يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فلا تُطِعْ يا محمدُ، المُكذِّبين بآياتِ اللَّهِ ورسولِه.
Zikri Yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah’ın ayetlerini ve Resulünü yalanlayanlara itaat etme!
{وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: ودَّ المكذِّبون بآياتِ اللَّهِ لو تَكْفُرُ باللَّهِ يا محمدُ فيَكْفُرون.
{وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ} “Onlar arzu ettiler ki sen yumuşak davranasın, onlar da yumuşak davransınlar”. Tefsir ehli bunun tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: “Allah’ın ayetlerini yalanlayanlar, ey Muhammed, keşke sen Allah’ı inkâr etsen de onlar da inkâr etseler diye arzu ettiler” şeklindedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ}. يقولُ: وَدُّوا لو تَكْفُرُ فيَكْفُرون .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan {لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ} “Keşke sen yumuşak davranasın da onlar da yumuşak davransınlar” kavli hakkında nakletti; O: “Keşke sen inkâr etsen de onlar da inkâr etseler diye arzu ettiler [demektir]” demiştir.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ}. قال: تَكْفُرُ فَيَكْفُرون .
Hüseyin’den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz’ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk’ı {وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ} “Onlar arzu ettiler ki sen yumuşak davranasın, onlar da yumuşak davransınlar” kavli hakkında şöyle derken işittim: “[Sen] inkâr edesin de onlar da inkâr etsinler [demektir]” demiştir.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ}. قال: تَكْفُرُ فيَكْفُرون.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan nakletti; O, {وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ} “Onlar arzu ettiler ki sen yumuşak davranasın, onlar da yumuşak davransınlar” hakkında: “[Sen] inkâr edesin de onlar da inkâr etsinler [demektir]” demiştir.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: ودُّوا لو تُرَخِّصُ لهم فيُرخِّصون، أو تَلِينُ في دينِك فيَلينون في دينِهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: “Keşke sen onlara ruhsat tanısan/müsamaha göstersen de onlar da ruhsat tanısalar veya sen dininde gevşeklik göstersen de onlar da kendi dinlerinde gevşeklik gösterseler diye arzu ettiler” şeklindedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ}. يقولُ: لو تُرَخِّصُ لهم فيرَخِّصون.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan {لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ} [ayeti] hakkında [onun] şöyle dediğini [nakletti]: “Keşke sen onlara ruhsat tanısan da onlar da ruhsat tanısalar [diye arzu ettiler].”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ}. قال: لو تَرْكَنُ إلى آلهتِهم وتَتْرُكُ ما أنت عليه مِن الحقِّ فيُمالِئونك .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den {وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ} “Onlar arzu ettiler ki sen yumuşak davranasın, onlar da yumuşak davransınlar” kavli hakkında: “Keşke sen onların ilahlarına meyletsen ve üzerinde bulunduğun haktan vazgeçsen de onlar da seni destekleyip yanında olsalar [demektir]” dediğini nakletmiştir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ}. يقولُ: وَدُّوا يا محمدُ لو أدْهَنْتَ عن هذا الأمرِ فأدْهَنوا معك.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti; O, {وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ} “Onlar arzu ettiler ki sen yumuşak davranasın, onlar da yumuşak davransınlar” kavli hakkında şöyle demiştir: “Ey Muhammed! Sen bu davada yumuşaklık/taviz göstersen de onlar da seninle birlikte yumuşaklık gösterseler diye arzu ettiler [demektir].”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ}. قال: ودُّوا لو يُدْهِنُ رسولُ اللَّهِ ﷺ فيُدْهِنون .
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den {وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ} “Onlar arzu ettiler ki sen yumuşak davranasın, onlar da yumuşak davransınlar” kavli hakkında nakletti; O: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yumuşaklık/taviz gösterse de onlar da yumuşaklık gösterseler diye arzu ettiler [demektir]” demiştir.
وأولى القولين في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معنى ذلك: ودَّ هؤلاء المشركون يا محمدُ لو تَلِينُ لهم في دينِك بإجابتِك إياهم إلى الركونِ إلى آلهتِهم، فيَلِينون لك في عبادتِك إلهَك، كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا (٧٤) إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ} [الإسراء: ٧٤، ٧٥]. وإنما هو مأخوذٌ مِن الدُّهنِ، شبَّه التليينَ في القولِ بتليينِ الدُّهْنِ.
