وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir açıklamayı tevil ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ}: أي: أضلَلْنا الطريقَ، {بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ}: بل حُورِفنا فحُرِمْنا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ} “Fakat onu görünce: ‘Biz kesinlikle yolumuzu şaşırmışız!’ dediler” yani: Yolu şaşırdık; {بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ} “Hayır, doğrusu biz mahrum bırakılmışız!” yani: Aksine rızkımız kesildi de mahrum bırakıldık.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ}. يقولُ قتادةُ: يقولون: أخطأنا الطريقَ، ما هذه بجنتِنا. فقال بعضُهم: {بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ}: حُرِمنا جنتَنا .
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den nakletti: {فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ} “Fakat onu görünce: ‘Biz kesinlikle yolumuzu şaşırmışız!’ dediler.” Katâde der ki: Şöyle diyorlar: “Yolu şaşırdık, burası bizim bahçemiz değil.” Bazıları da: {بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ} “Hayır, doğrusu biz mahrum bırakılmışız!” yani bahçemizden mahrum edildik, dedi .
وقولُه: {قَالَ أَوْسَطُهُمْ}. يعنى: أَعدَلُهم.
{قَالَ أَوْسَطُهُمْ} “Onların en ılımlı/akıllı olanı... dedi” kavli; yani en adaletli olanı demektir.
وبنحوِ الذى قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir açıklamayı tevil ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {قَالَ أَوْسَطُهُمْ}. قال: أعدلُهم. ويُقالُ: قال خيرُهم.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [naklen] onun: {قَالَ أَوْسَطُهُمْ} “İçlerinden en ılımlı/akıllı olanı... dedi” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “En adaletlileri.” [Ayrıca İbn Abbâs'ın]: “En hayırlıları dedi” şeklinde söylediği de nakledilir.
وقال في "البقرة": {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} [البقرة: ١٤٣]. قال: الوسَطُ العدلُ .
[İbn Abbâs] Bakara Suresi’ndeki {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} [Bakara: 143] “İşte böylece sizi vasat (orta/dengeli) bir ümmet kıldık” ayeti hakkında da: “Vasat, adaletli olandır” demiştir .
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {قَالَ أَوْسَطُهُمْ}. يقولُ: أعدلُهم
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {قَالَ أَوْسَطُهُمْ} “Onların en ılımlı/akıllı olanı... dedi” kavli hakkında: “En adaletlileri” demektedir .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا الفراتُ بنُ خلّادٍ، عن سفيانَ، عن إبراهيمَ بنِ مُهاجرٍ، عن مجاهدٍ: {قَالَ أَوْسَطُهُمْ}: أَعدَلُهم.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Furât b. Hallâd, Süfyân’dan, o İbrâhîm b. Muhâcir’den, o da Mücâhid’den nakletti: {قَالَ أَوْسَطُهُمْ} “Onların en ılımlı/akıllı olanı... dedi” [ifadesi]: En adaletlileri, [demektir].
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {قَالَ أَوْسَطُهُمْ}. قال: أَعدَلُهم .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti: {قَالَ أَوْسَطُهُمْ} “Onların en ılımlı/akıllı olanı... dedi” kavli hakkında: “En adaletlileri” demiştir .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ: {قَالَ أَوْسَطُهُمْ}. قال: أَعدَلُهم .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş‘as’tan, o Ca‘fer’den, o da Saîd’den nakletti: {قَالَ أَوْسَطُهُمْ} “Onların en ılımlı/akıllı olanı... dedi” kavli hakkında: “En adaletlileri” demiştir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَالَ أَوْسَطُهُمْ}. أى: أعدَلُهم قولًا، وكان أسرَعَ القومِ فزعًا، وأحسنَهم رَجْعَةً: {أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {قَالَ أَوْسَطُهُمْ} “Onların en ılımlı/akıllı olanı... dedi” yani söz bakımından en adaletli olanı; topluluk içinde [Allah korkusundan] en çabuk dehşete düşeni ve [hakkı kabule] en güzel döneni idi: {أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ} “Ben size [Allah’ı] tesbih etmeniz gerekmez miydi, dememiş miydim?”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {قَالَ أَوْسَطُهُمْ}. قال: أَعدَلُهم.
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den nakletti: {قَالَ أَوْسَطُهُمْ} “Onların en ılımlı/akıllı olanı... dedi” kavli hakkında: “En adaletlileri” demiştir.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {قَالَ أَوْسَطُهُمْ}. يقولُ: أَعدَلُهم .
Hüseyin’den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Ebû Muâz’ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk’ın, {قَالَ أَوْسَطُهُمْ} “Onların en ılımlı/akıllı olanı... dedi” kavli hakkında: “En adaletlileri” dediğini işittim .
وقولُه: {أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ}. يقولُ: هلَّا تَسْتَثْنون إذ قُلتم: لنَصْرِمُنَّها مُصْبِحِينَ. فتقولوا: إن شاءَ اللهُ.
{أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ} “Ben size [Allah’ı] tesbih etmeniz gerekmez miydi, dememiş miydim?” kavli; “Sabah erkenden onu devşireceğiz dediğiniz vakit, ‘İnşallah’ diyerek istisna etmeniz gerekmez miydi?” demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir açıklamayı tevil ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مِهرانُ، عن سفيانَ، عن إبراهيمَ بنِ المهاجرِ، عن مجاهدٍ: {لَوْلَا تُسَبِّحُونَ}. قال: بلغنى أنه الاستثناءُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o İbrâhîm b. el-Muhâcir’den, o da Mücâhid’den nakletti: {لَوْلَا تُسَبِّحُونَ} “[Allah’ı] tesbih etmeniz gerekmez miydi?” kavli hakkında: “Bana ulaştığına göre bu istisnadır (inşallah demektir)” demiştir .
قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن مجاهدٍ: {أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ}. قال: يقولُ: تَسْتَثنون، فكان التسبيحُ فيهم الاستثناءَ .
Dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o da Mücâhid’den nakletti: {أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلَا تُسَبِّحُونَ} “Ben size [Allah’ı] tesbih etmeniz gerekmez miydi, dememiş miydim?” kavli hakkında: “İstisna etmeniz gerekmez miydi, demektir. Onlarda tesbih, istisna anlamına geliyordu” dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (٢٩) فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَلَاوَمُونَ (٣٠) قَالُوا يَاوَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا طَاغِينَ (٣١)}.
Yüce Allah’ın şu kavlinin teviline dair görüş: {قَالُوا سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (٢٩) فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَلَاوَمُونَ (٣٠) قَالُوا يَاوَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا طَاغِينَ (٣١)} “‘Rabbimizi tenzih ederiz; doğrusu biz zalimlermişiz’ dediler. Bunun üzerine birbirlerini kınayarak çıkıştılar. ‘Yazıklar olsun bize! Doğrusu biz azgınlarmışız’ dediler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال أصحابُ الجنةِ: سبحانَ ربِّنا إنّا كنّا ظالمين في ترْكِنا الاستثناءَ في قسَمِنا، وعزمِنا على تركِ إطعامِ المساكينِ من ثمرِ جنتِنا.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Bahçe sahipleri: “Yeminimizde istisnayı (inşallah demeyi) terk etmekle ve bahçemizin meyvesinden yoksulları doyurmamaya azmetmekle Rabbimizi tenzih ederiz, doğrusu biz zalimlermişiz” dediler.
وقولُه: {فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَلَاوَمُونَ}. يقولُ جل ثناؤُه: فأقبَل بعضُهم على بعضٍ، يلومُ بعضُهم بعضًا على تفريطِهم فيما فرَّطوا فيه من الاستثناءِ، وعَزْمِهم على ما كانوا عليه من تركِ إطعامِ المساكينِ من جنتِهم.
Yüce Allah’ın: {فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَلَاوَمُونَ} “Bunun üzerine birbirlerini kınayarak çıkıştılar” kavli hakkında Senası yüce olan [Allah] buyuruyor ki: [Bahçe sahipleri] istisnayı (inşallah demeyi) ihmal etmelerinden ve bahçelerinden yoksulları doyurmamaya azmetmiş olmalarından ötürü birbirlerine yönelip birbirlerini kınamaya başladılar.
وقولُه: {يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا طَاغِينَ}. يقولُ: قال أصحابُ الجنةِ: يا ويلَنا إنا كنَّا مُبْعَدِين، مُخالِفين أمرَ اللهِ فى تركِنا الاستثناءَ والتسبيحَ.
{يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا طَاغِينَ} “‘Yazıklar olsun bize! Doğrusu biz azgınlarmışız’ dediler” kavli; bahçe sahipleri: “Yazıklar olsun bize! İstisna ve tesbihi terk etmekle bizler [haktan] uzaklaşmış, Allah’ın emrine muhalefet etmiş kimselermişiz” dediler, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ (٣٢) كَذَلِكَ الْعَذَابُ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٣٣)}.
