حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن أبى رزينٍ، قال: الزنيمُ علامةُ الكافرِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Mansûr’dan, o da Ebû Rezîn’den nakletti; O şöyle demiştir: “Zenîm, kâfirin alametidir.”
حدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ أنه كان يقولُ: الزنيمُ يُعْرَفُ بهذا الوصفِ كما تُعْرَفُ الشاةُ .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ’, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti; O şöyle derdi: “Zenîm, koyunun [kulağındaki eniyle] tanındığı gibi bu nitelikle tanınır” .
وقال آخرون: هو الذى يُعْرَفُ باللُّؤْمِ.
Başkaları ise: “O, alçaklıkla/kötülükle tanınan kimsedir” demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرَانُ، عن سفيانَ، عن حُصَيْفٍ، عن عكرمةَ، قال: الزنيمُ الذى يُعْرَفُ باللُّؤْمِ، كما تُعْرَفُ الشاةُ بزَنَمَتِها .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Husayf’tan, o da İkrime’den nakletti; O şöyle demiştir: “Zenîm; koyunun kulağındaki sarkıntısıyla (zeneme) tanındığı gibi, alçaklığıyla tanınan kimsedir” .
وقال آخرون: هو الفاجرُ.
Başkaları ise: “O, fâcirdir (günahkârdır)” dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن أبى رَزينٍ فى قولِه: {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ}. قال: الزنيمُ الفاجرُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr’dan, o da Ebû Rezîn’den {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ} “Kaba/zorba, üstelik soyu bozuk/kötülükle damgalı” kavli hakkında nakletti; O şöyle demiştir: “Zenîm; günahkâr/fâcirdir.”
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَنْ كَانَ ذَا مَالٍ وَبَنِينَ (١٤) إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (١٥) سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ (١٦)}.
Yüce Allah’ın şu kavlinin teviline dair görüş: {أَنْ كَانَ ذَا مَالٍ وَبَنِينَ (١٤) إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (١٥) سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ (١٦)} “Mal ve oğullar sahibi oldu diye mi? Kendisine ayetlerimiz okunduğu zaman: 'Öncekilerin masalları!' dedi. Yakında onun burnunu damgalayacağız.”
اخْتَلَفت القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {أَنْ كَانَ}. فقرَأ ذلك أبو جعفرٍ المَدَنىُّ وحمزةُ: (أ أن كان ذا مالٍ) بالاستفهامِ بهمزتين ، وتَتَوَجَّهُ قراءةُ مَن قرَأ ذلك كذلك إلى وجهين؛ أحدُهما: أن يكونَ مُرادًا به تَقْريعُ هذا الحلَّافِ المَهِينِ، فقيل: ألأن كان هذا الحَلَّافُ المهينُ ذا مالٍ وبنينَ {إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ}؟ وهذا أظهرُ وجهيه. والآخرُ: أن يكونَ مُرادًا به: ألأن كان ذا مالٍ وبنينَ تُطِيعُه؟ على وجهِ التوبيخِ لمن أطاعه. وقرَأ ذلك بعدُ سائرُ قرأةِ المدينةِ والكوفةِ والبصرةِ: {أَنْ كَانَ ذَا مَالٍ} على وجهِ الخبرِ بغيرِ استفهامٍ بهمزةٍ واحدةٍ ، ومعناه إذا قُرِئ كذلك: ولا تُطِعْ كلَّ حلافٍ مهينٍ، أن كان ذا مالٍ وبنينَ. كأنه نهاه أن يُطِيعَه مِن أجلِ أنه ذو مالٍ وبنينَ.
Kurrâ, {أَنْ كَانَ} “oldu diye mi? / olduğu için” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medineli Ebû Ca‘fer ile Hamza bunu iki hemze ile istifham (soru) olarak (أ أن كان ذا مالٍ) şeklinde okumuşlardır . Bunu bu şekilde okuyanların kıraati iki veçhe yönelir; birincisi: Bununla bu çok yemin eden alçağın azarlanması kastedilmiş olmasıdır; yani “Bu çok yemin eden alçak, mal ve oğullar sahibi oldu diye mi {إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ} ‘kendisine ayetlerimiz okunduğu zaman: Öncekilerin masalları! dedi?’” denilmek istenmiştir. İki vecihten en açık olanı budur. Diğer vecih ise: Ona itaat eden kimseyi kınamak üzere “O, mal ve oğullar sahibi oldu diye mi ona itaat ediyorsun?” manasının kastedilmiş olmasıdır. Bundan sonra Medine, Kûfe ve Basra kurrâsının geri kalanı ise bunu istifham olmaksızın tek hemze ile haber kipiyle {أَنْ كَانَ ذَا مَالٍ} “Mal ve oğullar sahibi olduğu için” şeklinde okumuşlardır . Bu şekilde okunduğunda manası şöyledir: “Mal ve oğullar sahibi olduğu için, çok yemin eden hiçbir alçağa itaat etme.” Sanki mal ve oğullar sahibi olmasından ötürü ona itaat etmesini yasaklamıştır.