Bu hususta iki görüşten doğruya en yakın olanı: “Bu müşrikler, ey Muhammed, onların ilahlarına meyletme çağrılarına icabet ederek dininde onlara yumuşak davranmanı, böylece onların da ilahına ibadet etmende sana yumuşak davranmalarını arzu ettiler” diyen kimsenin görüşüdür. Nitekim Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا (٧٤) إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ} [el-İsrâ: 74-75] “Eğer seni sağlamlaştırmasaydık, neredeyse onlara birazcık meyledecektin. O takdirde sana hayatın da ölümün de kat kat [azabını] tattırırdık”. Bu kelime yağ (dühn) kökünden alınmıştır; sözdeki yumuşatma/taviz, yağın yumuşatmasına benzetilmiştir.
وقولُه: {وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ}. يقولُ: ولا تُطِعْ يا محمدُ كلَّ ذي إكثارٍ للحلفِ بالباطلِ، {مَهِينٍ} وهو الضعيفُ.
Allah Teâlâ’nın: {وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ} “Yemin edip duran, aşağılık hiç kimseye itaat etme!” kavli hakkında; şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Batıl yere çokça yemin eden hiçbir kimseye itaat etme! {مَهِينٍ} ise zayıf/haysiyetsiz kimsedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، غيرَ أن بعضَهم وجَّه معنى المهينِ
Bu hususta bizim söylediğimize benzer görüşleri tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir; şu kadar var ki onlardan bazıları el-Mehîn (الْمَهِين) kelimesinin anlamını
إلى الكذَّابِ، وأحْسَبُه فعَل ذلك لأنَّه رأَى أنه إذا وُصِف بالمَهانةِ، فإنما وُصِف بها لمهانةِ نفسِه، وكانت عليه، وكذلك صفةُ الكَذُوبِ، إنما يَكْذِبُ لمهانةِ نفسِه عليه.
“yalancı” manasına yöneltmiştir. Zannedersem o kimse bunu, bu kişinin alçaklıkla nitelenmesi durumunda nefsinin alçaklığı ve kendi aleyhine değersizliği sebebiyle nitelendiğini gördüğü için yapmıştır. Nitekim çok yalan söyleyenin (kezûb) vasfı da böyledir; o ancak nefsinin kendi katındaki alçaklığı sebebiyle yalan söyler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ}. والمهينُ الكذَّابُ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ} “Yemin edip duran, aşağılık hiç kimseye itaat etme!”. [İbn Abbâs]: “Mehîn, yalancıdır” demiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {حَلَّافٍ مَهِينٍ}. قال: ضعيفٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den {حَلَّافٍ مَهِينٍ} “Yemin edip duran, aşağılık” kavli hakkında: “Zayıf/haysiyetsiz [demektir]” dediğini nakletmiştir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ}: وهو المِكْثارُ في الشرِّ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti; O, {وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ} “Yemin edip duran, aşağılık hiç kimseye itaat etme!” kavli hakkında: “O, şerde aşırıya kaçan kimsedir” demiştir.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنِ في قولِه: {كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ}. يقولُ: كلَّ مِكْثارٍ في الحلفِ، مَهينٍ ضعيفٍ .
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Hasan[-ı Basrî]’den {كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ} “Yemin edip duran, aşağılık hiç kimseye” kavli hakkında nakletti; Hasan şöyle demiştir: “Yemini çokça yapan, mehîn yani zayıf/haysiyetsiz olan herkes [demektir].”
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن سعيدٍ، عن الحسنِ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Saîd’den, o da Hasan’dan nakletti
وقتادةَ: {وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ}. قال: هو المكثارُ فى الشرِّ.
ve Katâde’den: {وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ} “Yemin edip duran, aşağılık hiç kimseye itaat etme!” ayeti hakkında şöyle demiştir: “O, şerde aşırıya kaçan kimsedir.”
وقولُه: {هَمَّازٍ}. يعني: مُغتابٍ للناسِ يأكُلُ لحومَهم.