Yüce Allah’ın şu kavlinin teviline dair görüş: {عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ (٣٢) كَذَلِكَ الْعَذَابُ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٣٣)} “‘Belki Rabbimiz bize onun yerine daha hayırlısını verir; şüphesiz biz Rabbimize yönelenleriz.’ İşte azap böyledir. Ahiret azabı ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi!”
يقولُ تعالى ذكرُه مُخبِرًا عن قيل أصحاب الجنة: {عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا} بتوبتِنا من خطأِ فعلنا الذى سبق منا - خيرًا من جنتِنا، {إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ}. يقولُ: إنا إلى ربِّنا راغِبون فى أن يُبْدِلَنا من جنتِنا، إذ هلكت، خيرًا منها.
Zikri yüce olan Allah, bahçe sahiplerinin sözünü haber vererek buyuruyor ki: {عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا} “Belki Rabbimiz bize onun yerine daha hayırlısını verir” yani daha önce bizden sâdır olan hatalı davranışımızdan tövbe etmemiz sebebiyle bahçemizden daha hayırlısını verir; {إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ} “şüphesiz biz Rabbimize yönelenleriz” yani yok olup gittiğinde bahçemizin yerine bize daha hayırlısını vermesi için biz Rabbimize rağbet edip yalvaranlarız, demektedirler.
قولُه تعالى ذكرُه: {كَذَلِكَ الْعَذَابُ}. يقولُ جل ثناؤُه: كفعلِنا بجنةِ أصحابِ الجنةِ، إذ أصبَحت كالصريمِ بالذى أرسَلْنا عليها من البلاءِ والآفةِ المفسدةِ - فعَلنا بمن خالَف أمرَنا، وكفَر برسلِنا في عاجلِ الدنيا. {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ}. يعنى: عقوبةُ الآخرةِ بمن عصَى ربَّه وكفَر به، أكبرُ يومَ القيامةِ من عقوبةِ الدنيا وعذابِها.
Zikri yüce olan Allah’ın: {كَذَلِكَ الْعَذَابُ} “İşte azap böyledir” kavli; sena-i ilahisi yüce olan Allah buyuruyor ki: Bahçe sahiplerinin bahçesine, üzerine gönderdiğimiz bela ve ifsat edici afetle kapkara kesilmiş bir hale dönüştürerek yaptığımız bu muamelenin benzerini, şu peşin dünyada emrimize muhalefet eden ve elçilerimizi inkâr eden kimselere de yaparız. {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ} “Ahiret azabı ise elbette daha büyüktür” yani Rabbine isyan edip O’nu inkâr eden kimseye kıyamet gününde verilecek ahiret cezası, dünya cezasından ve azabından çok daha büyüktür.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir açıklamayı tevil ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {كَذَلِكَ الْعَذَابُ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ}: يعنى بذلك عذابَ الدنيا.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {كَذَلِكَ الْعَذَابُ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “İşte azap böyledir. Ahiret azabı ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi!” kavli hakkında: “Bununla dünya azabını kastetmektedir” demiştir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: قال اللهُ: {كَذَلِكَ الْعَذَابُ}. أى: عقوبةُ الدنيا، {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ}. [أى: عقوبةُ الآخرةِ]
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: Allah: {كَذَلِكَ الْعَذَابُ} “İşte azap böyledir” buyurmuştur; yani dünya cezasıdır. {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ} “Ahiret azabı ise” [yani ahiret cezası]
{أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} .
{أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi!” buyurmuştur .
حدَّثني يونس، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {كَذَلِكَ الْعَذَابُ}. قال: عذابُ الدنيا هلاكُ أموالِهم. أى: عقوبةُ الدنيا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {كَذَلِكَ الْعَذَابُ} “İşte azap böyledir” kavli hakkında: “Dünya azabı mallarının helak olmasıdır, yani dünya cezasıdır” demiştir .
وقولُه: {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ}. يقولُ: لو كان هؤلاء المشرِكون يَعْلَمون أن عقوبةَ اللهِ لأهلِ الشركِ به أكبرُ من عقوبتهِ لهم في الدنيا، لارتَدَعوا وتابوا وأنابوا، ولكنهم بذلك جهالٌ لا يَعْلَمون.
{لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “Keşke bilselerdi!” kavli; şayet bu müşrikler, Allah’a şirk koşanlara Allah’ın vereceği [ahiret] cezasının, dünyadaki cezasından çok daha büyük olduğunu bilselerdi vazgeçer, tövbe eder ve O’na yönelirlerdi; fakat onlar bu hususta cahildirler, bilmezler, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٣٤) أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ (٣٥) مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٦)}
Yüce Allah’ın şu kavlinin teviline dair görüş: {إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٣٤) أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ (٣٥) مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٦)} “Şüphesiz takva sahipleri için Rableri katında Naim cennetleri vardır. Biz hiç Müslümanları günahkârlar/suçlular gibi tutar mıyız? Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?”
يقولُ تعالى ذكرُه: إن للمتَّقين الذين اتَّقَوا عقوبةَ اللهِ، بأداءِ فرائضِه واجتنابِ معاصِيه، {عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ}. يعنى: بساتينَ النعيمِ الدائمِ:
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Farzlarını yerine getirip günahlarından kaçınarak Allah’ın azabından sakınan takva sahipleri için {عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ} “Rableri katında Naim cennetleri vardır” yani ebedî nimet bahçeleri vardır.
وقولُه: {أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أفنَجْعَلُ أَيُّها الناسُ فى كرامَتي ونعمتى فى الآخرة، الذين خضَعوا لي بالطاعةِ، وذلُّوا لى بالعبوديةِ، وخشَعوا لأمرِى ونهيى، كالمجرمين الذين اكتَسَبوا المآثمَ، وركِبوا المعاصِيَ، وخالَفوا أمرِى ونهيى؟ كلَّا، ما اللهُ بفاعلٍ ذلك.
{أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ} “Biz hiç Müslümanları günahkârlar/suçlular gibi tutar mıyız?” kavli; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: “Ey insanlar! Ahiretteki ikramım ve nimetim hususunda; itaatle bana boyun eğen, kullukla bana tevazu gösteren, emrime ve yasağıma saygıyla riayet eden kimseleri; günahları kazanan, haramları işleyen, emrime ve yasağıma muhalefet eden suçlular gibi mi tutacağız? Asla, Allah bunu yapacak değildir!”
وقولُه: {مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ}: أَتَجعلون المطيعَ للهِ من عبيدِه، والعاصيَ له منهم، في كرامتِه سواءً؟ يقولُ جل ثناؤُه: لا تُسَوُّوا بينهما؛ فإنهما لا يَسْتَوِيان عندَ اللهِ، بل المطيعُ له الكرامةُ الدائمةُ، والعاصى له الهوانُ الباقي.
{مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?” kavli; Allah’ın kullarından O’na itaat eden ile O’na isyan edeni ikramı hususunda bir mi tutuyorsunuz? Sena-i ilahisi yüce olan Allah buyuruyor ki: Bu ikisini bir tutmayın; zira onlar Allah katında eşit olmazlar. Aksine itaat edene daimi ikram, isyan edene ise kalıcı bir zillet vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَمْ لَكُمْ كِتَابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ (٣٧) إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَمَا تَخَيَّرُونَ (٣٨) أَمْ لَكُمْ أَيْمَانٌ عَلَيْنَا بَالِغَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِنَّ لَكُمْ لَمَا تَحْكُمُونَ (٣٩)}.
Yüce Allah’ın: {أَمْ لَكُمْ كِتَابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ (٣٧) إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَمَا تَخَيَّرُونَ (٣٨) أَمْ لَكُمْ أَيْمَانٌ عَلَيْنَا بَالِغَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِنَّ لَكُمْ لَمَا تَحْكُمُونَ (٣٩)} “Yoksa elinizde okuyup ders aldığınız bir kitap var da, onda [her] seçip beğendiğiniz şey mutlaka sizin mi oluyor? Yoksa aleyhimize [bağlayıcı], kıyamet gününe kadar geçerli yeminleriniz mi var ki ne hüküm verirseniz kesinlikle sizin olacak?” kavlinin teviline dair açıklama:
يقولُ تعالى ذكرُه للمشركين به من قريشٍ: ألكم أيُّها القومُ بتسويتِكم بينَ المسلمين والمجرِمين في كرامةِ اللهِ - كتابٌ نزل من عندِ اللهِ أتاكم به رسولٌ من رسلِه، بأن لكم ما تَخَيَّرون، فأنتم تَدْرُسون فيه ما تقولون؟
Zikri yüce olan Allah, Kureyş’ten kendisine şirk koşanlara buyuruyor ki: Ey topluluk! Allah’ın ikramı hususunda Müslümanlar ile suçluları bir tutmanıza dair, Allah katından indirilmiş ve O’nun elçilerinden birinin size getirdiği, seçtiğiniz şeylerin sizin olacağını bildiren bir kitap mı var ki onda bu söylediklerinizi okuyup ders alıyorsunuz?