وقولُه: {إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ}. يقولُ: إِذا تُقْرَأُ عليه آياتُ كتابِنا قال: هذا مما كتَبه الأوَّلون. استهزاءً به، وإنكارًا منه أن يكونَ ذلك من عندِ اللهِ.
Yüce Allah’ın: {إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ} “Kendisine ayetlerimiz okunduğu zaman: 'Öncekilerin masalları!' dedi” kavli; “Kendisine kitabımızın ayetleri okunduğu zaman onunla alay ederek ve onun Allah katından olduğunu inkâr ederek: ‘Bu, öncekilerin yazdıklarındandır’ dedi” buyurmaktadır.
وقولُه: {سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال
Yüce Allah’ın: {سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ} “Onun burnunu damgalayacağız” buyruğu. Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiş ve [onlardan] bir kısmı şöyle demiştir:
بعضُهم: معناه: سنَخْطِمُه بالسيفِ، فَنَجْعَلُ ذلك علامةً باقيةً وسمةً ثابتةً فيه ما عاش.
Onlardan bazıları: “Bunun anlamı: Kılıçla burnunu keseceğiz ve bunu yaşadığı müddetçe üzerinde kalıcı bir alamet ve sabit bir iz/damga kılacağız” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ}: فقاتَل يومَ بدرٍ، فخُطِم بالسيفِ فى القتالِ
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan {سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ} “Yakında onun burnunu damgalayacağız” ayeti hakkında nakletti: “Bedir günü savaştı ve savaşta kılıçla burnu kesildi” .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: سنَشِينُه شَينًا باقيًا.
Başkaları ise: “Aksine bunun anlamı: Onu kalıcı bir leke ile lekeleyip ayıplayacağız demektir” demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ}: شَيْنٌ لا يُفارِقُه آخرَ ما عليه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin {سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ} “Yakında onun burnunu damgalayacağız” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Üzerinden ömrünün sonuna kadar ayrılmayacak bir lekedir/ayıptır” .
وقال آخرون: سِيما على أنفِه.
Başkaları ise: “Burnu üzerinde bir alamettir” demişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ}. قال: سَنَسِمُ على أنفِه .
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den {سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ} “Yakında onun burnunu damgalayacağız” ayeti hakkında nakletti; O: “Burnunu damgalayacağız” demiştir .
وأولى القولين بالصوابِ في تأويلِ ذلك عندى قولُ مَن قال: معنى ذلك: سنُبَيِّنُ أمرَه بيانًا واضحًا حتى يَعْرِفوه، فلا يَخْفَى عليهم، كما لا تَخْفَى السِّمةُ على
Bunun tevilinde bana göre iki görüşten doğruya en evla olanı şöyle diyenin görüşüdür: “Bunun manası: Onun durumunu öyle apaçık bir beyanla açıklayacağız ki nihayet onu tanıyacaklar ve artık kendilerine gizli kalmayacaktır; tıpkı [şunun] üzerindeki damganın gizli kalmayacağı gibi...”
الخرطومِ. وقال: [معنى قولِ قتادةَ] : شَيْنٌ لا يُفارِقُه آخرَ ما عليه. وقد يَحْتَمِلُ أيضًا أن يكونَ خُطِم بالسيفِ، فجُمِع له مع بيانِ عيوبِه للناسِ الخَطْمُ بالسيفِ.
Ve [Katâde'nin sözünün anlamı şöyledir] : “Üzerinden ömrünün sonuna kadar ayrılmayacak bir lekedir.” Bununla birlikte onun burnunun kılıçla kesilmiş olması da muhtemeldir; böylece kusurlarının insanlara açıklanması ile birlikte kılıçla burnunun kesilmesi de onun için bir araya gelmiştir.
ويعنى بقولِه: {سَنَسِمُهُ}: سنَكْوِيه.
{سَنَسِمُهُ} “Damgalayacağız” kavliyle: “Onu [dağlayarak] kızgın demirle damgalayacağız” manasını kastetmektedir.
