olsun- hesabının çabuk olması; onları işlemeden önce de işledikten sonra da amellerinden hiçbir şeyin O'na gizli kalmamasıdır. Dolayısıyla bunları sayıp dökmeye ihtiyacı yoktur ki sayım esnasında bir gecikme meydana gelsin. İşte bundan dolayı: {إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir” buyurmuştur.
القول في تأويل قوله: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا}.
{يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا} “Ey iman edenler! Sabredin, sebat gösterin ve hazırlıklı olun (nöbet tutun)” sözünün tefsiri.
اختلف أهلُ التأويل في تأويل ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: اصبِروا على دينكم، وصابروا الكفار ورابطوهم.
Tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazıları: Bunun anlamı: Dininiz üzerinde sabredin, kâfirlere karşı direnç gösterin ve onlara karşı nöbet tutun, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا سويدُ بن نصرٍ، قال: أخْبرَنا ابن المبارك، عن المبارك بن فضالة، عن الحسن أنه سمعه يقولُ في قولِ اللهِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا}. قال: أمرهم أن يصبروا على دينهم، فلا يَدَعوه لشدّةٍ ولا رخاءٍ، ولا سرَّاءَ ولا ضرَّاءَ، وأمرهم أن يُصابروا الكفارَ، وأن يُرابطوا المشركين .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Mübârek b. Fadâle'den haber verdi; o el-Hasen'i Allah'ın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا} “Ey iman edenler! Sabredin, sebat gösterin ve hazırlıklı olun” sözü hakkında şöyle derken işitmiştir: Onlara dinleri üzere sabretmelerini, ne zorluk ne kolaylık, ne darlık ne bolluk anında dini bırakmamalarını emretti; kâfirlere karşı direnç göstermelerini ve müşriklere karşı nöbet tutup hazırlıklı olmalarını emretti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا}. أي: اصبروا على طاعة الله، وصابِروا أهل الضلالة، ورابطوا في سبيل الله، {وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا} “Ey iman edenler! Sabredin, sebat gösterin ve hazırlıklı olun” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Yani Allah’a itaat üzere sabredin, sapıklık ehline karşı direnç gösterin ve Allah yolunda nöbet tutun (cihada hazır olun). {وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Allah’a karşı gelmekten sakının ki kurtuluşa eresiniz”.
حدَّثنا الحسن بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا}. يقولُ: صابِروا المشركين، ورابطوا في سبيل الله .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin: {اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا} “Sabredin, sebat gösterin ve hazırlıklı olun” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Müşriklere karşı direnç gösterin ve Allah yolunda nöbet tutun, demektir .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {اصْبِرُوا} على الطاعة، {وَصَابِرُوا} أعداء الله، {وَرَابِطُوا} في سبيل الله.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {اصْبِرُوا} “Sabredin” itaate, {وَصَابِرُوا} “sebat gösterin” Allah'ın düşmanlarına karşı, {وَرَابِطُوا} “hazırlıklı olun (nöbet tutun)” Allah yolunda.
حدَّثنا يحيى بنُ أبى طالب، قال: أخْبرَنا يزيدُ، قال: أخْبرَنا جويبرٌ، عن الضحاكِ في قوله: {اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا}. قال: اصبروا على ما أُمرتم به، وصابروا العدوَّ ورابطوهم.
Bize Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'ın: {اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا} “Sabredin, sebat gösterin ve hazırlıklı olun” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Emrolunduğunuz şeylere sabredin, düşmana karşı direnç gösterin ve onlara karşı nöbet tutun.
وقال آخرون: [معنى ذلك] : اصبروا على دينكم، وصابِروا وَعْدى إياكم على طاعتكم لى، ورابطوا أعداءَكم.