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir açıklamayı tevil ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {أَمْ لَكُمْ كِتَابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ}. قال: فيه الذى تقولون، تَقْرَءُونه، تَدْرُسونه. وقرَأ: {أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ} [فاطر: ٤٠] إلى آخرِ الآيةِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {أَمْ لَكُمْ كِتَابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ} “Yoksa elinizde, okuyup durduğunuz bir kitap mı var?” kavli hakkında: “İçinde söylediğiniz şeyler bulunan, onu okuduğunuz, inceleyip ders aldığınız [bir kitap mı var?]” dedi ve: {أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ} [Fâtır: 40] “Yoksa onlara bir kitap verdik de onlar o kitaptan bir delil üzerinde midirler?” ayetinin sonuna kadar okudu.
وقولُه: {إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَمَا تَخَيَّرُونَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: إن لكم في ذلك الذى تَخَيَّرون من الأمورِ لأنفسكم. وهذا أمرٌ من اللهِ توبيخٌ لهؤلاءِ القومِ، وتقريعٌ لهم فيما كانوا يقولون من الباطلِ، ويَتَمَنَّون من الأمانىِّ الكاذبة.
{إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَمَا تَخَيَّرُونَ} “İçinde her seçtiğiniz/arzu ettiğiniz şeyin sizin olacağı [yazılı bir kitap mı var?]” kavli; sena-i ilahisi yüce olan Allah buyuruyor ki: “Kendi nefsiniz için arzu edip seçtiğiniz şeylerin onda size ait olduğu [yazılı mıdır?]” Bu, Allah tarafından o topluluğa yönelik bir azarlama ve söyledikleri batıl sözler ile kurdukları asılsız hayaller sebebiyle onları kınamadır.
وقولُه: {أَمْ لَكُمْ أَيْمَانٌ عَلَيْنَا بَالِغَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ}. يقولُ: هل لكم أيمانٌ علينا تَنْتَهى بكم إلى يومِ القيامةِ، بأن لكم ما تَحْكُمون؟ أي: بأن لكم حكمَكم. ولكن الألفَ كُسِرت من {إِنَّ} لما دخَل في الخبرِ اللامُ، أي: هل لكم أيمانٌ علينا بأن لكم حُكْمَكم؟!
{أَمْ لَكُمْ أَيْمَانٌ عَلَيْنَا بَالِغَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “Yoksa sizin lehinize tarafımızdan kıyamet gününe kadar sürecek bağlayıcı yeminler mi var?” kavli; kıyamet gününe kadar sizi bağlayıp koruyacak, hükmettiğiniz şeylerin sizin olacağına dair tarafımızdan verilmiş yeminleriniz mi var, demektir. Yani hükmünüzün sizin olacağına dair [yeminler mi var]? Ancak habere lâm harfi dâhil olduğu için {إِنَّ} edatının elifi kesreli okunmuştur; yani lehinize hükmünüzün olacağına dair tarafımızdan verilmiş yeminleriniz mi var?!
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذَلِكَ زَعِيمٌ (٤٠) أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ فَلْيَأْتُوا بِشُرَكَائِهِمْ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ (٤١)}.
Yüce Allah’ın şu kavlinin teviline dair görüş: {سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذَلِكَ زَعِيمٌ (٤٠) أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ فَلْيَأْتُوا بِشُرَكَائِهِمْ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ (٤١)} “Sor onlara: Hangisi buna kefildir? Yoksa onların ortakları mı var? Eğer doğru söyleyenler iseler ortaklarını getirsinler!”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: سلْ يا محمدُ هؤلاء المشرِكين: أيُّهم -
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e buyuruyor ki: Ey Muhammed! Şu müşriklere sor: Kıyamet gününe kadar kendi lehlerine kesinleşmiş bir hükmümüz olduğuna dair -
بأن لهم علينا أيمانًا بالغةً بحكمِهم إلى يومِ القيامة- {زَعِيمٌ}. يعني: كَفيلٌ به. والزعيمُ عندَ العربِ الضامنُ والمتكلمُ عن القومِ.
onların hangisi {زَعِيمٌ} “kefildir”? Yani buna kim kefildir? Zaim (زعيم), Arapçada kefil/garantör ve bir topluluk adına söz söyleyen kimsedir.
كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {أَيُّهُمْ بِذَلِكَ زَعِيمٌ}. يقولُ: أَيُّهم بذلك كَفِيلٌ ؟
Nitekim bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan onun {أَيُّهُمْ بِذَلِكَ زَعِيمٌ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Onların hangisi buna kefildir ?”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذَلِكَ زَعِيمٌ}. يقولُ: أيُّهم بذلك كَفيلٌ ؟
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den onun {سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذَلِكَ زَعِيمٌ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Onların hangisi buna kefildir ?”
وقولُه: {أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ فَلْيَأْتُوا بِشُرَكَائِهِمْ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ألهؤلاء القومِ شركاءُ فيما يقولون ويَصِفون من الأمورِ التي يَزْعُمون أنها لهم؟ فليأتوا بشركائِهم في ذلك، إن كانوا -فيما يَدَّعون من الشركاءِ- صادِقين.
{أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ فَلْيَأْتُوا بِشُرَكَائِهِمْ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ} “Yoksa onların ortakları mı var? Eğer doğru söyleyenler iseler ortaklarını getirsinler!” kavli; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Bu topluluğun, kendilerinin olduğunu iddia ettikleri şeyleri söylerken ve vasfederken ortakları mı var? Eğer ortakları olduğu yönündeki iddialarında doğru söylüyorlarsa bu husustaki ortaklarını getirsinler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ (٤٢) خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ (٤٣)}.
Yüce Allah’ın şu kavlinin teviline dair görüş: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ (٤٢) خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ (٤٣)} “O gün baldır açılır ve secdeye davet edilirler de güç yetiremezler. Gözleri yere eğilmiş, kendilerini bir zillet bürümüştür. Hâlbuki onlar sapasağlam iken de secdeye davet ediliyorlardı.”
يقولُ تعالى ذكرُه: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ}. قال جماعةٌ من الصحابةِ والتابعين من أهلِ التأويلِ: يَبْدو عن أمرٍ شديدٍ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ} “O gün baldır açılır”. Tevil ehlinden sahâbe ve tâbiînden bir topluluk şöyle demiştir: Şiddetli bir durum ortaya çıkar.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عبيدٍ المحاربيُّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بن المباركِ، عن أسامةَ بنِ زيدٍ، عن عكرِمةَ، عن ابنِ عباسٍ: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ}. قال: هو يومُ حربٍ وشدَّةٍ .
Bana Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek, Üsâme b. Zeyd’den, o İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ} hakkında: “O, savaş ve şiddet günüdür ” dediğini anlattı.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن المغيرةِ، عن إبراهيمَ، عن ابنِ عباسٍ: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ}. قال: عن أمرٍ عظيمٍ، كقولِ الشاعرِ:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Muğîre’den, o İbrâhim’den, o da İbn Abbâs’tan {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ} hakkında: “Şairin şu sözünde olduğu gibi büyük/dehşetli bir durum [açığa çıkar]:
وقامتِ الحربُ بنا على ساقٍ
Ve savaş bacak üzerinde dikildi (kızıştı) ” dediğini anlattı.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ}: ولا يَبْقى مؤمنٌ إلا سجَد، ويَقْسُو ظهرُ الكافرِ فيكون عظمًا واحدًا. وكان ابنُ عباسٍ يقولُ: يُكْشَفُ عن أمرٍ عظيمٍ، ألا تَسْمَعُ قولُ العربِ:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Muğîre’den, o İbrâhim’den aktardı: “{يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ}: Secde etmeyen hiçbir mümin kalmaz; kâfirin sırtı ise kaskatı kesilip tek bir kemik hâline gelir.” İbn Abbâs da şöyle derdi: “Büyük bir durum açığa çıkar; Arapların şu sözünü işitmez misin:
وقامتِ (٢) الحرب بنا على ساقٍ
Ve savaş bacak üzerinde dikildi (2) (kızıştı) .”
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, ...'den anlattı:
أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ} يقولُ: حِينَ يُكْشَفُ الأمرُ، وتبدو الأعمالُ، وكشفُه دخولُ الآخرة، وكشفُ الأمرِ عنه .
İbn Abbâs’tan onun {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “İşin açığa çıktığı, amellerin belirdiği vakittir. Onun açığa çıkması, ahirete girilmesi ve durumun perdesinin kalkmasıdır .”