وقال بعضُهم : معنى ذلك: سَنَسِمُه سِمةَ أهلِ النارِ. أى: سنُسَوِّدُ وجهَه. وقال: إن الخرطومَ وإن كان خُصَّ بالسِّمةِ، فإنه فى مذهبِ الوجهِ؛ لأن بعضَ الوجهِ يُؤَدِّى عن بعضٍ، والعربُ تقولُ: واللهِ لأَسِمَنَّكَ وَسْمًا لا يُفارِقُك. يُرِيدون الأنفَ. قال: وأنشَدني بعضُهم
Bazıları ise : “Bunun anlamı: Onu cehennem ehlinin alametiyle damgalayacağız, yani yüzünü karartacağız” demiştir. Ve şöyle demiştir: “Hortum (burun) damgalama ile tahsis edilmiş olsa da yüz kastedilmektedir; zira yüzün bir parçası diğer parçasını ifade eder. Nitekim Araplar: ‘Allah’a yemin olsun ki seni üzerinden ayrılmayacak bir damga ile damgalayacağım’ derler ve bununla burnu kastederler.” Dedi ki: Bazıları bana şu beyti okudu :
لأعْلُطَنَّه وَسْمًا لا يُفارِقُه … كما يُحَزُّ بحُمَّى المِيسَمِ البحِرُ
Ona üzerinden ayrılmayacak bir damga vuracağım… Tıpkı behara yakalanmış devenin dağlama aletinin hararetiyle çizildiği gibi.
والبَحَرُ داءٌ يَأْخُذُ الإِبلَ فتُكْوَى على أنفِها.
Ve Behar , develere musallat olan bir hastalıktır ve bundan dolayı burunları dağlanır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ (١٧) وَلَا يَسْتَثْنُونَ (١٨)}.
Yüce Allah’ın şu kavlinin teviline dair görüş: {إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ (١٧) وَلَا يَسْتَثْنُونَ (١٨)} “Şüphesiz biz, vaktiyle o bahçe sahiplerini sınadığımız gibi bunları da sınadık. Hani onlar, sabah erkenden onu mutlaka devşireceklerine yemin etmişlerdi. İstisna da yapmıyorlardı [inşallah demiyorlardı].”
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ}. أى: بلَوْنا مُشركِي قريشٍ. يقولُ: امتحَنَّاهم فاختبَرناهم، {كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ}. يقولُ: كما امتحَنَّا أصحابَ البستانِ، {إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ}. يقولُ: إِذ حلَفوا ليَصْرِمُنَّ ثمرَها إذا أصبَحوا.
Zikri yüce olan Allah, {إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ} “Şüphesiz biz bunları sınadık” kavliyle Kureyş müşriklerini sınadığımızı kastetmektedir. [Şöyle] buyurmaktadır: {كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ} “O bahçe sahiplerini sınadığımız gibi”, yani bahçe sahiplerini imtihan ettiğimiz gibi onları imtihan edip sınadık; {إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ} “Hani onlar, sabah erkenden onu mutlaka devşireceklerine yemin etmişlerdi”, yani sabahladıklarında onun meyvesini mutlaka toplayıp devşireceklerine yemin ettikleri zaman.
{وَلَا يَسْتَثْنُونَ}: ولا يَقولون: إن شاء اللهُ.
{وَلَا يَسْتَثْنُونَ}: “Ve ‘İnşallah’ demiyorlardı” demektir.
وبنحوِ الذى قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de [şöyle] demiştir:
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا هنادُ بنُ السرىِّ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {أَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ} [القلم: ٢٤]. قال: هم ناسٌ من الحبشةِ كانت لأبيهم جنةٌ، كان يُطْعِمُ المساكينَ منها، فلما مات أبوهم، قال بنوه: واللهِ إن كان أبونا لأحمقَ حينَ يُطْعِمُ المساكينَ. فأقسَموا ليَصْرِمُنَّها مُصبِحين، ولا يَسْتَثنْون، ولا يُطْعِمون مسكينًا .
Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Ebü’l-Ahvas, Simâk’tan, o da İkrime’den {أَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ} [el-Kalem: 24] “Bugün oraya sakın hiçbir yoksul yanınıza girmesin” kavli hakkında nakletti; O şöyle demiştir: “Onlar Habeşistanlı bir topluluktu. Babalarına ait bir bahçe vardı, ondan yoksulları doyururdu. Babaları vefat edince oğulları: ‘Vallahi yoksulları doyururken babamız kesinlikle ahmakmış’ dediler. Böylece sabah erkenden onu mutlaka devşireceklerine, hiçbir istisna yapmayacaklarına [inşallah demeyeceklerine] ve hiçbir yoksula yedirmeyeceklerine yemin ettiler” .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ}. قال: كانت الجنةُ لشيخٍ، وكان يَتَصَدَّقُ، فكان بنوه يَنْهَونه عن الصدقةِ، وكان يُمْسِكُ قوتَ سنتهِ، ويُنْفِقُ ويَتَصَدَّقُ بالفضلِ، فلما مات أبوهم غدَوا عليها فقالوا: {لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ} .