Başkaları ise şöyle demiştir: [Bunun anlamı]: Dininiz üzerinde sabredin, bana itaat etmeniz karşılığında size olan vaadime sabredip sebat gösterin ve düşmanlarınıza karşı nöbet tutun.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: أخبرني أبو صخرٍ، عن محمدِ بن كعب القُرَظِيِّ، أنه كان يقولُ في هذه الآية: {اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا} يقولُ: اصبروا على دينكم، وصابروا الوعد الذي وعدتُكم، ورابطوا عدوِّى وعدوَّكم حتى يَتْرُكَ دينَه لدينِكم .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Sahr, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'nin bu ayet hakkında şöyle dediğini haber verdi: {اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا} “Sabredin, sebat gösterin ve hazırlıklı olun”; der ki: Dininiz üzerinde sabredin, size vaat ettiğim vaade sabırla sebat gösterin, benim ve sizin düşmanınız olan kimseye karşı nöbet tutup hazırlıklı olun ki kendi dinini sizin dininiz için terk etsin .
وقال آخرون: معنى ذلك: اصبروا على الجهاد، وصابروا عدوَّكم ورَابطوهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; cihada sabredin, düşmanınıza karşı direnç gösterin ve onlara karşı nöbetleşip hazırlıklı olun, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا جعفرُ بنُ عونٍ، قال: أخْبرَنا هشامُ بن سعدٍ، عن زيدِ بن أسلمَ في قوله: {اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا}. قال: اصبروا على الجهادِ، وصابروا عدوَّكم، ورابطوا على عدوِّكم .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Sa'd, Zeyd b. Eslem'in: {اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا} “Sabredin, sebat gösterin ve hazırlıklı olun” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Cihada sabredin, düşmanınıza karşı direnç gösterin ve düşmanınıza karşı nöbet tutun .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا مُطَرِّفُ بنُ عبدِ الله المدنيُّ ، قال: ثنا مالكٌ - يعنى ابن أنسٍ - عن زيد بن أسلمَ، قال: كتب أبو عبيدة بنُ الجراح إلى عمر بن الخطاب، يَذْكُرُ له جموعًا من الروم، وما يَتَخوَّفُ منهم، فكتب إليه عمرُ: أما بعد، فإنه مهما نزل بعبدٍ مؤمنٍ من منزلة شدَّةٍ، يجعَلُ الله له بعدَها فرجًا، وإنه لن يَغْلِبَ عسرٌ يُسرين، وإن الله ﵎ يَقُولُ في كتابه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Mutarrif b. Abdillâh el-Medenî anlattı , dedi ki: Bize Mâlik -İbn Enes'i kastediyor- Zeyd b. Eslem'den anlattı, dedi ki: Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh, Ömer b. el-Hattâb'a mektup yazıp Rumların topluluklarından ve onlardan duyduğu endişeden bahsetti. Bunun üzerine Ömer ona şöyle yazdı: İmdi, mümin bir kula her ne şiddet ve darlık isabet ederse etsin, Allah onun ardından mutlaka bir ferahlık kılar. Bir zorluk asla iki kolaylığa galip gelemez. Nitekim Allah celle celâluhû Kitabı'nda şöyle buyurmaktadır: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Ey iman edenler! Sabredin, sebat gösterin, hazırlıklı olun ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.”
وقال آخرون: معنى قوله: {وَرَابِطُوا}. أي: رابطوا على الصلوات، أي: انتظروها واحدةً بعد واحدةٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: O'nun: {وَرَابِطُوا} “ve hazırlıklı olun” sözünün anlamı: Namazlar üzere ribât yapın (bağlanın); yani birbirinin peşi sıra namazı bekleyin, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخْبرَنا ابن المبارك، عن مصعب بن ثابتِ بن عبد الله بن الزبير، قال: ثنى داودُ بن صالحٍ، قال: قال لى أبو سلمةَ بنُ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, Mus'ab b. Sâbit b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'den haber verdi, o dedi ki: Bana Dâvûd b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Ebû Seleme b.