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ}: هو الأمرُ الشديدُ المُفظِعُ من الهولِ يومَ القيامةِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ} kavli hakkında: “Kıyamet gününün dehşetinden kaynaklanan şiddetli ve korkunç durumdur ” dediğini anlattı.
حدَّثني محمدُ بنُ عبيدٍ المحاربيُّ وابنُ حُميدٍ، قالا: ثنا ابن المبارك، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ}. قال: شدةُ الأمرِ وجدُّه. قال ابنُ عباسٍ: هي أشدُّ ساعةٍ فى يوم القيامةِ .
Bana Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî ve İbn Humeyd anlattılar, dediler ki: Bize İbnü’l-Mübârek, İbn Cüreyc’den, o Mücâhid’den {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ} kavli hakkında: “İşin şiddeti ve ciddiyetidir” dediğini anlattı. İbn Abbâs: “O, kıyamet gününün en şiddetli anıdır ” demiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ}. قال: شدةُ الأمرِ. قال ابنُ عباسٍ: هي أولُ ساعةٍ تكونُ في يومِ القيامةِ. غيرَ أن في حديثِ الحارثِ قال: وقال ابنُ عباسٍ: هي أشدُّ ساعةٍ تكونُ في يومِ القيامةِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh’ten, o Mücâhid’den {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ} kavli hakkında: “İşin şiddetidir” dediğini aktardı. İbn Abbâs: “O, kıyamet gününde gerçekleşecek ilk andır” demiştir. Ancak el-Hâris’in hadisinde: “Ve İbn Abbâs: ‘O, kıyamet gününde gerçekleşecek en şiddetli andır’ dedi” ifadesi yer almaktadır .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن عاصمِ بنِ كليبٍ، عن سعيد بن جبيرٍ، قال: عن شدةِ الأمرِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Âsım b. Küleyb’den, o da Saîd b. Cübeyr’den: “İşin şiddetinden [mecazdır] ” dediğini anlattı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ}. قال: عن أمرٍ فظيعٍ جليلٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ} “Baldırın açılacağı [bütün çıplaklığıyla dehşetin ortaya çıkacağı] gün” kavli hakkında: “Korkunç ve büyük bir işten [mecazdır]” dediğini aktardı.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ}. قال: يومَ يُكْشَفُ عن شدةِ الأمرِ .
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o Katâde’den {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ} kavli hakkında: “İşin şiddetinin açığa çıktığı gün ” dediğini anlattı.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ}. كان ابنُ عباسٍ يقولُ: كان أهلُ الجاهليةِ يقولون: شمَّرت الحربُ عن ساقٍ. يعنى [اللهُ تعالى] : إقبالَ الآخرةِ، وذَهابَ الدنيا .
Bana el-Hüseyin’den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz’ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk’ın {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ} kavli hakkında şöyle dediğini işittim: İbn Abbâs şöyle derdi: “Cahiliye ehli: ‘Savaş bacağını sıvadı (kızıştı)’ derlerdi.” [Yüce Allah] bununla ahiretin gelmesini ve dünyanın gitmesini kastediyor .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن سلمةَ بنِ كُهَيلٍ، قال: ثنا أبو الزعراءِ، عن عبدِ اللهِ، قال: يَتَمَثَّلُ اللهُ للخَلقِ يومَ القيامةِ حتى يمُرَّ المسلمون، قال: فيقولُ: مَن تَعْبُدُون؟ فيقولون: نعبُدُ اللهَ لا نُشْرِكُ به شيئًا. فيَنْتَهِرُهم مرَّتين أو ثلاثًا، فيقولُ: هل تَعْرِفون ربَّكم؟ فيقولون: سُبحانه، إذا اعترَف إلينا عرَفناه. قال: فعند ذلك يُكْشَفُ عن ساقٍ، فلا يَبْقَى مُؤمِنٌ إِلا خَرَّ للهِ ساجدًا، ويَبْقى المنافقون ظهورُهم طبَقٌ واحدٌ، كأنما فيها السفافيدُ، فيقولون: ربَّنا. فيقولُ: قد كنتُم تُدْعَون إلى السجودِ وأنتم سالمون.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Seleme b. Küheyl’den anlattı, dedi ki: Bize Ebü’z-Za‘râ anlattı; o, Abdullah’tan nakletti, o şöyle dedi: “Kıyamet gününde Müslümanlar geçinceye kadar Allah mahlukata tecelli eder (temessül eder).” Dedi ki: [Allah]: «Kime ibadet ediyorsunuz?» buyurur. Onlar: “Allah’a ibadet ediyoruz, O’na hiçbir şeyi ortak koşmuyoruz” derler. Bunun üzerine onları iki veya üç defa azarlar ve: «Rabbinizi tanıyor musunuz?» buyurur. Onlar: “O münezzehtir; Kendisini bize tanıttığında O’nu tanırız” derler. [Ravi] dedi ki: “İşte o vakit bacak açılır (işin şiddeti ve dehşeti ortaya çıkar). Bunun üzerine Allah’a secdeye kapanmayan hiçbir mümin kalmaz. Münafıkların ise sırtları sanki içinde şişler varmış gibi tek bir tabaka (bükülmez) halinde kalır. Onlar: ‘Rabbimiz!’ derler. O da: «Sizler sapa sağlam iken secdeye davet olunuyordunuz» buyurur.”
حدَّثنى يَحْيَى بنُ طلحةَ اليربوعىُّ، قال: ثنا شريكٌ، عن الأعمشِ، عن المِنهالِ ابنِ عمرٍو، عن عبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ، قال: يُنادِى منادٍ يومَ القيامةِ: أليس عدلًا من ربِّكم أنْ خلقَكم، ثم صوَّركم، ثم رزَقكم، ثم تولَّيتُم غيرَه - [أن يولِّىَ كلَّ] عبدٍ منكم ما تولَّى؟ فيقولون: بلى. قال: فيُمَثَّلُ لكلِّ قومٍ آلهتُهم التي كانوا يَعْبُدُونها، فيَتْبَعُونها حتى تُورِدَهم النارَ، ويَبْقَى أهلُ الدعوةِ، فيقولُ بعضُهم لبعضٍ: ماذا تَنْتَظِرون، ذهَب الناسُ ؟ فيقولون: نَنْتَظِرُ أن يُنادَى بنا. فيَجِيءُ إليهم في صورةٍ. قال: فذكَر منها ما شاء اللهُ، فيَكْشِفُ عما شاء اللهُ أن يَكْشِفَ. قال: فيَخِرُّون سُجدًا إلا المنافِقين، فإنه يَصِيرُ فِقارُ أصلابِهم عظمًا واحدًا، مثل صياصِي البقرِ، فيُقالُ لهم: ارفَعوا رءوسَكم إلى نورِكم. ثم ذكَر قصةً فيها طولٌ.