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den {لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ} “Sabah erkenden onu mutlaka devşireceklerine” kavli hakkında nakletti; O şöyle demiştir: “Bahçe yaşlı bir zâta aitti; sadaka verirdi, oğulları ise onu sadaka vermekten menederlerdi. O ise bir yıllık azığını ayırır, artanını infak eder ve sadaka olarak verirdi. Babaları ölünce sabah erkenden bahçeye gidip: {لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ} ‘Bugün oraya sakın hiçbir yoksul yanınıza girmesin’ dediler” .
وذُكِر أن أصحابَ الجنةِ كانوا أهلَ كتابٍ.
Bahçe sahiplerinin Ehl-i kitap olduğu da zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا} الآية. قال: كانوا مِن أهلِ الكتابِ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan {إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا} “Şüphesiz biz, vaktiyle o bahçe sahiplerini sınadığımız gibi bunları da sınadık. Hani onlar yemin etmişlerdi...” ayeti hakkında nakletti; O: “Onlar Ehl-i kitaptandı” demiştir .
والصَّرْمُ القطعُ.
es-Sarm (الصَّرْمُ), koparmak/kesmektir.
وإنما عنَى بقولِه: {لَيَصْرِمُنَّهَا}: لَيَجُدُّنَّ ثمرتَها. ومنه قولُ امرِئِ القيسِ
[Allah Teâlâ] {لَيَصْرِمُنَّهَا} kavliyle yalnızca; onun meyvesini mutlaka toplayıp keseceklerini kastetmiştir. İmruülkays’ın şu sözü de bu kabildendir:
صَرَمَتْك بعدَ تواصُلٍ دَعْدُ … وبدَا لِدَعْدٍ بعضُ ما يَبْدُو
Birliktelikten sonra kesti bağını Da‘d senden … Ve belirdi Da‘d’a beliren şeylerden bazıları.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ (١٩) فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ (٢٠)}.
Yüce Allah’ın şu kavlinin teviline dair görüş: {فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ (١٩) فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ (٢٠)} “Fakat onlar uyurlarken Rabbin tarafından dolaşan bir bela o bahçeyi sarıverdi de o, simsiyah kesilmiş [yahut kökünden biçilmiş] gibi oldu.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فطرَق جنَّةَ هؤلاء القومِ ليلًا طارقٌ من أمرِ اللهِ وهم نائمون. ولا يكونُ الطائفُ فى كلامِ العربِ إلا ليلًا، ولا يكونُ نهارًا، وقد يقولون: أَطَفْتُ به نهارًا.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Onlar uyurlarken Allah’ın emrinden bir gece ziyaretçisi/felaketi o kavmin bahçesini geceleyin vurdu. Arap kelamında ‘et-Tâif’ (gece dolaşan/vuran) ancak geceleyin olur, gündüzleyin olmaz. Bazen Araplar gündüz için ‘Ateftü bihî nehâran’ (Ona gündüzleyin uğradım/dolaştım) derler.
وذكَر الفرَّاءُ أن أبا الجرَّاحِ أنشَده:
Ferrâ , Ebü’l-Cerrâh’ın kendisine şu beyti okuduğunu zikretmiştir:
أطَفتُ بها نهارًا غيرَ ليلٍ … وأَلْهَى رَبَّها طلبُ الرِّخالِ
Geceleyin değil, gündüz vakti dolaştım yanında onun … Sahibini ise dişi kuzu arayışı oyalayıp durdu.
والرِّخالُ هى أولادُ الضأنِ الإناثُ.
er-Rihâl ise koyunun dişi yavrularıdır.
وبنحوِ الذي قلْنا في معنى ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konudaki manaya dair bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصلتِ، قال: ثنا أبو كُدَينةَ، عن قابوسَ، عن أبيه، قال: سألتُ ابنَ عباسٍ عن الطوفانِ: {فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ}. قال: هو أمرٌ من اللهِ.
Bana Süleymân b. Abdilcebbâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt anlattı, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Kâbûs’tan, o babasından naklen anlattı; [babası] şöyle demiştir: İbn Abbâs’a {فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ} “Fakat Rabbin tarafından dolaşan bir bela o bahçeyi sarıverdi” [ayeti bağlamında] tufan hakkında sordum. O: “Bu, Allah’tan [gelen] bir emirdir” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ}. قال: طاف عليها أمرٌ من اللهِ وهم نائمون.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan {فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ} “Fakat onlar uyurlarken Rabbin tarafından dolaşan bir bela o bahçeyi sarıverdi” kavli hakkında nakletti; O şöyle demiştir: Onlar uyurlarken Allah’tan bir emir/felaket orayı sarıp yok etti.
وقولُه: {فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ}. اختلَف أهلُ التأويلِ فى الذى عُنِى بالصريمِ؛ فقال بعضُهم: عُنِى به الليلُ الأسودُ. وقال : معنى ذلك: فأصبَحت جنتُهم محترقةً سوداءَ كسوادِ الليلِ المظلمِ البهيمِ.