Allah Teâlâ’nın: {هَمَّازٍ} “Daima kusur arayıp kınayan” kavli, insanların gıybetini yapan, onların etlerini yiyen demektir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباس قولَه: {هَمَّازٍ}: يعني الاغتيابَ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan {هَمَّازٍ} “Daima kusur arayıp kınayan” kavli hakkında: “Gıybet etmeyi kastetmektedir” dediğini nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {هَمَّازٍ}: يَأْكُلُ لحومَ المسلمين .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {هَمَّازٍ} “Daima kusur arayıp kınayan”: “Müslümanların etlerini yiyendir [demektir].”
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قوله: {هَمَّازٍ}. قال: الهَمَّازُ الذى يَهْمِزُ الناسَ بيدِه ويَضْرِبُهم، وليس باللسانِ. وقرَأ: {وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ} [الهمزة: ١]. الذي يَلْمِزُ الناسَ بلسانِه. والهمزُ أصلُه الغمزُ، فقيل للمغتابِ: هَمَّازٌ. لأنه يَطْعُنُ فى أعراضِ الناسِ بما يَكْرَهون، وذلك غمزٌ عليهم .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {هَمَّازٍ} “Daima kusur arayıp kınayan” kavli hakkında şöyle demiştir: “Hemmâz; insanları diliyle değil, eliyle ayıplayıp/dürtüp onlara vuran kimsedir.” Ve: {وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ} [el-Hümeze: 1] “Arkadan çekiştiren, ayıp kusur arayan herkesin vay haline!” ayetini okudu; insanları diliyle ayıplayandır. Hemz (hemz) kelimesinin aslı kaş-göz etmek/dürtmektir (gamz). Bu sebeple gıybet edene ‘hemmâz’ denilmiştir; çünkü o, insanların haysiyetlerine hoşlanmadıkları şeylerle dil uzatır ki bu da onlara yönelik bir kınama ve ayıplamadır (gamz).
وقولُه: {مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ}. يقولُ: مَشَّاءٍ بحديثِ الناسِ بعضِهم في بعضٍ، يَنْقُلُ حديثَ بعضِهم إلى بعضٍ.
Allah Teâlâ’nın: {مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ} “Durmadan laf taşıyan” kavli; insanların sözlerini birbirleri aleyhine gezdiren, bir kısmının sözünü diğerine taşıyan demektir.
وبنحوِ الذى قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {هَمَّازٍ}: يَأْكُلُ لحومَ المسلمين، {مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ}: يَنْقُلُ الأحاديثَ مِن بعضِ الناسِ إلى بعضٍ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {هَمَّازٍ} “Daima kusur arayıp kınayan”: Müslümanların etlerini yer; {مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ} “Durmadan laf taşıyan”: Sözleri insanların bazısından bazısına taşır.
حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ}: يَمْشِى بالكذبِ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ} “Durmadan laf taşıyan”: Yalanla gezip dolaşan [demektir].
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الكلبىِّ في قولِه: {مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ}. قال: هو الأخنسُ بنُ شَرِيقٍ، وأصلُه مِن ثَقيفٍ، وعِدادُه فى بنى زُهْرةَ .
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Kelbî’den {مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ} “Durmadan laf taşıyan” kavli hakkında nakletti; Kelbî şöyle demiştir: “O, Ahnes b. Şerîk’tir; aslen Sakīf kabilesindendir, Benî Zühre’nin müttefiklerindendir.”
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ (١٢) عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ (١٣)}.
Allah Teâlâ’nın: {مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ (١٢) عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ (١٣)} “Hayra engel olan, haddi aşan, günahkâr, kaba/zorba, üstelik soyu bozuk/kulağı kesik kimseye” kavlinin tevili hakkındaki söz:
وقولُه: {مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: بخيلٍ بالمالِ، ضَنينٍ به عن الحقوقِ.
Allah Teâlâ’nın: {مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ} “Hayra engel olan” kavli hakkında; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Mal hususunda cimri, [verilmesi gereken] haklar konusunda onu esirgeyen.
وقولُه: {مُعْتَدٍ}. يقولُ: مُعْتَدٍ على الناسِ، {أَثِيمٍ}: ذى إثمٍ بربِّه.