Bana Yahyâ b. Talha el-Yarbûî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, el-A‘meş’ten, o el-Minhâl b. Amr’dan, o da Abdullah b. Mes‘ûd’dan anlattı, o şöyle demiştir: “Kıyamet gününde bir münadi şöyle seslenir: ‘Sizi yaratan, sonra şekil veren, sonra size rızık veren, ardından sizin O’ndan başkasına yöneldiğiniz Rabbinizin, her birinize yöneldiği şeyi vermesi [yönetici kılması] adalet değil midir?’ Onlar: ‘Evet’ derler. [Ravi] dedi ki: Her topluluğa tapmakta oldukları ilahları temsil ettirilir; onlar da ateşe girene kadar ilahlarının peşinden giderler. Davet ehli [olan müminler] ise kalır. Birbirlerine: ‘Neyi bekliyorsunuz, insanlar gitti ?’ derler. Onlar: ‘Bizim için nida olunmasını bekliyoruz’ derler. Bunun üzerine [Cenâb-ı Hak] bir surette onlara gelir. [Ravi] dedi ki: Allah’ın dilediği şeyleri zikretti; sonra Allah açılmasını dilediği şeyi açar. [Ravi] dedi ki: Münafıklar hariç hepsi secdeye kapanırlar; zira münafıkların omurga kemikleri sığır boynuzları gibi tek bir kemik hâline gelir. Onlara: ‘Başlarınızı nurunuza doğru kaldırın’ denilir.” Sonra uzunca bir kıssa zikretti.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ، قال: ثنا الأعمشُ، عن المنهالِ، عن قيسِ بنِ سكنٍ، قال: حدَّث عبدُ اللهِ وهو عندَ عمرَ: [{يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} [المطففين: ٦]. قال: إذا كان يومُ القيامةِ. قال]: يقومُ الناسُ بين يدى ربِّ العالمين أربعين عامًا، شاخصةً أبصارُهم إلى السماء، حُفاةً عُراةً، يُلْجِمُهم العرقُ، ولا يُكَلِّمُهم بشرٌ أربعين عامًا، ثم يُنادى منادٍ: يأيُّها الناسُ، أليس عدلًا من ربِّكم الذى خلَقكم وصوَّرَكم ورزَقكم، ثم عبَدتُم غيره، أن يُوَلِّيَ كُلَّ قومٍ ما تَوَلَّوا؟ قالوا: نعَمْ. قال: فيُرْفَعُ لكلِّ قومٍ ما كانوا يَعْبُدون من دونِ اللهِ. قال: ويُمَثَّلُ لكلِّ قومٍ، يعني: آلهتُهم، فيَتْبَعونها حتى تَقْذِفَهم فى النارِ، فيَبْقَى المسلمون والمنافِقون، فيُقالُ:
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir anlattı, dedi ki: Bize el-A‘meş, el-Minhâl’den, o Kays b. Seken’den anlattı; o şöyle demiştir: Abdullah [b. Mes‘ûd], Ömer’in yanındayken şöyle anlattı: [{يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “İnsanların âlemlerin Rabbi için divan duracağı gün” [el-Mutaffifîn: 6]. [Ayet hakkında] dedi ki: Kıyamet günü olduğunda. Dedi ki]: “İnsanlar, gözleri göğe dikilmiş, yalınayak ve çıplak halde, ter kendilerini gemlemiş olarak ve kırk yıl boyunca hiçbir insan kendileriyle konuşmaksızın Âlemlerin Rabbinin huzurunda kırk yıl ayakta dururlar. Sonra bir münadi şöyle seslenir: ‘Ey insanlar! Sizi yaratan, size şekil veren, sizi rızıklandıran, ardından kendisinden başkasına kulluk ettiğiniz Rabbinizin, her topluluğu yönelip bağlandıkları şeylere teslim etmesi adalet değil midir?’ [İnsanlar]: ‘Evet [öyledir]’ derler. [Ravi] dedi ki: Allah’tan başka kulluk ettikleri şeyler her topluluğun önüne çıkarılır. [Ravi] dedi ki: Her topluluğa [taptıkları], yani ilahları tecessüm ettirilir; onlar da kendilerini cehenneme fırlatıncaya kadar onların peşinden giderler. Geriye Müslümanlar ve münafıklar kalır; bunun üzerine şöyle denir:
ألا تَذْهَبون، فقد ذهَب الناسُ؟ فيقولون: حتى يَأْتِيَنا ربُّنا، قال: وتَعْرِفُونه؟ فقالوا: إن اعترَف لنا. قال: فيَتَجَلَّى، فيَخِرُّ مَن كان يعبُدُه ساجدًا. قال: ويَبْقى المنافقون لا يَسْتَطِيعون، كأن فى ظهورِهم السفافيدَ. قال: فيُذهَبُ بهم فيُساقون إلى النارِ، فيُقْذَفُ بهم. ويَدْخُلُ هؤلاء الجنةَ. قال: فيُسْتَقْبَلون في الجنةِ بما يُسْتَقْبَلون به من الثوابِ والأزواجِ والحورِ العينِ، لكلِّ رجلٍ منهم في الجنةِ كذا وكذا، بينَ كلِّ جنةٍ كذا، بينَ أدناها وأقصاها [كذا ألفَ] سنةٍ، هو يرى أقصاها كما يرى أدناها. قال: ويَسْتَقْبِلُه رجلٌ حسنُ الهيئةِ، إذا نظَر إليه مُقْبِلًا حسِب أنه ربُّه، [فيهُمُّ أن يسجُد له] ، فيقولُ له: لا تَفْعَلْ، إنما أنا عبدُك وقهرَمانُك على ألفِ قريةٍ. قال: يقولُ عمرُ: يا كعبُ، ألا تَسْمَعُ مَا يُحَدِّثُ به عبدُ اللهِ؟
‘Siz gitmiyor musunuz? İnsanlar gitti!’ Onlar: ‘Rabbimiz bize gelene kadar [buradayız]’ derler. ‘O’nu tanır mısınız?’ denir. Onlar: ‘Eğer Kendisini bize tanıtırsa [tanırız]’ derler. [Ravi] dedi ki: Cenâb-ı Hak tecelli eder; O’na kulluk etmiş olan herkes secdeye kapanır. [Ravi] dedi ki: Münafıklar ise güç yetiremeyip kalırlar, sanki sırtlarında şişler vardır. [Ravi] dedi ki: Onlar götürülüp cehenneme sürülür ve ateşe atılırlar. Diğerleri ise cennete girerler. [Ravi] dedi ki: Cennette mükâfatlar, eşler ve hurilerle karşılanırlar; onlardan her bir kimseye cennette şu kadar ve şu kadar verilir. Her cennet arasında şu kadar mesafe vardır; en yakını ile en uzağı arası [şu kadar bin] yıldır; en yakınını gördüğü gibi en uzağını da görür. [Ravi] dedi ki: Güzel suretli bir adam onu karşılar; ona doğru gelirken baktığında onu Rabbi zanneder [ve ona secde etmeye yeltenir] . O adam kendisine: ‘Yapma! Ben sadece senin bin köy üzerindeki hizmetçin ve kâhyanım’ der.” [Ravi] dedi ki: Ömer: “Ey Kâ‘b! Abdullah’ın ne anlattığını işitmiyor musun?” der.
حدَّثنا ابنُ جَبَلةَ، قال: ثنا يحيى بنُ حمادٍ، قال: ثنا أبو عوانةَ، قال: ثنا سليمانُ الأعمشُ، عن المنهالِ بن عمرٍو، عن أبي عبيدةَ وقيسِ بنِ سكنٍ، قالا: قال عبدُ اللهِ وهو يُحَدِّثُ عمرَ -قال: وجعَل عمرُ يقولُ: وَيْحَك يا كعبُ، ألا تَسْمَعُ ما يقولُ عبدُ اللهِ- إذا حُشِر الناسُ على أرجلِهم أربعين عامًا شاخصةً أبصارُهم إلى السماءِ، لا يُكَلِّمُهم بشرٌ، والشمسُ على رءوسِهم حتى يُلْجِمَهم العرقُ، كلَّ بَرٍّ منهم وفاجرٍ، ثم يُنادِى منادٍ من السماء: يأيُّها الناسُ، أليس عدلًا من ربِّكم الذى خلقَكم ورزَقكم وصوَّركم، ثم تولَّيتم غيرَه، أن يُوَلِّيَ كلَّ رجلٍ منكم ما تولَّى؟ فيقولون: بلى. ثم يُنادِى منادٍ من السماءِ: يأيُّها الناسُ، فلتَنْطَلِقْ كلُّ أمةٍ إلى ما كانت تَعْبُدُ. قال: ويُبْسَطُ لهم السرابُ. قال: فيُمَثَّلُ لهم ما كانوا يَعْبُدُون. قال: فيَنْطَلِقون حتى يَلِجُوا النار. فيُقالُ للمسلمين: ما يَحْبِسُكم؟ فيقولون: هذا مكانُنا
Bize İbn Cebele anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne anlattı, dedi ki: Bize Süleymân el-A‘meş, el-Minhâl b. Amr’dan, o Ebû Ubeyde ile Kays b. Seken’den anlattı; ikisi şöyle dediler: Abdullah, Ömer’e anlatırken şöyle dedi -[Ravi] dedi ki: Ömer de: “Vay haline ey Kâ‘b, Abdullah’ın ne dediğini işitmiyor musun!” demeye başladı-: “İnsanlar kırk yıl boyunca ayakları üzerinde [dikilerek] gözleri göğe dikili bir hâlde haşredildiklerinde, hiçbir insan onlarla konuşmaz; güneş başlarının üzerindedir, öyle ki içlerindeki iyi olsun kötü olsun hepsini ter gemler. Sonra gökten bir münadi şöyle seslenir: ‘Ey insanlar! Sizi yaratan, size rızık veren ve sizi şekillendiren Rabbinizin, siz O’ndan başkasına yönelmişken, her birinizi yöneldiği şeye terk etmesi adalet değil midir?’ Onlar: ‘Evet, [öyledir]’ derler. Sonra gökten bir münadi şöyle seslenir: ‘Ey insanlar! Her ümmet neye tapıyor idiyse onun peşine takılsın!’ [Ravi] dedi ki: Onlara serap yayılır. [Ravi] dedi ki: Tapmış oldukları şeyler kendilerine tecessüm ettirilir. [Ravi] dedi ki: Onlar da ateşe girinceye dek [onların] peşinden giderler. Müslümanlara ise: ‘Sizi alıkoyan nedir?’ denilir. Onlar: ‘Burası bizim durağımızdır,
حتى يَأْتِيَنا ربُّنا. فيُقالُ لهم: هل تَعْرِفونه إذا رأيتموه؟ فيقولون: إن اعترَف لنا عرَفناه .
derler. Kendilerine: ‘O’nu gördüğünüzde tanır mısınız?’ denilir. Onlar: ‘Eğer Kendisini bize tanıtırsa O’nu tanırız’ derler .
