Binûn

"Hâkka" Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ}: ذاكم زمنَ نوحٍ، طغَى الماءُ على كلِّ شيءٍ خمسَ عشرَةَ ذراعًا بقدرِ كلِّ شيءٍ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen onun: {إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ} “Kuşkusuz su taştığı zaman sizi akıp giden gemide biz taşıdık” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu Nûh zamanıydı; su her şeyin üzerine, her şeyin miktarınca on beş arşın taştı.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّىُّ، عن جعفرِ بنِ أبى المغيرةِ، عن سعيدِ ابنِ جبيرٍ فى قولِه: {إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ}. قال: لم تَنْزِلْ مِن السماءِ قَطْرَةٌ إلا بعلمِ الخُزَّانِ، إلا حيثُ طَغَى الماءُ؛ فإنه قد غَضِب لغضبِ اللهِ، فطغَى على الخُزَّانِ، فخرَج ما لا يَعْلمون ما هو .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb el-Kummî, Ca‘fer b. Ebi'l-Mugîre'den, o da Saîd b. Cübeyr'den naklen onun: {إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ} “Kuşkusuz su taştığı zaman sizi akıp giden gemide biz taşıdık” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Gökyüzünden hiçbir damla [melek olan] hazinedarların bilgisi olmaksızın inmemiştir; suyun taştığı an müstesna. Çünkü o, Allah'ın gazabıyla gazaplandı ve hazinedarların [kontrolünü] aşıp taştı da ne olduğunu bilmedikleri [miktarda su] çıktı.

حدَّثنى علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ}: إنما يقولُ: لما كَثُر.

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan naklen onun: {إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ} “Kuşkusuz su taştığı zaman sizi akıp giden gemide biz taşıdık” buyruğu hakkında: "[Cenâb-ı Hak] sadece şöyle buyurmaktadır: [Su] çoğaldığı zaman." dediğini anlattı.

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ}. يعنى: كَثُر الماءُ ليالىَ غرَّق اللهُ قومَ نوحٍ.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan naklen onun: {إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ} “Kuşkusuz su taştığı zaman” buyruğu hakkında: "Yani Allah'ın Nûh kavmini boğduğu gecelerde su çoğaldığı zaman" dediğini anlattı.

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ}. قال محمدُ بنُ عمرٍو فى حديثِه: طما . قال الحارث: ظهَر .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen onun: {إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ} “Kuşkusuz su taştığı zaman sizi taşıdık” buyruğu hakkında; Muhammed b. Amr rivayetinde: "Kabarıp taştı " dediğini, el-Hâris ise: "Yükseldi " dediğini anlattı.

حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، عن الضحاكِ فى قولِه: {لَمَّا طَغَى الْمَاءُ}: كَثُر وارتفَع.

Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd, Dahhâk'ten naklen onun: {لَمَّا طَغَى الْمَاءُ} “Su taştığı zaman” buyruğu hakkında: "Çoğaldı ve yükseldi" dediğini anlattı.

وقولُه: {حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ}. يقولُ: حمَلْناكم فى السفينةِ التى تَجْرِى فى الماءِ.

O'nun: {حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ} “Sizi akıp giden [gemide] taşıdık” buyruğuna gelince; Şöyle buyurmaktadır: Sizi suyun üzerinde akıp giden gemide taşıdık.

وبنحوِ الذى قلنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamaları tefsir ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ}: والجاريةُ السفينةُ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [rivayetle] O'nun: {حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ} “Sizi akıp giden [gemide] taşıdık” buyruğu hakkında şöyle dediğini [nakletti]: "el-Câriye, gemidir."

حدَّثنى يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ}: والجاريةُ سفينةُ نوحٍ التى حُمِلْتم فيها.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ} “Sizi akıp giden [gemide] taşıdık” buyruğu hakkında şöyle dedi: "el-Câriye, içine bindirildiğiniz Nûh'un gemisidir."

وقيل: {حَمَلْنَاكُمْ}. فخاطَب الذين نزَل فيهم القرآنُ، وإنما حمَل أجدادَهم نوحًا وولدَه؛ لأنَّ الذين خُوطِبوا بذلك ولدُ الذين حُمِلوا فى الجاريةِ، فكان حَمْلُ الذين حُمِلوا فيها مِن الأجدادِ حملًا لذرِّيتِهم، على ما قد بيَّنا من نظائرِ ذلك فى أماكنَ كثيرةٍ مِن كتابِنا هذا .