عبد الرحمن: يا بن أخى، هل تَدْرِى في أيِّ شيءٍ نزلت هذه الآيةُ: {اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا}؟ قال: قلتُ: لا. قال: [إنه يا بنَ أخى] لم يَكُنْ في زمانِ النبيِّ ﷺ غَزْوٌ يُرابَط فيه، ولكنه انتظارُ الصلاة خلف الصلاةِ .
Abdirrahmân şöyle dedi: Ey kardeşimin oğlu! Bu ayetin: {اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا} “Sabredin, sebat gösterin ve hazırlıklı olun” ne hakkında indiğini biliyor musun? Dedi ki: “Hayır” dedim. Şöyle dedi: [Ey kardeşimin oğlu!] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında uğrunda nöbet tutulacak (ribât yapılacak) bir savaş yoktu; fakat o, namazın peşinden diğer namazı beklemektir .
حدَّثني أبو السائب، قال: ثنا ابن فضيلٍ، عن عبد الله بن سعيدٍ المقبريِّ، عن جدِّه، عن شُرَحبيلٍ، عن عليٍّ، قال: قال رسولُ الله ﷺ: "ألا أدُلُّكم على ما يُكَفِّرُ [الله به] الذنوب والخطايا؟ إسباغُ الوضوء على المكاره، وانتظارُ الصلاةِ بعد الصلاةِ، فذلك الرِّباطُ .
Bana Ebû's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Abdullah b. Saîd el-Makburî'den, o dedesinden, o Şürahbîl'den, o Ali'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Size [Allah'ın kendisiyle] günahları ve hataları örteceği şeyi göstereyim mi? Zorluk ve meşakkat anlarında abdesti tastamam almak ve namazın ardından diğer namazı beklemektir; işte ribât budur.”
حدَّثنا موسى بنُ سهلٍ الرمليُّ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ مهاجرٍ، قال: ثنى يحيى بنُ يزيدَ، عن زيدِ بن أبى أُنَيسةَ، عن شُرَحبيلٍ، عن جابر بن عبد الله، قال: قال رسولُ الله ﷺ: "ألا أدُلُّكم على ما يَمْحُو الله به الخطايا، ويُكفِّرُ به الذنوب؟ قال: قلنا: بلى يا رسولَ اللهِ. قال: "إسباغُ الوضوء في أماكنها، وكثرةُ الخُطا إلى المساجد، وانتظار الصلاة بعد الصلاة، فذلكم الرِّباط" .
Bize Mûsâ b. Sehl er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Mühâcir anlattı, dedi ki: Bana Yahyâ b. Yezîd, Zeyd b. Ebî Üneyse'den, o Şürahbîl'den, o Câbir b. Abdillâh'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah'ın kendisiyle hataları sileceği ve günahları örteceği şeyi size göstereyim mi?” Dedi ki: “Evet, ey Allah'ın Resûlü!” dedik. Şöyle buyurdu: “Abdest azalarını tastamam yıkamak, mescitlere adımları çoğaltmak ve namazın ardından diğer namazı beklemektir; işte ribâtınız budur.”
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا خالدُ بنُ مَخْلَدٍ، قال: ثنا محمدُ بن جعفرٍ، عن العلاء بن عبدِ الرحمنِ، عن أبيه، عن أبي هريرة، قال: قال رسولُ الله ﷺ: "ألا
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Mahled anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer, el-Alâ b. Abdirrahmân'dan, o babasından, o Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Size
أدُلُّكم على ما يَحُطُّ الله به الخَطايا، ويَرْفَعُ به الدرجات"؟ قالوا: بلى يا رسول الله. قال: "إسباغُ الوُضوء عند المكاره، وكثرةُ الخُطا إلى المساجد، وانتظارُ الصلاة بعد الصلاة، فذلكم الرِّباط، فذلكم الرِّباطُ" .