قال: وثنى أبو صالحٍ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ: "حتى إن أحدَهم ليَلْتَفُّ، فيُكشَفُ عن ساقٍ، فيَقَعون سجودًا، قال: وتُدْمَجُ أصلابُ المنافِقين حتى تكونَ عظمًا واحدًا، كأنها صياصي البقرِ. قال: فيُقالُ لهم: ارفَعوا رءوسَكم إلى نورِكم بقدرِ أعمالِكم. قال: فتَرْفَعُ طائفةٌ منهم رءوسَهم إلى مثلِ الجبالِ من النورِ، فيَمُرُّون على الصراطِ كطرفِ العين، ثم تَرْفَعُ أخرى رءوسَهم إلى أمثالِ القصورِ، فيَمُرُّون على الصراط كمرِّ الريحِ، ثم يَرْفَعُ آخرون بينَ أيديهم أمثالَ البيوتِ، فيَمُرُّون كحُضْرِ الخيلِ، ثم يُرْفَعُ آخرون إلى نورٍ دون ذلك، فيَشِدُّون شدًّا، وآخرون دونَ ذلك يَمْشُون مَشْيًا، حتى يَبْقَى آخر الناسِ رجلٌ على أنملةِ رجله مثلُ السراجِ، فيَخِرُّ مرةً، ويَسْتَقِيمُ أخرى، وتُصيبُه النارُ فتَشْعَثُ منه، حتى يَخْرُجَ فيقولَ: ما أُعْطِيَ أَحدٌ ما أُعْطِيتُ -ولا يَدْرِى مما نجا- غيرَ أني وجَدتُ مسَّها، وإنى وَجَدْتُ حرَّها". وذَكَر حديثًا فيه طولٌ، اختصَرتُ هذا منه.
[Ravi] dedi ki: Ebû Sâlih, Ebû Hüreyre’den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den nakletti: «Hatta onlardan biri [şaşkınlıkla geri] dönecek gibi olur; derken baldır açılır [tecelli vuku bulur] ve secdeye kapanırlar. [Ravi] dedi ki: Münafıkların sırtları ise birbirine kenetlenip tek bir kemik hâline gelir, sanki sığır boynuzları gibi [bükülmez] olur. [Ravi] dedi ki: Kendilerine: ‘Amelleriniz nispetinde nurunuza doğru başlarınızı kaldırın!’ denilir. [Ravi] dedi ki: Onlardan bir zümre başlarını dağlar misali bir nura doğru kaldırır ve Sırat’ı göz açıp kapayıncaya kadar [bir sürede] geçerler. Sonra diğer bir zümre başlarını köşkler misali [nurlara] doğru kaldırır ve Sırat’ı rüzgârın esişi gibi geçerler. Daha sonra başkaları önlerinde evler misali [nurlar] varken [başlarını] kaldırırlar ve koşan atların sürati gibi geçerler. Sonra başkaları bundan daha az bir nura doğru kaldırılırlar ve koşar adım geçerler. Bundan da az [nuru] olan diğerleri ise [normal] yürüyüşle yürürler. Nihayet insanların sonuncusu olarak ayak parmağında kandil misali [bir nur] bulunan bir adam kalır; bir yere yığılır, bir doğrulur. Ateş ona isabet edip ondan biraz tadar/kapar; nihayet [oradan] kurtulup çıkar ve: ‘Bana verilen [kurtuluş] hiç kimseye verilmemiştir -hâlbuki neden kurtulduğunu [tam olarak] bilmez- ancak ben onun temasını hissettim ve hararetini duydum!’ der.» [Ravi] uzun bir hadis zikretti; ben [burada] ondan bu kadarlık kısmı kısalttım.
حدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المسروقىُّ، قال: ثنا جعفرُ بنُ عونٍ، قال: ثنا هشامُ بنُ سعدٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ أسلمَ، عن عطاءِ بنِ يسارٍ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إذا كان يومُ القيامةِ نادَى منادٍ: ألَا لتلحَقْ كلُّ أمةٍ بما كانت تَعْبُدُ. فلا يَبْقَى أحدٌ كان يَعْبُدُ صنمًا ولا وثنًا ولا صورةً إلا ذهَبوا حتى يَتَسَاقَطوا في النارِ، ويَبْقَى مَن كان يَعْبُدُ اللهَ وحدَه من برٍّ وفاجرٍ وغُبَّراتِ أهلِ الكتابِ، ثم تُعْرَضُ جهنمُ كأنها سرابٌ يَحْطِمُ بعضُها بعضًا، ثم تُدْعَى اليهودُ، فيُقالُ لهم: ما كُنتم تَعْبُدُون؟ فيَقُولُون: عُزَيرًا ابنَ اللهِ. فيقولُ: كَذَبْتم، ما اتَخَذ اللهُ من صاحبةٍ ولا ولدٍ، فماذا تُريدون؟ فيقولون: أى ربَّنا، ظمِئنا. فيقولُ: أفلا تِردون؟ فيَذْهَبون حتى يَتَساقطوا فى النارِ. ثم يُدْعَى النصارَى، فيقالُ: ماذا كنتم تعبدون؟ فيقولون: المسيحَ ابنَ اللهِ. فيقولُ: كذَبتم، ما اتخذَ اللهُ من صاحبةٍ ولا ولدٍ، فماذا تُرِيدون؟ فيقولون: أى ربَّنا، ظمِئنا اسقِنا. فيقولُ: أفلا تَرِدون؟ فيَذْهَبون فيَتَساقطون فى النارِ. فيَبْقَى مَن كان يَعْبُدُ اللهَ من برٍّ وفاجرٍ. قال: ثم يَتَبَدَّى اللهُ لنا فى صورةٍ غيرِ صورتِه التي رأَيْنَاه فيها أولَ مرةٍ، فيقولُ: أيُّها الناسُ، لحِقت كلُّ أمةٍ بما كانت تَعْبُدُ وبَقِيتم أنتم. فلا يُكَلِّمُه يومَئِذٍ إلا الأنبياءُ، فيقولون: فارَقْنا الناسَ في الدنيا، ونحن كنا إلى صحبتهم فيها أحوجَ، لحِقت كلُّ أمةٍ بما كانت تعبُدُ، ونحن نَنْتَظِرُ ربَّنا الذى كنا نَعْبُدُ. فيقولُ: أنا ربُّكم. فيقولون: نعوذُ باللهِ منك. فيقولُ: هل بينَكم وبينَ اللهِ آيةٌ تَعْرِفونها؟ فَيَقُولون: نَعَمْ. فَيُكْشَفُ عن ساقٍ، فيَخِرُّون سُجَّدًا أجمعون، ولا يَبْقَى أحدٌ كان سجَد في الدنيا سُمْعةً ولا رياءً ولا نفاقًا، إلا صار ظهرُه طبقًا واحدًا، كلما أراد أن يَسْجُدَ خَرَّ على قفاه. قال:
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkî anlattı, dedi ki: Bize Ca‘fer b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Eslem, Atâ b. Yesâr’dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî’den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet günü olduğunda bir münadi: “Dikkat edin! Her ümmet tapmakta olduğu şeyin peşine düşsün!” diye nida eder. Putlara, heykellere ve suretlere tapanlardan hiç kimse kalmaz; hepsi gider ve nihayet ateşe dökülürler. Geriye ise iyisiyle kötüsüyle ve Ehl-i Kitap’tan geride kalanlarla birlikte sadece Allah’a ibadet edenler kalır. Sonra cehennem, parçaları birbirini kıran bir serap gibi arz edilir. Ardından Yahudiler çağrılır ve kendilerine: “Siz neye tapıyordunuz?” denilir. Onlar: “Allah’ın oğlu Üzeyir’e” derler. [Allah]: “Yalan söylediniz! Allah ne bir eş ne de bir çocuk edinmiştir. Peki ne istiyorsunuz?” buyurur. Onlar: “Ey Rabbimiz! Susadık” derler. [Allah]: “Suya gitmez misiniz?” buyurur. Bunun üzerine giderler ve nihayet ateşe dökülürler. Sonra Hristiyanlar çağrılır ve [onlara]: “Siz neye tapıyordunuz?” denilir. Onlar: “Allah’ın oğlu Mesih’e” derler. [Allah]: “Yalan söylediniz! Allah ne bir eş ne de bir çocuk edinmiştir. Peki ne istiyorsunuz?” buyurur. Onlar: “Ey Rabbimiz! Susadık, bize su ver” derler. [Allah]: “Suya gitmez misiniz?” buyurur. Bunun üzerine giderler ve ateşe dökülürler. Geriye ise iyisiyle kötüsüyle sadece Allah’a ibadet edenler kalır. [Ravi] dedi ki: Sonra Allah bize, O’nu ilk kez gördüğümüz suretinden başka bir surette tecelli eder ve buyurur ki: “Ey insanlar! Her ümmet tapmakta olduğu şeyin peşine düştü; siz ise geride kaldınız.” O gün O’nunla peygamberlerden başkası konuşamaz. Onlar şöyle derler: “Biz dünyada [bu] insanlardan ayrıldık; oysa onlarla birlikteliğe dünyada [şimdi olduğumuzdan] daha çok muhtaçtık. Her ümmet tapmakta olduğu şeyin peşine düştü; biz ise ibadet etmekte olduğumuz Rabbimizi bekliyoruz.” Bunun üzerine [Allah]: “Ben sizin Rabbinizim” buyurur. Onlar: “Senden Allah’a sığınırız!” derler. [Allah]: “Sizinle Allah arasında O’nu tanıyacağınız bir alamet var mıdır?” buyurur. Onlar: “Evet” derler. Bunun üzerine baldır açılır ve hepsi secdeye kapanırlar. Dünyada işitsinler diye (süm‘a), gösteriş (riya) veya münafıklık olsun diye secde edenlerden hiçbiri kalmaz; hepsi, sırtı tek bir tabaka hâline gelir; her secde etmek istediğinde ensesi üstü yıkılır. [Ravi] dedi ki:»
ثم يَرْجِعُ يَرْفَعُ برَّنا ومُسِيئَنا، وقد عاد لنا في صورته التي رأَيناه فيها أوَّلَ مرةٍ، فيقولُ: أنا ربُّكم. فيقولون: نعَمْ أنت ربُّنا. ثلاثَ مرارٍ" .