Allah Teâlâ’nın: {مُعْتَدٍ} “Haddi aşan” kavli hakkında; insanlara karşı haddi aşan, haksızlık eden; {أَثِيمٍ} “Günahkâr” ise Rabbine karşı günah sahibi olan demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {مُعْتَدٍ}. قال: مُعْتَدٍ فى عملِه، {أَثِيمٍ} بربِّه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [nakletti; Katâde], O’nun: {مُعْتَدٍ} “Haddi aşan” kavli hakkında: “Amelinde haddi aşandır”; {أَثِيمٍ} “Günahkâr” [kavli hakkında da]: “Rabbine karşı [günahkâr olandır]” dedi.
وقولُه: {عُتُلٍّ}. يقولُ: وهو عُتُلٌّ، والعُتُلُّ الجافي الشديدُ في كفرِه، وكلُّ شديدٍ قوىٍّ فالعربُ تُسَمِّيه عُتُلًّا. ومنه قولُ ذى الإِصْبَعِ العَدْوانىِّ :
Allah Teâlâ’nın: {عُتُلٍّ} “Kaba/zorba” kavli hakkında; şöyle buyurmaktadır: O kabadır/zorb взаимодействияdır. “Utull” (utull / عُتُلّ); kaba, küfründe katı ve inatçı kimsedir. Araplar her sert ve güçlü kimseye “utull” adını verirler. Zü’l-İsba‘ el-Advânî’nin şu beyti bundandır:
*والدهرُ يَغْدُو مِعْتَلًا جَذَعَا*
*Zaman ise sert, güçlü ve genç bir deve gibi sabahlar*
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {عُتُلٍّ}: والعتلُّ: العاتلُ الشديدُ المنافقُ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan {عُتُلٍّ} “Kaba/zorba” kavli hakkında nakletti: “Utull; kaba, katı ve münafık kimsedir.”
حدَّثنى إسحاقُ بنُ وهبٍ الواسطىُّ، قال: ثنا أبو عامرٍ العَقَدىُّ، قال: ثنا زُهَيرُ ابنُ محمدٍ، عن زيدِ بنِ أسلمَ، عن عطاءِ بنِ يَسارٍ، عن وهبٍ الذِّمَارىِّ، قال: تَبْكِى السماءُ والأرضُ مِن رجلٍ أَتَمَّ اللهُ خَلْقَه، وأَرْحَب جوفَه، وأَعْطاه مَقْضَمًا مِن الدنيا، ثم يَكونُ ظَلومًا للناسِ، فذلك العتلُّ الزَّنيمُ .
Bana İshâk b. Vehb el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir el-Akadî anlattı, dedi ki: Bize Züheyr b. Muhammed, Zeyd b. Eslem’den, o Atâ b. Yesâr’dan, o da Vehb ez-Zimârî’den nakletti; Vehb şöyle demiştir: “Allah’ın yaratılışını tastamam kıldığı, karnını genişlettiği ve kendisine dünyalıktan az bir şey (makdam) verdiği, sonra da insanlara çok zulmeden kimse yüzünden gök ve yer ağlar. İşte o kimse kaba/zorba ve soyu bozuk olandır (el-utullü’z-zenîm).”
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن ليثٍ، عن أبى الزبيرِ، عن عبيدِ بنِ عميرٍ، قال: العُتُلُّ: الأَكُولُ الشَّروبُ القوىُّ الشديدُ، يُوضَعُ فى الميزانِ فلا يَزِنُ شَعيرةً، يَدْفَعُ المَلَكُ مِن أولئك سبعين ألفًا دُفْعةً فى جهنمَ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Leys’ten, o Ebü’z-Zübeyr’den, o da Ubeyd b. Umeyr’den nakletti; Ubeyd şöyle demiştir: “Utull; çok yiyen, çok içen, güçlü ve kuvvetli kimsedir. [Kıyamet günü] mizana konur da bir arpa ağırlığınca dahi gelmez. Melek bunlardan yetmiş binini tek bir itişte cehenneme atar.”
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن أبى رَزِينٍ في قولِه: {عُتُلٍّ}. قال: العتلُّ الشديدُ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân’dan, o Mansûr’dan, o da Ebû Rezîn’den {عُتُلٍّ} “Kaba/zorba” kavli hakkında nakletti; O: “Utull, katı/sert kimsedir” demiştir.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن أبي رَزينٍ فى قولِه: {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ}. قال: العتلُّ الصحيحُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr’dan, o da Ebû Rezîn’den {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ} “Kaba/zorba, üstelik soyu bozuk/kötülükle damgalı” kavli hakkında nakletti; O: “Utull; [bedenen] sağlıklı kimsedir” demiştir .