Şöyle de denilmiştir: {حَمَلْنَاكُمْ} “Sizi taşıdık” buyurarak Kur'an'ın kendilerine indiği kimselere hitap etmiştir; oysa O, onların ataları olan Nûh'u ve çocuklarını taşımıştı. Çünkü kendilerine hitap edilenler, akıp giden gemide taşınanların çocuklarıdır. Dolayısıyla gemide taşınan ataların taşınması, onların zürriyetlerinin de taşınması demektir; nitekim bu kitabımızın birçok yerinde benzerlerini açıklamış bulunmaktayız.

وقولُه: {لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً}. يقولُ: لنَجْعَلَ السفينةَ الجاريةَ التى حمَلْناكم فيها لكم {تَذْكِرَةً}. يعنى: عبرةً وموعظةً تَتَّعِظون بها.

O'nun: {لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً} “Onu size bir ibret kılalım diye” buyruğuna gelince; Şöyle buyurmaktadır: Sizi içinde taşıdığımız o akıp giden gemiyi sizin için bir {تَذْكِرَةً} kılalım diye. Yani kendisinden ibret alacağınız bir ibret ve bir öğüt [kılalım diye].

وبنحوِ الذى قلنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamaları tefsir ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً}: فَأَبْقاها اللهُ تذكرةً وعبرةً وآيةً، حتى نظَر إليها أوائلُ هذه الأمةِ، وكم مِن سفينةٍ قد كانت بعدَ سفينةِ نوحٍ قد صارَتْ رمادًا .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen onun: {لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً} “Onu size bir ibret kılalım diye” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah onu bir hatırlatma, bir ibret ve bir mucize olarak baki kıldı; öyle ki bu ümmetin öncüleri ona baktılar. Oysa Nûh'un gemisinden sonra var olmuş nice gemiler kül olup gitmiştir.

وقولُه: {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}. يعنى: حافظةٌ، عقَلت عن اللهِ ما سمِعَتْ.

O'nun: {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ} “Ve kavrayıcı kulaklar onu bellesin diye” buyruğuna gelince; Yani: İşittiğini Allah'tan kavrayan, ezberleyip koruyan [bir kulak bellesin diye].

وبنحوِ الذى قلنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}. يقولُ: حافظةٌ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan naklen {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ} “Ve kavrayıcı kulaklar onu bellesin diye” hakkında şöyle dediğini anlattı: "Ezberleyip koruyan [bir kulak]" demektedir.

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}. يقولُ: سامعةٌ، وذلك الإعلانُ .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan naklen {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ} “Ve kavrayıcı kulaklar onu bellesin diye” hakkında şöyle dediğini anlattı: "İşiten [bir kulak]" demektedir, o da duyurmadır.

حدَّثنا نصرُ بنُ علىٍّ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى خالدُ بنُ قيسٍ، عن قتادةَ: {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}. قال: أُذُنٌ عقَلت عن اللهِ.

Bize Nasr b. Ali anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana Hâlid b. Kays, Katâde'den naklen {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ} “Ve kavrayıcı kulaklar onu bellesin diye” hakkında: "Allah'tan [geleni] kavrayan bir kulak" dediğini anlattı.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}: أُذُنٌ عقَلت عن اللهِ، فانْتَفَعَتْ بما سمِعَتْ مِن كتابِ اللهِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen onun: {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ} “Ve kavrayıcı kulaklar onu bellesin diye” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah'tan [geleni] kavrayan ve Allah'ın Kitabı'ndan işittiği şeyden faydalanan bir kulak.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}. قال: أُذُنٌ سمِعَتْ، وعقَلت ما سمِعَت .

Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den naklen {أُذُنٌ وَاعِيَةٌ} “Kavrayıcı kulaklar” hakkında: "İşiten ve işittiğini kavrayan bir kulak" dediğini anlattı.

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}: سَمِعَتْها أُذُنٌ ووَعَت .

Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'in {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ} “Ve kavrayıcı kulaklar onu bellesin diye” buyruğu hakkında: "Onu bir kulak işitti ve belledi" dediğini işittim.

حدَّثنا علىُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، عن علىِّ بنِ حوشبٍ، قال: سمِعتُ مكحولًا يقولُ: قرَأ رسولُ اللهِ ﷺ: " {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ} ".

Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim, Ali b. Havşeb'den naklen anlattı, dedi ki: Mekhûl'ün şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ} “Ve kavrayıcı kulaklar onu bellesin diye” [ayetini] okudu.

ثم الْتَفَت إلى علىٍّ، فقال: "سألتُ اللهَ أن يَجْعَلَها أُذُنَك". قال علىٌّ ﵁: فما سمِعتُ شيئًا مِن رسولِ اللهِ ﷺ فنَسِيتُه .

Sonra Ali'ye dönüp: "Allah'tan onu senin kulağın kılmasını diledim" buyurdu. Ali radıyallâhu anh dedi ki: "Artık Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğim hiçbir şeyi unutmadım."

حدَّثنى محمدُ بنُ خلفٍ، قال: ثنى بشرُ بنُ آدمَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ الزبيرِ، قال: ثنى عبدُ اللهِ بنُ رستمَ، قال: سمِعتُ بُرَيدةَ يقولُ: سَمِعتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ لعلىٍّ: "يا علىُّ، إِنَّ اللهَ أَمَرنى أنْ أُدْنِيَك ولا أُقْصِيَك، وأَنْ أُعَلِّمَك، وأَنْ تَعِىَ، وحَقٌّ على اللهِ أَنْ تَعِىَ". قال: فنزَلت: {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ} .

Bana Muhammed b. Halef anlattı, dedi ki: Bana Bişr b. Âdem anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. Rüstem anlattı, dedi ki: Büreyde'nin şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ali'ye şöyle buyurduğunu işittim: "Ey Ali! Allah bana seni kendime yaklaştırmamı, uzaklaştırmamamı, sana öğretmemi ve senin de bellemeni emretti; senin bellemen Allah'ın üzerine bir haktır." Dedi ki: Bunun üzerine: {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ} “Ve kavrayıcı kulaklar onu bellesin diye” âyeti indi.

حدَّثنى محمدُ بنُ خلفٍ، قال: ثنا الحسنُ بنُ حمادٍ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ إبراهيمَ أبو يحيى التيمىُّ، عن فُضيلِ بنِ عبدِ اللهِ، عن أبى داودَ، عن بريدةَ الأَسلمىِّ، قال: سمِعتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ لعلىٍّ: "إنَّ اللهَ أَمَرنى أنْ أُعلِّمَك، وأنْ أُدْنِيَك ولا أَجْفُوَك ولا أُقْصِيَك". ثم ذكَر مثلَه .

Bana Muhammed b. Halef anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. İbrâhîm Ebû Yahyâ et-Teymî, Fudayl b. Abdillâh'tan, o Ebû Dâvûd'dan, o Büreyde el-Eslemî'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ali'ye şöyle buyurduğunu işittim: "Allah bana sana öğretmemi, seni yaklaştırmamı, sana kaba davranmamamı ve seni uzaklaştırmamamı emretti." Sonra bunun benzerini zikretti.

حدَّثنى يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ}. قال: واعيةٌ، يَحذَرُون معاصىَ اللهِ أنْ يُعذِّبَهم اللهُ عليها كما عذَّب مَن كان قبلَهم؛ تَسْمعُها فتعِيها، إنما تَعِى القلوبُ ما تَسمعُ الآذانُ من الخيرِ والشرِّ من بابِ الوَعْىِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ} “Ve kavrayıcı kulaklar onu bellesin diye” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Kavrayıcı [kulaklar]; kendilerinden öncekilere azap ettiği gibi, Allah'ın kendilerine de isyanları sebebiyle azap etmesinden sakınırlar; onu işitir ve bellerler. Kalpler kulakların hayır ve şerden işittiği şeyleri ancak belleyip kavramak sûretiyle kavrar."

القولُ فى تأويلِ قولِه تعالى: {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ (١٣) وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً (١٤) فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ (١٥)}.

Yüce Allah'ın: {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ (١٣) وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً (١٤) فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ (١٥)} “Sûr'a tek bir üfleyişle üflendiği, yer ve dağlar kaldırılıp tek bir çarpışla birbirine çarpılarak darmadağın edildiği zaman; işte o gün kopacak olan [kıyamet] kopmuştur” buyruğunun tevili (tefsiri) hakkındaki görüş:

يقولُ تعالى ذكرُه: فإذا نَفَخَ فى الصورِ إسرافيلُ نَفْخَةً واحدةً، وهى النفخةُ الأُولى، {وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً}. يقولُ: فزُلْزِلتا زلزلةً واحدةً.