Sonra [Allah] iyimizi ve kötümüzü kaldırır; ilk defa gördüğümüz suretine dönmüş olarak bize tecelli eder ve: ‘Ben sizin Rabbinizim’ buyurur. Onlar da üç defa: ‘Evet, Sen bizim Rabbimizsin’ derler” .
حدَّثني محمدُ بنُ عبد الله بن عبدِ الحكمِ، قال: ثني أبي وشعيبُ بنُ الليثِ، عن الليثِ، قال: ثنا خالدُ بن يزيدَ، عن ابنِ أبي هلالٍ، عن زيدِ بنِ أسلمَ، عن عطاءِ ابنِ يسارٍ، عن أبي سعيدٍ الخدرىِّ، أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "يُنادى مناديه فيقولُ: ليَلْحَقْ كلُّ قومٍ بما كانوا يَعْبُدون. فيَذْهَبُ أصحابُ الصليبِ مع صليبِهم، وأصحابُ الأوثانِ مع أوثانِهم، وأصحابُ كلِّ آلهةٍ معَ آلهتِهم، حتى يَبْقَى مَن كان يَعْبُدُ اللهَ من برٍّ وفاجرٍ وغُبَّراتِ أهلِ الكتابِ، ثم يُؤْتَى بجهنمَ تُعْرَضُ كأنها سرابٌ". ثم ذكَر نحوَه، غيرَ أنه قال: "فإنا ننتظِرُ ربَّنا". فقال -إن كان قاله-: "فيأتيهم الجبارُ". ثم حدَّثنا الحديثَ نحوَ حديثِ المسروقيِّ .
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem anlattı, dedi ki: Bana babam ve Şuayb b. el-Leys, el-Leys’ten anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Yezîd, İbn Ebî Hilâl’den, o Zeyd b. Eslem’den, o Atâ b. Yesâr’dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî’den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu anlattı: “O’nun münadisi nida edip: ‘Her kavim tapmakta olduğu şeyin peşine düşsün’ der. Haç sahipleri haçlarıyla, put sahipleri putlarıyla, her ilahın sahipleri de kendi ilahlarıyla giderler; nihayet geriye iyisiyle kötüsüyle Allah’a ibadet edenler ile Ehl-i Kitap’tan geride kalanlar kalır. Sonra cehennem getirilip bir serap gibi gösterilir.” Sonra benzerini zikretti; ancak şu kadar var ki: “Biz Rabbimizi bekliyoruz” dedi. O da -eğer söylediyse-: “Cebbâr olan Allah onlara gelir” dedi. Sonra bize el-Mesrûkî’nin hadisine benzer şekilde hadisi nakletti .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ المحاربيُّ، عن إسماعيلَ بنِ رافعٍ المدنىِّ، عن يزيدَ بنِ أبي زيادٍ، عن رجلٍ من الأنصارِ، عن أبى هريرةَ، أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "يَأْخُذُ اللهُ للمظلومِ من الظالمِ، حتى إذا لم يَبْقَ تَبِعةٌ لأحدٍ عندَ أحدٍ "جعَل اللهُ ملكًا من الملائكةِ على صورةِ عزيرٍ فتتبَعُه اليهودُ، وجعَل الله ملكًا من الملائكةِ على صورةِ عيسى فتَتْبَعُه النصارَى، ثم نادَى منادٍ أسمَع الخلائقَ كلَّهم، فقال: ألا ليَلْحَقْ كلُّ قومٍ بآلهتِهم وما كانوا يَعْبُدون من دونِ اللهِ. فَلَا يَبْقَى أَحدٌ
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman el-Muhâribî, İsmâil b. Râfi‘ el-Medenî’den, o Yezîd b. Ebî Ziyâd’dan, o Ensâr’dan bir adamdan, o da Ebû Hüreyre’den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu anlattı: «Allah mazlumun hakkını zalimden alır; nihayet hiç kimsenin kimsede bir hakkı/alacağı kalmayınca, Allah meleklerden bir meleği Üzeyr suretine sokar ve Yahudiler onun peşine düşer; Allah meleklerden bir meleği [de] İsa suretine sokar ve Hristiyanlar onun peşine düşer. Sonra bir münadi bütün mahlukata işittirecek şekilde nida edip şöyle der: Dikkat edin! Her kavim ilahlarına ve Allah’tan başka tapmakta olduklarına katılsın! Artık hiç kimse kalmaz ki...»
كان يَعْبُدُ من دونِ اللهِ شيئًا إلا مُثِّلَ له آلهتُه بينَ يَدَيه، ثم قادتْهم إلى النارِ، حتى إذا لم يَبْقَ إلا المؤمِنون فيهم المنافِقون، قال اللهُ جلَّ ثناؤُه: أيُّها الناسُ، ذهَب الناسُ، الحَقوا بآلهتِكم وما كنتم تعبُدُون. فيقولون: واللهِ ما لنا إلهٌ إلا اللهُ، وما كنا نعبُدُ إلهًا غيرَه. وهو اللهُ ثبَّتهم، ثم يقولُ لهم الثانيةَ مثل ذلك: الحَقوا بآلهتِكم وما كنتم تَعْبُدُون. فيَقُولون مثلَ ذلك، فيُقالُ: هل بينَكم وبينَ ربِّكم من آيةٍ تَعرِفُونها؟ فيَقُولون: نعم. فيتجلَّى لهم من عظمتِه ما يَعْرِفونه أنه ربُّهم، فيَخِرُّون له سُجَّدًا على وجوهِهم، ويَقَعُ كلُّ منافقٍ على قفاه، ويَجْعَلُ اللهُ أصلابَهم كصياصيِّ البقرِ" .
tapmış olan hiç kimse kalmaz ki, ilahları önünde temsil ettirilir; sonra onları ateşe sürükler. Nihayet geriye içlerinde münafıklar da bulunan sadece müminler kaldığında, sena-i ilahisi yüce olan Allah buyurur ki: ‘Ey insanlar! İnsanlar gitti; siz de ilahlarınıza ve tapmakta olduklarınıza katılın.’ Onlar: ‘Vallahi bizim Allah’tan başka hiçbir ilahımız yoktur; O’ndan başka hiçbir ilaha da tapmıyorduk’ derler. Onları sebat ettiren bizzat Allah’tır. Sonra onlara ikinci kez aynı şekilde: ‘İlahlarınıza ve tapmakta olduklarınıza katılın’ buyurur. Onlar yine aynısını söylerler. Bunun üzerine: ‘Rabbiniz ile aranızda O’nu tanıyacağınız bir alamet var mıdır?’ denilir. Onlar: ‘Evet’ derler. Bunun üzerine O’nun azametinden, kendisinin Rableri olduğunu anlayacakları bir tecelli gerçekleşir; hepsi yüzüstü O’na secdeye kapanırlar. Bütün münafıklar ise enseleri üzerine düşerler ve Allah onların sırtlarını sığır boynuzları gibi [kaskatı] yapar” .