Yüce Allah’ın {فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ} “de o, simsiyah kesilmiş [yahut kökünden biçilmiş] gibi oldu” kavline gelince: Tevil ehli, es-sarîm (الصريم) ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmiştir. Bazıları: Bununla kapkara gece kastedilmiştir, dediler. Ve şöyle dediler : Bunun anlamı; bahçeleri kapkaranlık zifiri gecenin siyahlığı gibi yanıp kapkara kesildi, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سهلِ بنِ عسكرٍ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا شيخٌ لنا، عن شيخٍ من كَلْبٍ يُقالُ له: سليمانُ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ}. قال: الصَّريمُ الليلُ . قال: وقال في ذلك أبو عمرِو ابنُ العلاءِ ﵀ :
Bana Muhammed b. Sehl b. Asker anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize bir hocamız, Kelb kabilesinden Süleyman denilen bir şeyhten, o da İbn Abbâs’tan {فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ} “de o, simsiyah kesilmiş [yahut kökünden biçilmiş] gibi oldu” kavli hakkında nakletti; O: “es-Sarîm (الصَّريم), gecedir” demiştir . [Râvi] dedi ki: Ebû Amr b. el-Alâ rahimehullâh da bu hususta şöyle demiştir :
ألَا بَكَرَتْ وعاذِلَتي تَلُومُ … تُهَجِّدُنى وما انكَشَفَ الصَّرِيمُ
Sabah erken çıktı yola ve kınayıcım ayıplıyor beni … Gecenin karanlığı henüz sıyrılmamışken uykumu bölüyor.
وقال أيضًا :
Yine şöyle demiştir :
تطاوَلَ ليلُك الجَوْنُ البَهِيمُ … فما يَنْجَابُ عن صبحٍ صرِيمُ
Uzayıp gitti senin kapkara zifiri gecen … Ne de sabahın ardından sıyrılıyor karanlık gece.
إذا ما قُلْتَ أَقْشَعَ أَو تَنَاهَى … جَرَتْ من كلِّ ناحيةٍ غيومُ
‘Dağıldı ya da son buldu’ dediğin zaman … Her taraftan bulutlar sökün ediverdi.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: فأصبَحت كأرضٍ تُدْعى الصريمَ، معروفةٍ
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; [bahçe], es-Sarîm olarak adlandırılan, bilinen
بهذا الاسِم.
es-Sarîm adlı bir yer gibi oldu [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ: قال: أخبرني تميمُ بنُ عبدِ الرحمنِ، أنه سمِع سعيدَ بنَ جُبَيرٍ يقولُ: هى أرضٌ باليمنِ يقالُ لها: ضَرَوانُ . من صنعاءَ على ستةِ أميالٍ .
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den anlattı; O şöyle demiştir: Bana Temîm b. Abdirrahmân haber verdi; kendisi Saîd b. Cübeyr’i şöyle derken işitmiştir: “O, Yemen’de kendisine Daravân (ضَرَوان) denilen bir arazidir . San‘a’ya altı mil mesafededir” .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَتَنَادَوْا مُصْبِحِينَ (٢١) أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ (٢٢) فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ (٢٣) أَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ (٢٤) وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ (٢٥)}.
Yüce Allah’ın şu kavlinin teviline dair görüş: {فَتَنَادَوْا مُصْبِحِينَ (٢١) أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ (٢٢) فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ (٢٣) أَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ (٢٤) وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ (٢٥)} “Sabahleyin birbirlerine: ‘Eğer [mahsulü] devşirecekseniz ekininize erken gidin’ diye seslendiler. Derken: ‘Bugün sakın oraya hiçbir yoksul yanınıza sokulmasın’ diye fısıldaşarak yola koyuldular. Ve [yoksulları mahrum etmeye] güçleri yetermiş gibi / kendilerini muktedir sanarak erkenden gittiler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فتنادَى هؤلاء القومُ وهم أصحابُ الجنةِ. يقولُ: نادى بعضُهم بعضًا، {مُصْبِحِينَ}. يقولُ: بعد أن أصبَحوا.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Bu kavim -ki onlar bahçe sahipleridir- birbirlerine seslendiler; yani biri diğerine seslendi: {مُصْبِحِينَ} “sabahleyin”, yani sabah olduktan sonra.
{أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ}. وذلك الزرعُ، {إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ}. يقولُ: إن كنتم حاصِدي زرعِكم،
{أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ} “ekininize erken gidin diye” -bu ise ekindir-, {إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ} “eğer [mahsulü] devşirecekseniz” yani ekini biçecekseniz,
{فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ}. يقولُ: فمضَوا إلى حرثِهم وهم يتسارُّون بينهم، {أَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ}. يقولُ: وهم يتسارُّون يقولُ بعضُهم لبعضٍ:
{فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ} “Derken fısıldaşarak yola koyuldular”, yani aralarında gizlice fısıldaşarak ekinlerine doğru gittiler; {أَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ} “Bugün sakın oraya hiçbir yoksul yanınıza sokulmasın diye”, yani fısıldaşarak birbirlerine şöyle diyorlardı:
لا يَدْخُلَنَّ جنتَكم اليومَ عليكم مسكينٌ.
Bugün bahçenize yanınıza hiçbir yoksul girmesin.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَتَنَادَوْا مُصْبِحِينَ (٢١) أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ (٢٢) فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ}. يقولُ: يُسِرُّون ألا يَدْخُلَنَّها اليَوْمَ عليكم مسكينٌ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den {فَتَنَادَوْا مُصْبِحِينَ (٢١) أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ (٢٢) فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ} “Sabahleyin birbirlerine: ‘Eğer [mahsulü] devşirecekseniz ekininize erken gidin’ diye seslendiler. Derken fısıldaşarak yola koyuldular” kavli hakkında nakletti; O: “Bugün oraya sakın yanınıza hiçbir yoksul sokulmasın, diye gizlice fısıldaşıyorlardı” demiştir .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: لما مات أبوهم غدوا عليها، فقالوا: لا يَدْخُلَنَّها اليَوْمَ عليكم مِسْكِينٌ .
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den nakletti; O şöyle demiştir: “Babaları öldüğünde bahçeye erkenden gittiler ve: ‘Bugün oraya sakın yanınıza hiçbir yoksul girmesin’ dediler” .
واختلف أهلُ التأويلِ في معنى "الحردِ" في هذا الموضع؛ فقال بعضهم: معناه: على قدرةٍ في أنفسهم وجدٍّ.
Tevil ehli bu yerdeki ‘el-hard’ (الحرد) kelimesinin anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bunun anlamı, içlerinde kendilerini muktedir görerek ve gayretle/azimli olarak, demektir dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ}. قال: ذو قدرةٍ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ} “Ve [yoksulları mahrum etmeye] güçleri yetermiş gibi / kendilerini muktedir sanarak erkenden gittiler” kavli hakkında nakletti; O: “[Kendilerini] güç sahibi [sanarak]” demiştir .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا حجاجٌ، عمَّن حدَّثه، عن مجاهدٍ فى قولِ اللهِ: {عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ}. قال: على جِدٍّ قادِرين في أنفسهم .
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, kendisine anlatan kimseden, o da Mücâhid’den Allah’ın: {عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ} “Ve [yoksulları mahrum etmeye] güçleri yetermiş gibi / kendilerini muktedir sanarak erkenden gittiler” kavli hakkında nakletti; O: “İçlerinde bir ciddiyet ve azimle, kendilerini muktedir sanarak” demiştir .
قال: ثنا ابنُ علية، عن أبى رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ}. قال: على جهدٍ. أو قال: على جِدٍّ.
[Hüşeym] dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ’dan, o da el-Hasan’dan {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ} “Ve [yoksulları mahrum etmeye] güçleri yetermiş gibi / kendilerini muktedir sanarak erkenden gittiler” kavli hakkında nakletti; O: “[Bütün] güçleriyle / çabalarıyla” demiştir. Veya: “Tam bir ciddiyet ve azimle” demiştir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ}: غدا القومُ وهم مُحرِدون إلى جنتهم، قادرون عليها في أنفسهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ} “Ve [yoksulları mahrum etmeye] güçleri yetermiş gibi / kendilerini muktedir sanarak erkenden gittiler” kavli hakkında nakletti; O: “O kavim, içlerinde ona güç yetireceklerini sanarak bahçelerine doğru azimle erkenden gittiler” demiştir .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ}. قال: على جِدٍّ من أمرِهم .
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ} “Ve [yoksulları mahrum etmeye] güçleri yetermiş gibi / kendilerini muktedir sanarak erkenden gittiler” kavli hakkında nakletti; O: “İşlerinde tam bir ciddiyet ve azimle” demiştir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ}: على جِدٍّ قادِرين في أنفسهم .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ} “Ve [yoksulları mahrum etmeye] güçleri yetermiş gibi / kendilerini muktedir sanarak erkenden gittiler” kavli hakkında şöyle demiştir: “İçlerinde bir ciddiyet ve azimle, kendilerini muktedir sanarak” .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وغدَوا على أمرٍ قد أجمعوا عليه بينَهم، وأسَّسوه ، وأسرُّوه في أنفسِهم.