Şanı yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İsrâfîl Sûr'a tek bir üfleyişle üflediği zaman -ki bu birinci üfleyiştir-, {وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً} “Yer ve dağlar kaldırılıp birbirine bir tek çarpışla çarpılıp darmadağın edildiği [zaman]”. Şöyle buyurmaktadır: İkisi tek bir sarsılışla sarsıldığı zaman.

وكان ابنُ زيدٍ يقولُ فى ذلك ما حدَّثنى به يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً}. قال: صارت غُبارًا .

İbn Zeyd bu konuda, Yûnus'un bana anlattığı ve şöyle dediği şeyi söylerdi: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً} “Yer ve dağlar kaldırılıp birbirine bir tek çarpışla çarpılıp darmadağın edildiği [zaman]” buyruğu hakkında: "Toz duman haline geldi" dedi.

وقيل: {فَدُكَّتَا}. وقد ذكَر قبلُ الجبالَ والأرضَ، وهى جماعٌ، ولم يُقَلْ: فدُكِكْن. لأنه جعَل الجبالَ كالشئِ الواحدِ، كما قال الشاعرُ :

Şöyle de denilmiştir: Âyette {فَدُكَّتَا} [ikil olarak] buyrulmuştur; oysa daha önce dağlar ve yer zikredilmiştir ki [dağlar] çoğuldur. 'فدُكِكْنَ' [çoğul olarak] denilmemiştir; çünkü şairin şu sözünde olduğu gibi dağları tek bir şey gibi kılmıştır:

هما سَيِّدَانَا يَزْعُمانِ وَإنما … يَسُودَانِنا أن يَسَّرَتْ غَنَماهما

Onlar bizim iki efendimiz olduğunu iddia ederler, oysa ancak … Koyunları çoğaldığı zaman bize efendilik taslarlar.

وكما قيل: {أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا} [الأنبياء: ٣٠].

Ve tıpkı: {أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا} “Göklerin ve yerin bitişik olduğunu” [el-Enbiyâ: 30] âyetinde denildiği gibi.

{فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ}. يقولُ جلّ ثناؤُه: فيومَئذٍ وَقَعَتِ الصيحةُ؛ الساعةُ، وقامَتِ القيامةُ.

{فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ} “İşte o gün olacak olan (kıyamet) kopmuştur”. Övgüsü yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İşte o gün o dehşetli haykırış yani Kıyamet vakti meydana gelmiş ve kıyamet kopmuştur.

القولُ فى تأويلِ قولِه تعالى: {وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ (١٦) وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ (١٧) يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفَى مِنْكُمْ خَافِيَةٌ (١٨)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ (١٦) وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ (١٧) يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفَى مِنْكُمْ خَافِيَةٌ (١٨)} “Gök yarılmış ve artık o gün o bomboş kalıp sarkmıştır. Melekler ise onun kenarlarındadır. O gün Rabbinin Arş'ını, onların da üstünde sekiz tanesi taşır. O gün [hesap için Allah'a] arz olunursunuz; hiçbir gizliniz saklı kalmaz.”

يقولُ تعالى ذكرُه: وانْصَدعتِ السماءُ، {فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ}. يقولُ: [فهى يومَئذٍ] مُنْشقَّةٌ مُتَصَدِّعةٌ.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Gök yarılmıştır; {فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ} “Artık o gün o bomboş kalıp sarkmıştır”. Şöyle buyurmaktadır: [Artık o gün o] yarılmış ve çatlamıştır.