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن كثيرِ ابنِ الحارثِ، عن القاسمِ مولى معاويةَ، قال: سُئِل رسولُ اللهِ ﷺ عن العُتلِّ الزنيمِ، قال: "الفاحشُ اللئيمُ" .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Kesîr b. el-Hâris’ten, o da Muâviye’nin azatlısı el-Kâsım’dan nakletti; O şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e “utull ve zenîm”in ne olduğu soruldu; O da: “Ahlaksız/hayasız ve alçak kimsedir” buyurdu .
قال معاويةُ: وثنى عِياضُ بنُ عبدِ اللهِ الفِهْرِيُّ، عن موسى بنِ عقبةَ، عن رسولِ اللهِ ﷺ بمثلِ ذلك.
Muâviye dedi ki: Bana İyâd b. Abdillâh el-Fihrî, Mûsâ b. Ukbe’den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den bunun bir benzerini nakletti.
حدَّثنى يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، عن أبى رَجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ}. قال: فاحشُ الخُلُقِ، لئيمُ الضَّريبةِ .
Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ’dan, o da el-Hasan’dan {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ} “Kaba/zorba, üstelik soyu bozuk/kötülükle damgalı” kavli hakkında nakletti; O: “Ahlakı çirkin, tabiatı alçak kimsedir” demiştir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ}. قال الحسنُ وقتادةُ: هو الفاحشُ اللئيمُ الضَّريبةِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ} “Kaba/zorba, üstelik soyu bozuk/kötülükle damgalı” kavli hakkında nakletti: Hasan ve Katâde şöyle demişlerdir: “O, ahlaksız ve tabiatı alçak kimsedir” .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنِ في قولِه: {عُتُلٍّ}. قال: هو الفاحشُ اللئيمُ الضَّريبةِ.
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da el-Hasan’dan {عُتُلٍّ} “Kaba/zorba” kavli hakkında nakletti; O: “Ahlaksız ve tabiatı alçak kimsedir” demiştir.
قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن زيدِ بنِ أسلمَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "تَبْكِى السماءُ مِن عبدٍ أَصَحَّ اللهُ جسمَه، وأَرْحَب جوفَه، وأعْطاه مِن الدنيا مَقْضَمًا، فكان للناسِ ظَلومًا، فذلك العتلُّ الزنيمُ" .
Dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Zeyd b. Eslem’den nakletti; O şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah’ın bedenini sağlıklı kıldığı, karnını genişlettiği ve kendisine dünyalıktan az bir şey verdiği, sonra da insanlara çok zulmeden kul yüzünden gök ağlar; işte o kimse kaba/zorba ve soyu bozuk olandır (el-utullü’z-zenîm)” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن أبي رَزينٍ، قال: العتلُّ الصحيحُ الشديدُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Mansûr’dan, o da Ebû Rezîn’den nakletti; O: “Utull; [bedenen] sağlıklı ve güçlü kimsedir” demiştir.
حدَّثنى جعفرُ بنُ محمدٍ البُزُورىُّ، قال: ثنا أبو زكريا، وهو يحيى بنُ مصعبٍ، عن عمرَ بنِ نافعٍ، قال: سُئِل عكرمةُ عن: {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ}. فقال: ذلك الكافرُ اللئيمُ.
Bana Ca‘fer b. Muhammed el-Büzûrî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Zekeriyyâ -yani Yahyâ b. Mus‘ab-, Ömer b. Nâfi‘den nakletti; O şöyle demiştir: İkrime’ye {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ} “Kaba/zorba, üstelik soyu bozuk/kötülükle damgalı” [ayeti] hakkında soruldu; O: “O, alçak kâfirdir” dedi.
حدَّثنى علىُّ بنُ الحسنِ الأزْدىُّ، قال: ثنا يحيى -يعني ابنَ يمانٍ- عن أبى الأشهبِ، عن الحسنِ فى قولِه: {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ}. قال: الفاحشُ اللئيمُ الضَّريبةِ.