Başkaları ise şöyle dediler: Aksine bunun anlamı; aralarında üzerinde ittifak ettikleri, esasını kurdukları ve içlerinde gizledikleri bir plan/karar üzere erkenden gittiler, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرَانُ، عن سفيانَ، عن إبراهيمَ بنِ المهاجرِ، عن مجاهدٍ: {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ}. قال: كان حرثٌ لأبيهم، وكانوا إخوةً، فقالوا: لا نُطْعِمُ مسكينًا منه حتى نَعْلَمَ ما يَخْرُجُ منه، {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ}: على أمرٍ قد أسَّسوه بينَهم
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o İbrâhîm b. el-Muhâcir’den, o da Mücâhid’den {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ} “Ve [yoksulları mahrum etmeye] güçleri yetermiş gibi / kendilerini muktedir sanarak erkenden gittiler” kavli hakkında nakletti; O şöyle demiştir: “Babalarına ait bir ekin vardı, onlar da kardeşlerdi. ‘Ondan ne kadar ürün çıkacağını bilene kadar hiçbir yoksula yedirmeyeceğiz’ dediler. {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ} ‘Ve kendilerini muktedir sanarak erkenden gittiler’ [kavli ise]: Aralarında esasını kurup kararlaştırdıkları bir plan üzere [gittiler demektir]” .
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den [şöyle rivayet etmişlerdir]:
في قولِه: {عَلَى حَرْدٍ}. قال: على أمرٍ مُجْمَعٍ.
{عَلَى حَرْدٍ} “bir niyet ve karar üzere” kavli hakkında nakletti; O: “Kararlaştırılmış/ittifak edilmiş bir plan üzere” demiştir.
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سماكٍ، عن عكرِمةَ: {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ}. قال: على أمرٍ مُجْمَعٍ .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebü’l-Ahvas, Simâk’tan, o da İkrime’den {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ} “Ve [yoksulları mahrum etmeye] güçleri yetermiş gibi / kendilerini muktedir sanarak erkenden gittiler” kavli hakkında nakletti; O: “Kararlaştırılmış/ittifak edilmiş bir plan üzere” demiştir .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وغدَوا على فاقةٍ وحاجةٍ.
Başkaları ise şöyle dediler: Aksine bunun anlamı; bir yoksulluk ve ihtiyaç içinde erkenden gittiler, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، قال: قال الحسنُ في قولِه: {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ}. قال: على فاقةٍ .
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den anlattı; O dedi ki: Hasan[-ı Basrî] {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ} “Ve [yoksulları mahrum etmeye] güçleri yetermiş gibi / kendilerini muktedir sanarak erkenden gittiler” kavli hakkında: “Bir yoksulluk/ihtiyaç içinde” demiştir .
وقال آخرون: بل معني ذلك: على حَنَقٍ.
Başkaları ise şöyle dediler: Aksine bunun anlamı; bir öfke ve hınçla [gittiler], demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ: {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ}. قال: على حَنَقٍ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ} “Ve [yoksulları mahrum etmeye] güçleri yetermiş gibi / kendilerini muktedir sanarak erkenden gittiler” kavli hakkında nakletti; O: “Bir öfke/hınçla” demiştir .
وكأن سفيانَ ذهَب فى تأويلِه هذا إلى مثلِ قولِ الأشهبِ ابنِ رُميلةَ :
Süfyân bu tevilinde sanki el-Eşheb b. Rümeyle’nin şu sözüne benzer bir manaya yönelmiştir :
أُسُودُ شرًى لاقَتْ أُسُودَ خَفِيَّةٍ … تَسَاقَوْا على حَرْدٍ دِماءَ الأَساوِدِ
Şerâ aslanları Hafiʽye aslanlarıyla karşılaştı … Büyük bir hınçla birbirlerine kara yılanların kanlarını içirdiler.
يعني: على غَضَبٍ.
Yani: Öfke içinde.
وكان بعضُ أهلِ المعرفةِ بكلامِ العربِ من أهلِ البصرةِ يتأوَّلُ ذلك: وغَدوا
Arap kelâmını iyi bilen Basralılardan biri bunu şöyle tevil ediyordu: [Onlar] sabah erkenden çıktılar...
على منعٍ. ويُوجِّهه إلى أنه من قولِهم: حاردَتِ السنةُ. إذا لم يَكُنْ فيها مطرٌ، و: حاردَت الناقةُ. إذا لم يَكُنْ لها لبنٌ، كما قال الشاعرُ :
...engellemek/mahrum bırakmak üzere’ şeklinde tevil ediyor ve bunu [Arapların] şu sözlerinden sayıyordu: Yağmursuz geçen yıl için ‘hâradeti’s-senetü’ (حاردَتِ السنةُ), devede süt olmayınca ‘hâradeti’n-nâkatu’ (حاردَت الناقةُ) denir. Nitekim şair şöyle demiştir :
فإذا ما حارَدَتْ أو بَكَأَتْ … فُتَّ عن حاجِبِ أُخرَى طِينُها
[Develer] süt vermez veya sütleri azalırsa … [Şarap küplerinden] bir diğerinin kapağındaki çamur kırılıp açılır.