Allah'ın kendisiyle hataları dökeceği ve dereceleri yükselteceği şeyi göstereyim mi?” “Evet, ey Allah'ın Resûlü!” dediler. Şöyle buyurdu: “Zorluk ve meşakkat anlarında abdesti tastamam almak, mescitlere adımları çoğaltmak ve namazın ardından diğer namazı beklemektir; işte ribât budur, işte ribât budur!”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ جعفرٍ، عن العلاءِ بن عبد الرحمن، عن أبيه، عن أبي هريرة، عن النبيِّ ﷺ بنحوه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Ca'fer, el-Alâ b. Abdirrahmân'dan, o babasından, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletti .
قال أبو جعفرٍ: وأولى التأويلات بتأويل الآية قولُ مَن قال في ذلك: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا}: يا أيُّها الذين صدَّقوا الله ورسوله، {اصْبِرُوا} على دينِكم وطاعة ربِّكم. وذلك أن الله جل ثناؤُه لم يَخْصُصُ من معاني الصبر على الدين والطاعة شيئًا فيَجُوزَ إخراجُه من ظاهرِ التنزيل؛ فلذلك قلنا: إنه عَنَى بقوله: {اصْبِرُوا}. الأمر بالصبر على جميع معاني طاعة الله فيما أمر به ونهى؛ صعبها وشديدها، وسهلها وخفيفها. {وَصَابِرُوا}. يعنى: وصابروا أعداءكم من المشركين.
Ebû Ca'fer der ki: Bu ayetin tevili hususunda görüşlerin en isabetlisi şöyle diyenin görüşüdür: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!”; ey Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik edenler! Dininiz ve Rabbinize itaat üzere {اصْبِرُوا} “sabredin”. Çünkü Allah -şânı yüce olsun- dine ve itaate sabretmenin anlamlarından herhangi birini özel kılmamıştır ki zahirî nüzulden çıkarılması caiz olsun. Bundan dolayı biz dedik ki: O, {اصْبِرُوا} “Sabredin” sözüyle, emrettiği ve yasakladığı şeylerde Allah'a itaatin tüm anlamlarına; zoruna, çetinine, kolayına ve hafifine sabretmeyi emretmeyi kastetmiştir. {وَصَابِرُوا} “ve sebat gösterin” ise; müşriklerden olan düşmanlarınıza karşı direnç gösterip sebat edin demektir.
وإنما قلنا: ذلك أولى بالصواب؛ لأن المعروف من كلام العرب في المفاعلة أن تكونَ من فريقين، أو اثنين فصاعدًا، ولا تكونُ من واحدٍ إلا قليلًا في أحرفٍ
Bizim: «Bunun doğruya daha yakın olduğunu» söylememizin sebebi şudur: Çünkü Arapların kelâmında bilinen, müfâale [bâbının] iki taraftan veya iki ve daha fazla [kişiden] meydana gelmesidir; tek bir taraftan olması ise ancak sayılı birkaç kelimede pek az vuku bulur.
معدودة. وإذ كان ذلك كذلك، فإنما أُمر المؤمنون أن يُصابروا غيرهم من أعدائهم حتى يُظْفِرَهم الله بهم، ويُعْلِيَ كلمته، ويُخْزِى أعداءهم، وألا يكونَ عدوُّهم أصبرَ منهم.
olmaz. Durum böyle olunca, müminlere ancak Allah kendilerini onlara muzaffer kılıncaya, kelimesini yüceltinceye, düşmanlarını rezil edinceye kadar ve düşmanları kendilerinden daha sabırlı olmasın diye düşmanlarına karşı sabırla direnmeleri emredilmiştir.
وكذلك قوله: {وَرَابِطُوا}. معناه: ورابطوا أعداءكم وأعداء دينكم من أهل الشركِ في سبيل الله.
Aynı şekilde O'nun: {وَرَابِطُوا} “ve hazırlıklı olun” sözünün anlamı da: Allah yolunda düşmanlarınıza ve şirk ehlinden olan din düşmanlarınıza karşı nöbet tutup hazırlıklı olun, demektir.