Bana Ali b. el-Hasan el-Ezdî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ -yani İbn Yemân-, Ebü’l-Eşheb’den, o da el-Hasan’dan {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ} “Kaba/zorba, üstelik soyu bozuk/kötülükle damgalı” kavli hakkında nakletti; O: “Ahlaksız ve tabiatı alçak kimsedir” demiştir.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا معاذُ بنُ هشامٍ، قال: ثنى أبى، عن قتادةَ، قال: العتلُّ الزنيمُ الفاحشُ اللئيمُ الضَّريبةِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bana babam, Katâde’den nakletti; O şöyle demiştir: “Utull ve zenîm; ahlaksız ve tabiatı alçak kimsedir.”
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {عُتُلٍّ}. قال: شديدِ الأَشَرِ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den {عُتُلٍّ} “Kaba/zorba” [kavli] hakkında şöyle dediğini [nakletti]: “Aşırı taşkın/şımarık (şedîdü’l-eşer) kimsedir.”
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ: {عُتُلٍّ}. قال: العتلُّ الشديدُ.
Bana el-Huseyn’den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz’ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk’ı {عُتُلٍّ} “Kaba/zorba” [kavli] hakkında şöyle derken işittim: “Utull, sert/katı kimsedir.”
{بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ}. ومعنى {بَعْدَ} في هذا الموضعِ معنى "مع"، وتأويلُ الكلامِ {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ}. أى: مع العَتْلِ زنيمٌ.
{بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ} “Üstelik soyu bozuk/kötülükle damgalı”. Bu makamda geçen {بَعْدَ} “Sonra/üstelik” kelimesi “beraber/bununla birlikte” anlamındadır; {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ} “Kaba/zorba, üstelik soyu bozuk/kötülükle damgalı” kelamının tevili ise: “Kabalığı/zorbalığıyla beraber aynı zamanda soyu bozuktur” demektir.
وقولُه: {زَنِيمٍ}. والزنيمُ فى كلامِ العربِ الملصَقُ بالقومِ وليس منهم. ومنه قولُ حسانَ بنِ ثابتٍ :
Allah Teâlâ’nın: {زَنِيمٍ} “Soyu bozuk/kötülükle damgalı” kavli hakkında; Zenîm (zenîm / زَنِيم), Arap kelamında bir topluluğa sonradan yamandığı halde aslında onlardan olmayan kimsedir. Hassân b. Sâbit’in şu beyti bundandır :
وأنت زَنِيمٌ نِيطَ في آلِ هاشمٍ … كما نِيطَ خلفَ الراكبِ القَدَحُ الفَرْدُ
*Ve sen Hâşimoğulları’na yamanmış bir zenîmsin … Süvarinin terkisine asılmış tek kadeh gibi*
وقال آخرُ :
Bir başkası da şöyle demiştir :
زَنيمٌ ليس يُعْرَفُ مَن أبوه … بَغِيُّ الأُمِّ ذو حَسَبٍ لَئِيمُ
*Zenîmdir, kimse bilmez babasının kim olduğunu … Annesi iffetsizdir, soyu sopu ise alçaktır*
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {زَنِيمٍ}. قال: والزنيمُ: الدَّعِىُّ. ويقالُ: الزنيمُ رجلٌ كانت به زَنَمةٌ يُعْرَفُ بها. ويقالُ: هو الأخنسُ بنُ شَرِيقٍ الثقفىُّ حليفُ بنى زُهرةَ. وزعَم أُناسٌ مِن بنى زُهْرةَ أن الزنيمَ هو الأسودُ بنُ عبدِ يَغوثَ الزهرىُّ، وليس به.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs’tan {زَنِيمٍ} “kötülükle damgalı / soyu bozuk” [ayeti hakkında] nakletti; o şöyle dedi: “Zenîm; nesebi sahih olmayıp bir kavme yamandırılan kimsedir (de‘î).” Yine denildi ki: “Zenîm, kendisiyle tanındığı bir fazlalık/et beni (zeneme) bulunan kimsedir.” Yine denildi ki: “O, Benî Zühre’nin müttefiki olan Ahnes b. Şerîk es-Sekafî’dir.” Benî Zühre’den bazı kimseler de Zenîm’in el-Esved b. Abdiyeğûs ez-Zührî olduğunu iddia etmişlerdir; fakat o değildir.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: أخبَرنا ابنُ إدريسَ، قال: ثنا هشامٌ، عن عكرمةَ، قال: هو الدَّعِيُّ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs haber verdi, dedi ki: Bize Hişâm, İkrime’den nakletti; O: “O, nesebi sahih olmayıp bir kavme yamandırılan kimsedir (de‘î)” demiştir.