وبنحوِ الذى قلنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamaları tefsir ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المسروقىُّ، قال: ثنا أبو أُسامةَ، عن الأَجْلحِ، قال: سمِعتُ الضحاكَ بنَ مزاحمٍ، قال: إذا كان يومُ القيامةِ أَمَرَ اللهُ السماءَ الدنيا بأهلِها، ونزَل مَن فيها مِن الملائكةِ، فأَحاطوا بالأرضِ ومَن عليها، ثم الثانيةَ، ثم الثالثةَ، ثم الرابعةَ، ثم الخامسةَ، ثم السادسةَ، ثم السابعةَ، فصَفُّوا صفًّا دونَ صفٍّ، ثم نزَل المَلكُ الأعلى على مُجَنِّبَتِه اليسرى جهنمُ، فإذا رآها أهلُ الأرضِ ندُّوا ، فلا يَأْتون قُطرًا مِن أقطارِ الأرضِ إلا وجدوا سبعةَ صُفُوفٍ مِن الملائكةِ، فيَرْجِعون إلى المكانِ الذى كانوا فيه، فذلك قولُ اللهِ: {إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنَادِ (٣٢) يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِنَ اللهِ مِنْ عَاصِمٍ} [غافر: ٣٢، ٣٣]. وذلك قولُه: {وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا (٢٢) وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ} [الفجر: ٢٢، ٢٣]. وقولُه: {يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ} [الرحمن: ٣٣]. وذلك قولُه: {وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ (١٦) وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} .

Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkī anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, el-Eclah'tan anlattı, dedi ki: Dahhâk b. Müzâhim'in şöyle dediğini işittim: Kıyamet günü olduğunda Allah, dünyâ semasına halkıyla birlikte [inmesini] emreder; oradaki melekler inip yeryüzünü ve üzerindekileri kuşatırlar; sonra ikinci sema, sonra üçüncü, sonra dördüncü, sonra beşinci, sonra altıncı, sonra yedinci [sema melekleri iner]; sıra sıra saf tutarlar. Sonra en yüce Hükümran, sol cenahında cehennem bulunduğu halde iner. Yeryüzü halkı onu görünce kaçışırlar ; yeryüzünün hangi tarafına gitseler meleklerden yedi saf bulurlar ve bulundukları yere geri dönerler. İşte Allah'ın şu buyruğu budur: {إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنَادِ (٣٢) يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِنَ اللهِ مِنْ عَاصِمٍ} “Doğrusu ben sizin için o feryatlaşma gününden, arkanıza dönüp kaçacağınız günden korkuyorum; sizi Allah'tan kurtaracak kimse yoktur” [Gāfir: 32, 33]. Ve şu buyruğu da budur: {وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا (٢٢) وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ} “Rabbin ve saf saf melekler geldiği, o gün cehennem de getirildiği zaman” [el-Fecr: 22, 23]. Ve şu buyruğu da budur: {يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ} “Ey cin ve insan topluluğu! Göklerin ve yerin sınırlarından geçip gitmeye gücünüz yetiyorsa haydi geçin! Ancak büyük bir güçle geçebilirsiniz” [er-Rahmân: 33]. Ve yine şu buyruğu da budur: {وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ (١٦) وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} “Gök yarılmış ve artık o gün o bomboş kalıp sarkmıştır. Melekler ise onun kenarlarındadır” .

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ}. يعنى: مُتَمزِّقةٌ ضعيفةٌ.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan naklen onun: {وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ} “Gök yarılmış ve artık o gün o bomboş kalıp sarkmıştır” buyruğu hakkında: "Yani parçalanmış ve zayıf düşmüştür" dediğini anlattı.

{وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: والمَلَكُ على أَطراف السماءِ

{وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} “Melekler de onun kenarlarındadır”. Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Melekler semânın etrafındadır

حين تَشَقَّقُ وحافَاتِها.

[göğün] yarıldığı andaki kenarlarında ve kıyılarındadır.

وبنحوِ الذى قلنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamaları tefsir ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا}. يقولُ: والمَلَكُ على حافَاتِ السماءِ حينَ تَشَقَّقُ، ويقالُ: على شقةِ كلِّ شيءٍ تَشَقَّقُ عنه .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan naklen onun: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} “Melekler ise onun kenarlarındadır” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Melekler göğün yarıldığı andaki kenarlarındadır. [Ayrıca] yarılan her şeyin bir parçası/kenarı üzerindedir, denilmiştir."

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا}. قال: أَطرافِها .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen onun: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} “Melekler ise onun kenarlarındadır” buyruğu hakkında: "[Yani] onun uçlarındadır" dediğini anlattı .

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ فى قولِه: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا}. قال: على حافَاتِ السماءِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb, Ca‘fer'den, o da Saîd'den naklen onun: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} “Melekler ise onun kenarlarındadır” buyruğu hakkında: "Göğün kenarlarındadır" dediğini anlattı .