وهذا قولٌ لا نَعْلَمُ له قائلًا من مُتَقَدِّمى العلمِ قاله وإن كان له وجهٌ، فإذا كان ذلك كذلك وكان غيرُ جائزٍ عندَنا أن يتعدَّى ما أجمَعت عليه الحجةُ، فما صحَّ من الأقوالِ فى ذلك إلا أحدُ الأقوالِ التي ذكَرناها عن أهلِ العلمِ. وإذا كان ذلك كذلك وكان المعروفُ من معنى "الحرْدِ" في كلامِ العربِ القصدُ، من قولِهم: قد حرَد فلانٌ حرْدَ فلانٍ، إذا قصَد قصْدَه. ومنه قولُ الراجزِ :
Bu, her ne kadar bir yönü bulunsa da ilimde önde gelenlerden birinin söylediğini bilmediğimiz bir görüştür. Durum böyle olunca ve bize göre icmanın/hüccetin ittifak ettiği hususun dışına çıkmak caiz olmayınca, bu konuda ilim ehlinden zikrettiğimiz görüşlerden başkası sahih olmaz. Durum böyle olup Arap kelamında ‘el-hard’ (الحرْد) kelimesinin bilinen manası; birinin başkasının yolunu/hedefini kastetmesi durumunda söyledikleri ‘Kadd harada fülânün harde fülân’ (قد حرَد فلانٌ حرْدَ فلانٍ) sözünden hareketle ‘kastetmek/yönelmek’ olunca -ki recez şairinin şu sözü de bundandır :
وجاء سَيْلٌ كان من أمرِ اللهْ
Ve Allah’ın emrinden bir sel geldi,
يَحْرِدُ حَرْدَ الجَنَّةِ المُغِلَّهْ
Bol mahsul veren bahçeyi hedef alıp yönelerek-
يَعنى: يَقْصِدُ قصْدَها - صحَّ أن الذى هو أولى بتأويلِ الآيةِ قولُ مَن قال: معنى قولِه: {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ}: وغدَوا على أمرٍ قد قصَدوه واعتمَدوه، واستسرُّوه بينَهم، قادِرين عليه في أنفسهم.
Yani onun istikametine yönelerek-, ayetin teviline en uygun olanın: {وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ} kavlinin anlamı; “Kastettikleri, azmettikleri ve kendi aralarında gizledikleri bir plan üzere, içlerinde ona güç yetireceklerini sanarak erkenden gittiler” diyen kimsenin görüşü olduğu kesinlik kazanır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ (٢٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٢٧) قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ (٢٨)}.
Yüce Allah’ın şu kavlinin teviline dair görüş: {فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ (٢٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٢٧) قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ (٢٨)} “Fakat onu görünce: ‘Biz kesinlikle yolumuzu şaşırmışız! Hayır, doğrusu biz mahrum bırakılmışız!’ dediler. Onların en ılımlı/akıllı olanı: ‘Ben size [Allah’ı] tesbih etmeniz gerekmez miydi, dememiş miydim?’ dedi.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فلما صار هؤلاء القومُ إلى جنتِهم، ورأَوها محترقًا حرثُها، أنكَروها وشكُّوا فيها، هل هى جنتُهم أم لا، فقال بعضُهم لأصحابِه ظنًّا منه أنهم قد
Yüce Allah buyuruyor ki: Bu topluluk bahçelerine vardıklarında ve ekininin yanmış olduğunu gördüklerinde, onu tanıyamadılar ve oranın kendi bahçeleri olup olmadığı konusunda şüpheye düştüler. İçlerinden biri, [bahçelerinin yolunu]...
أغفَلوا طريقَ جنتِهم، وأن التى رأَوا غيرَها: إنا أيُّها القومُ لضالون طريقَ جنتِنا. فقال مَن علِم أنها جنتُهم، وأنهم لم يُخطئوا الطريقَ: بل نحن أيُّها القومُ مَحْرُمون، حُرِمنا منفعةَ جنتِنا، بذهابِ حرثِها.
...ve gördükleri yerin başka bir yer olduğunu zannederek arkadaşlarına şöyle dedi: “Ey ahali! Şüphesiz biz bahçemizin yolunu şaşırmışız.” Buranın kendi bahçeleri olduğunu ve yolu şaşırmadıklarını anlayan kimse ise şöyle dedi: “Hayır, ey ahali! Doğrusu biz mahrum bırakılmışız; ekinimizin yok olmasıyla bahçemizin faydasından mahrum edildik.”