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثنى سليمانُ بنُ بلالٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ حَرْملةَ، عن سعيدِ بنِ المسيبِ، أنه سمِعه يقولُ في هذه الآيةِ: {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ}. قال سعيدٌ: هو المُلْصَقُ بالقومِ ليس منهم .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Süleymân b. Bilâl, Abdurrahmân b. Harmele’den nakletti; o Saîd b. el-Müseyyeb’i şu ayet hakkında konuşurken işitmiştir: {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ} “Kaba/zorba, üstelik soyu bozuk/kötülükle damgalı”. Saîd: “O, bir kavme yamanıp da onlardan olmayan kimsedir” demiştir .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن الحسنِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: الزنيمُ الذى يُعْرَفُ بالشرِّ كما تُعْرَفُ الشاةُ بزَنَمتِها، المُلْصَقُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Câbir’den, o el-Hasan’dan, o da Saîd b. Cübeyr’den nakletti; O şöyle demiştir: “Zenîm; koyunun kulağındaki kesik parça (zeneme) ile tanındığı gibi kötülükle tanınan, [bir kavme] yamandırılmış kimsedir” .
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، [قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ، أنه زعَم أن الزنيمَ الملحقُ النَّسَبِ] .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, [dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hep birlikte İbn Ebî Necîh’ten, o Mücâhid’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti; İbn Abbâs zenîmin nesebi sonradan eklenmiş kimse olduğunu ileri sürmüştür] .
وقال آخرون: هو الذى له زَنَمةٌ كزَنَمةِ الشاةِ.
Başkaları ise şöyle demişlerdir: O, koyunun kulak memesi gibi bir et beni (zeneme) bulunan kimsedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال فى الزَّنيمِ، قال: نُعِت فلم يُعْرَفْ حتى قيل: {زَنِيمٍ}. قال:
Bize İbnü’l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o, zeniym (zenîm) hakkında şöyle demiştir: “[Birtakım vasıflarla] nitelendirildi fakat tanınmadı; nihayet {زَنِيمٍ} “zenîm (kulağı enikli/soysuz)” denilince [tanındı].” Dedi ki:
وكانت له زَنَمةٌ فى عنقِه يُعْرَفُ بها .
“Onun boynunda kendisiyle tanındığı bir et parçası/ben (zeneme) vardı” .
وقال آخرون: كان دَعِيًّا.
Başkaları ise: “O, nesebi sahih olmayıp bir kavme yamandırılan kimseydi (de‘î)” demişlerdir.
حدَّثنى الحسينُ بنُ علىٍّ الصُّدَائىُّ، قال: ثنا علىُّ بنُ عاصمٍ، قال: ثنا داودُ بنُ أبي هندٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ}. قال: نزَل على النبىِّ ﷺ: {وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ (١٠) هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ}. قال: فلم نَعْرِفْه حتى نزَل على النبىِّ ﷺ: {بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ}. قال: فعرَفْناه؛ له زَنَمةٌ كزنمةِ الشاةِ.
Bana el-Huseyn b. Alî es-Sudâî anlattı, dedi ki: Bize Alî b. Âsım anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan {بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ} “Üstelik soyu bozuk/kötülükle damgalı” kavli hakkında nakletti; İbn Abbâs şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e {وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ (١٠) هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ} “Yemin edip duran, aşağılık, daima kusur arayıp kınayan, durmadan laf taşıyan kimseye boyun eğme” ayetleri indiğinde onu tanıyamamıştık. Nihayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e {بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ} “Üstelik soyu bozuk/kötülükle damgalı” ayeti inince onu tanıdık; çünkü onun koyunun kulak memesi gibi sarkan bir et beni (zeneme) vardı.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن أصحابِ التفسيرِ، قالوا: هو الذى يكونُ له زَنَمةٌ كزنمةِ الشاةِ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs tefsir ehlinden nakletti; onlar şöyle demişlerdir: “O, koyunun kulak memesi gibi bir et beni (zeneme) bulunan kimsedir” .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سَمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: الزنيمُ. يقولُ: كانت له زَنمةٌ في أصلِ أذنِه. يقالُ: هو اللئيمُ المُلْصَقُ فى النَّسبِ .