وأرَى أصلَ الرِّباط ارتباط الخيلِ للعدوِّ، كما ارتبط عدوُّهم لهم خيلهم ، ثم استُعمل ذلك في كلِّ مقيمٍ في ثغرٍ يَدْفَعُ عمن وراءه من أرادهم من أعدائهم بسوءٍ، ويَحْمى عنهم من بينه وبينهم ممن بغاهم بشرٍّ، كان ذا خيلٍ قد ارتَبَطها، أو ذا رُجْلةٍ لا مَرْكبَ له.
Bana göre ribâtın aslı, düşmanları kendilerine karşı at bağlayıp hazırladığı gibi , düşmana karşı at bağlayıp beslemektir. Sonra bu kelime, arkasındakilere kötülük etmek isteyen düşmanları savuşturmak ve kendisiyle onlar arasında bulunup onlara şer kastedenlere karşı onları korumak üzere sınır boyunda bekleyen herkes için kullanılmıştır; ister bağlayıp hazır tuttuğu atları olsun, ister bineği olmayan bir yaya olsun.
وإنما قلنا: معنى: {وَرَابِطُوا}: ورابطوا أعداءكم وأعداء دينكم؛ لأن ذلك هو المعنى المعروفُ من معاني الرِّباطِ، وإنما يُوَجَّهُ الكلامُ إلى الأغلب المعروفِ في استعمال الناسِ مِن معانيه دونَ الخَفَيِّ، حتى تأتى بخلاف ذلك - مما يُوجِبُ صرفه إلى الخَفَيِّ مِن معانيه - حجةٌ يَجِبُ التسليمُ لها، من كتاب الله ﷿، أو خبر عن الرسول ﷺ، أو إجماعٍ من أهل التأويل.
Bizim: {وَرَابِطُوا} “ve hazırlıklı olun” ifadesinin anlamı “Düşmanlarınıza ve dininizin düşmanlarına karşı nöbet tutun”dur dememizin sebebi, ribâtın anlamları arasında bilinen mananın bu olmasıdır. Söz, kapalı anlamına değil, insanların kullanımında yaygın ve bilinen anlamına hamledilir; ta ki bunun hilafına -onu gizli/kapalı anlamlarına çevirmeyi gerektiren- Allah celle ve azze'nin Kitabı'ndan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen bir haberden veya tevil ehlinin icmasından teslim olunması gereken bir delil gelinceye kadar.
القولُ في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠)}.
Allah -şânı yüce olsun-ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠)} “Ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz. (Âl-i İmrân: 200)”
قال أبو جعفرٍ: يعنى تعالى ذكرُه: واتَّقوا الله أيها المؤمنون، فاحذروه أن
Ebû Ca‘fer der ki: Zikri yüce olan [Allah] şunu kastetmektedir: Ey müminler! Allah’tan sakının ve O’ndan çekinin ki
تخالِفوا أمرَه أو تَتَقَدَّموا على نهيه، {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}. يقولُ: لتُفْلِحوا فتبقوا في نعيم الأبدِ، وتُنْجِحوا في طلباتكم عنده.
emrine muhalefet etmekten veya yasağını çiğnemekten çekinin; {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “ki kurtuluşa eresiniz”; yani kurtuluşa erip ebedî nimetler içinde kalasınız ve O'nun katındaki taleplerinize nail olasınız diye buyurmaktadır.
كما حدَّثنا يونسُ، قال: أخْبرَنا ابن وهبٍ، قال: أخبرني أبو صخرٍ، عن محمد بن كعبٍ القرظيِّ أنه كان يقولُ في قوله: {وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}: واتَّقونى فيما بينى وبينكم، لعلكم تُفلِحون غدًا إذا لَقِيتُموني .
Nitekim bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Sahr, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'nin: {وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Benimle sizin aranızdaki hususlarda benden sakının ki yarın bana kavuştuğunuzda kurtuluşa eresiniz .
تمَّ التفسيرُ تفسيرُ سورة "آل عمران"
Âl-i İmrân Suresi'nin tefsiri tamamlandı.
والحمدُ لله ربِّ العالمين
[Ve] hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.