وحدَّثني أبو زيدٍ عمرُ بنُ شَبَّةَ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، قال: ثنا أبو سعدٍ روحُ بنُ جَناحٍ، عن مولًى لعمرَ بنِ عبدِ العزيزِ، عن أبي بُرْدةَ بنِ أبي موسى، عن أبيه، عن النبيِّ ﷺ قال: " {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ} ". قال: "عن نورٍ عظيمٍ، يَخِرُّون له سجَّدًا" .
Bana Ebû Zeyd Ömer b. Şebbe anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa‘d Ravh b. Cenâh, Ömer b. Abdilazîz’in azatlısından, o Ebû Bürde b. Ebî Mûsâ’dan, o babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den “{يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ}” kavli hakkında şöyle buyurduğunu anlattı: “Büyük bir nur açığa çıkar ve O’na secdeye kapanırlar” .
حدَّثنى جعفرُ بنُ محمدٍ البُزُورىُّ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ في قولِ اللهِ: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ}. قال: يُكْشَفُ عن الغطاءِ. قال: ويُدْعَون إلى السجودِ وهم سالمون .
Bana Ca‘fer b. Muhammed el-Büzûrî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah, Ebû Ca‘fer’den, o da er-Rebî‘den Allah’ın: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ} kavli hakkında: “Perde kaldırılır. Ve onlar sapasağlam iken secdeye davet edilirler” dediğini anlattı .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن أسامةَ بنِ زيدٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ}. قال: هو يومُ كربٍ وشدةٍ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü’l-Mübârek, Üsâme b. Zeyd’den, o da İkrime’den [Allah Teâlâ’nın]: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ} “Baldırın açılacağı gün” kavli hakkında: “O, keder ve şiddet günüdür” dediğini anlattı.
وذُكِر عن ابنِ عباسٍ أنه كان يَقْرَأُ ذلك: (يَوْمَ تَكْشِفُ عَنْ سَاقٍ) بمعنى: يومَ تَكْشِفُ القيامةُ عن شدةٍ شديدةٍ. والعربُ تقولُ: كَشَف هذا الأمرُ عن ساقٍ. إذا صار إلى شدةٍ، ومنه قولُ الشاعرِ :
İbn Abbâs’tan bu ayeti, “kıyametin pek şiddetli bir hâli açığa çıkardığı gün” anlamında (يَوْمَ تَكْشِفُ عَنْ سَاقٍ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir . Araplar bir iş son derece şiddetlendiğinde: “Bu iş baldırını açtı (şiddetlendi)” derler. Şairin şu sözü de bundandır :
كشَفتْ لهم عن ساقِها … وبدَا من الشَّرِّ البَرَاحْ
Onlara bacağını açtı (savaş kızıştı)… Ve kötülük apaçık ortaya çıktı
وقولُه: {وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ}. يقولُ: ويَدْعوهم الكشفُ عن الساقِ إلى السجودِ للهِ تعالى فلا يُطِيقون ذلك.
{وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ} “ve secdeye davet edilirler de güç yetiremezler” kavli; baldırın açılması (durumun şiddetlenmesi) onları Yüce Allah’a secde etmeye davet eder/zorlar, fakat buna güç yetiremezler, demektir.
وقولُه: {خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ}. يقولُ: تَغْشَاهم ذِلَّةٌ من عذابِ اللهِ، {وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ}. يقولُ: وقد كانوا في الدنيا يَدْعونهم إلى السجودِ له وهم سالمون، لا يَمْنَعُهم من ذلك مانعٌ، ولا يحولُ بينهم وبينَه حائلٌ.
{خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ} “Gözleri yere eğilmiş, kendilerini bir zillet bürümüştür” kavli; Allah’ın azabından ötürü onları bir zillet kaplar, demektir. {وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ} “Hâlbuki onlar sapasağlam iken de secdeye davet ediliyorlardı” kavli; onlar dünyadayken hiçbir engel onları bundan alıkoymazken ve aralarına hiçbir mâni girmezken sapasağlam bir hâlde O’na secdeye davet ediliyorlardı, demektir.
وقد قيل: السجودُ فى هذا الموضعِ الصلاةُ المكتوبةُ.
Bu makamda secdenin farz namaz olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ التيمىِّ: {وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ}. قال: إلى الصلاةِ المكتوبةِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Mansûr’dan, o da İbrâhim et-Teymî’den {وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ} kavli hakkında: “Farz namaza [davet ediliyorlardı] ” dediğini anlattı.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن أبي سنانٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ}. قال: يَسْمَعُ المنادِى إلى
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Ebû Sinân’dan, o da Saîd b. Cübeyr’den {وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ} “Hâlbuki onlar secdeye davet olunuyorlardı” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: [Kişi] çağrıda bulunanın...
الصلاةِ المكتوبةِ فلا يُجيبُه .
çağıran sesini işitir de ona icabet etmezdi .”
قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن أبيه، عن إبراهيمَ التيميِّ: {وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ}. قال: الصلاةِ المكتوبةِ .
[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o babasından, o da İbrâhim et-Teymî’den {وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ} kavli hakkında: “Farz namazdır ” dediğini anlattı.
وبنحوِ الذي قلنا في قولِه: {وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ} الآية. قال أهلُ التأويلِ.
{وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ} ayeti hakkında bizim söylediğimize benzer açıklamaları tevil ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ}. قال: هم الكفارُ، كانوا يُدْعَون في الدنيا وهم آمِنون، فاليومَ يَدْعوهم وهم خائفون. ثم أخبر اللهُ سبحانه أنه حال بينَ أهلِ الشركِ وبينَ طاعتِه فى الدنيا والآخرةِ؛ فأمَّا في الدنيا فإنه قال: {مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ} [هود: ٢٠]. وأمَّا في الآخرةِ فإنه قال: {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ (٤٢) خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ} .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan {وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ} “Hâlbuki onlar sapasağlam iken de secdeye davet ediliyorlardı” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Onlar kâfirlerdir; dünyada güvende iken davet ediliyorlardı, bugün ise korku içindeyken davet edilmektedirler.” Sonra Sübhân olan Allah, şirk ehli ile Kendisine itaat arasına dünyada da ahirette de engel koyduğunu haber vermiştir. Dünyaya gelince; O şöyle buyurmuştur: {مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ} [Hûd: 20] “Onlar işitmeye güç yetiremiyorlar ve göremiyorlardı”. Ahirete gelince; O şöyle buyurmuştur: {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ (٤٢) خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ} “...güç yetiremezler. Gözleri yere eğilmiş...” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ}: ذلكم واللهِ يومَ القيامةِ. ذُكر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "يُؤْذَنُ للمؤمنين يومَ القيامةِ فى السجودِ، فيَسْجُدُ المؤمنون، وبينَ كلِّ مؤمِنَيْنِ منافقٌ، فيَقْسُو ظهرُ المنافقِ عن السجودِ، ويَجْعَلُ اللهُ سجودَ المؤمنين عليهم توبيخًا وذلًّا وصَغارًا، وندامةً وحسرةً". وقولَه: {وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den {وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ} “secdeye davet edilirler de [buna] güç yetiremezler” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Vallahi bu, kıyamet günüdür. Bize zikredildiğine göre Allah’ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: «Kıyamet gününde müminlere secde için izin verilir; müminler secde ederler. Her iki müminin arasında bir münafık bulunur da münafığın sırtı secdeye karşı katılaşır [eğilmez]. Allah, müminlerin secdesini onlar üzerine bir kınama, zillet, alçalış, pişmanlık ve hasret kılar.»” Ve [Katâde’nin] {وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ} “Hâlbuki onlar secdeye davet ediliyorlardı” kavli [hakkındaki sözüdür].
أى: فى الدنيا، {وَهُمْ سَالِمُونَ}. أي: في الدنيا .
Yani: Dünyada [davet ediliyorlardı]. {وَهُمْ سَالِمُونَ} “sapasağlam iken” yani: dünyada [sağlıklı iken] .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ، قال: بلَغني أنه يُؤْذَنُ للمؤمنين يومَ القيامةِ فى السجودِ، بين كلِّ مؤمنَيْنِ منافقٌ، يَسْجُدُ المؤمنون، ولا يَسْتَطِيعُ المنافقُ أن يَسْجُدَ. وأحسَبُه قال: تَقْسُو ظهورهم، ويكونُ سجودُ المؤمنين توبيخًا عليهم، قال: {وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ} .
Bize İbnü’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o Katâde’den şöyle dediğini anlattı: “Bana ulaştı ki kıyamet gününde müminlere secde için izin verilir. Her iki müminin arasında bir münafık bulunur. Müminler secde eder, münafık ise secde etmeye güç yetiremez.” [Ravi] dedi ki: Sanırım şöyle dedi: “Sırtları katılaşır ve müminlerin secdesi onlar üzerine bir kınama olur.” Katâde dedi ki: {وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ} “Hâlbuki onlar sapasağlam iken de secdeye davet ediliyorlardı” .