Bana el-Huseyn’den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz’ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk’ı ez-Zenîm kavli hakkında şöyle derken işittim: “Onun kulak kökünde bir et beni (zeneme) vardı. Denildi ki: O, nesebi [bir topluluğa] yamandırılmış alçak kimsedir” .
وقال آخرون: هو المُرِيبُ.
Başkaları ise: “O, şüpheli/töhmet altında olandır” demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا تَميمُ بنُ المنتصرِ، قال: ثنا إسحاقُ، عن شَريكٍ، عن أبى إسحاقَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ}. قال: الزنيمُ
Bize Temîm b. el-Muntasır anlattı, dedi ki: Bize İshâk, Şerîk’ten, o Ebû İshâk’tan, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan { عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ } “Kaba, bütün bunlardan sonra bir de kötülükle damgalı / soysuz” [ayeti] hakkında nakletti; O şöyle dedi: “Zenîm
المريبُ الذى يُعْرَفُ بالشرِّ .
kötülükle tanınan, şüpheli/töhmet altındaki kimsedir” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن الحسنِ بنِ مسلمٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: الزنيمُ الذى يُعْرَفُ بالشرِّ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Câbir’den, o el-Hasan b. Müslim’den, o da Saîd b. Cübeyr’den nakletti; O şöyle demiştir: “Zenîm; kötülükle tanınan kimsedir” .
وقال آخرون: هو الظَّلومُ.
Başkaları ise: “O, çok zulmedendir” demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {زَنِيمٍ}. قال: ظلومٍ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan {زَنِيمٍ} “Soyu bozuk/kötülükle damgalı” kavli hakkında nakletti; O: “Çok zulmedendir” demiştir .
وقال آخرون: هو الذى يُعْرَفُ بأُبْنةٍ .
Başkaları ise: “O, bir ayıp ve kusurla tanınan kimsedir” demişlerdir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبى إسحاقَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال في الزنيمِ: الذي يُعْرَفُ بأُبْنةٍ. قال أبو إسحاقَ: وسمِعتُ الناسَ فى إمرةِ زيادٍ يقولون: العُتُلُّ الدَّعِيُّ.
Bize İbnü’l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû İshâk’tan, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan zenîm hakkında şöyle dediğini nakletti: “O, bir ayıp/kusur ile tanınan kimsedir.” Ebû İshâk dedi ki: Ziyâd’ın emirliği döneminde insanların “el-Utull; nesebi sahih olmayıp sonradan yamandırılan kimsedir (de‘î)” dediklerini işittim.
وقال آخرون: هو الجِلْفُ الجافى.
Başkaları ise: “O, kaba ve hoyrat kimsedir” demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنى عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ بنُ أبي هندٍ، قال:
İbnü’l-Müsennâ bize anlatıp dedi ki: Abdüla‘lâ bize anlatıp dedi ki: Dâvûd b. Ebî Hind bize anlatıp dedi ki:
سمِعْتُ شهرَ بنَ حَوْشَبٍ يقولُ: هو الجِلْفُ الجافى، الأَكولُ الشَّروبُ مِن الحرامِ .
Şehr b. Havşeb’i şöyle derken işittim: “O; kaba, hoyrat, haramdan çok yiyip çok içen kimsedir” .
وقال آخرون: هو علامةُ الكفرِ.
Başkaları ise: “O, küfrün alametidir” demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، ثنا ابنُ يَمانٍ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن أبى رَزينٍ، قال: الزنيمُ علامةُ الكفرِ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, [dedi ki:] Bize İbn Yemân, Süfyân’dan, o Mansûr’dan, o da Ebû Rezîn’den nakletti; O şöyle demiştir: “Zenîm, küfrün alametidir” .