حدَّثنى موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المسروقىُّ، قال: ثنا أبو أُسامةَ، عن الأَجْلَحِ، قال: قلْتُ للضحاكِ: ما أَرْجاؤُها؟ قال: حافَاتُها .

Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkī anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, el-Ecleh'ten anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'a: "Onun ercâsı (أرجاؤها) nedir?" dedim. O da: "Kenarlarıdır" dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا}: على حافَاتِها .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: "{وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} “Melekler ise onun kenarlarındadır”: Kenarlarındadır."

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا}. قال: بلَغنى أَنَّها أَقطارُها. قال قتادةُ: على نواحِيها .

Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den nakletti: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} “Melekler ise onun kenarlarındadır”. [Ma'mer] dedi ki: Bana ulaştığına göre o, onun dört bir yanıdır/uç sınırlarıdır. Katâde ise: [Onun] etrafındadır, demiştir.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا}. قال: نواحِيها .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan nakletti: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} “Melekler ise onun kenarlarındadır”. Dedi ki: [Yani] etrafındadır .

حدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الأَشْيَبُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ المسيَّبِ: الأَرْجاءُ حافاتُ السماءِ.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Eşyeb anlattı, dedi ki: Bize Verkā, Atâ b. es-Sâib'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti: Ercâ (الْأَرْجَاء), göğün kenarlarıdır.

قال: ثنا الأَشْيَبُ، قال: ثنا أبو عَوانةَ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا}. قال: على ما لم يَهِ منها .

Dedi ki: Bize el-Eşyeb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, Atâ b. es-Sâib'den, o da Saîd b. Cübeyr'den naklen onun: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} “Melekler ise onun kenarlarındadır” buyruğu hakkında: "[Göğün] henüz zayıflayıp yarılmamış olan kısımlarındadır" dediğini anlattı .

حدَّثنا محمدُ بنُ سنانٍ القزَّازُ، قال: ثنا حسينٌ الأشقرُ، قال: ثنا أبو كُدَيْنَةَ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ فى قولِه: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا}. قال: على ما لم يَهِ منها .

Bize Muhammed b. Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Hüseyn el-Eşkar anlattı, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Atâ'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklen onun: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} “Melekler ise onun kenarlarındadır” buyruğu hakkında: "[Göğün] henüz zayıflayıp yarılmamış olan kısımlarındadır" dediğini anlattı .

وقولُه: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ}. اختلَف أهلُ التأويلِ فى الذى عُنِى بقولِه: {ثَمَانِيَةٌ}؛ فقال بعضُهم: عُنى به ثمانيةُ صُفُوفٍ مِن الملائكةِ، لا يَعْلَمُ عِدَّتَهنَّ إلا اللهُ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ} “O gün Rabbinin arşını onların üstünde sekiz [tanesi] taşır” buyruğuna gelince; tevil ehli, {ثَمَانِيَةٌ} “sekiz [tanesi]” ifadesiyle neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmiştir. Onlardan bazısı: Bununla, sayısını ancak Allah'ın bildiği sekiz melek safı kastedilmiştir, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا طَلْقٌ، عن ابنِ ظُهيرٍ، عن السدىِّ، عن أبى مالكٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ}. قال: ثمانيةُ صُفُوفٍ مِن الملائكةِ، لا يَعْلَمُ عِدَّتَهم إلا اللهُ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Talk, İbn Zuhayr'den, o es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ} “O gün Rabbinin arşını onların üstünde sekiz tanesi taşır”. Dedi ki: Sayılarını ancak Allah'ın bildiği sekiz melek safıdır .

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ فى قولِه: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ}. قال: هى الصُّفُوفُ مِن وراءِ الصُّفُوفِ.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan naklen onun: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ} “O gün Rabbinin arşını onların üstünde sekiz tanesi taşır” buyruğu hakkında: "Onlar safların arkasındaki saflardır" dediğini anlattı.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ فى قولِه: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ}. قال: ثمانيةُ صُفوفٍ مِن الملائكةِ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâzıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin, Yezîd'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan naklen onun: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ} “O gün Rabbinin arşını onların üstünde sekiz tanesi taşır” buyruğu hakkında: "Sekiz melek safıdır" dediğini anlattı.

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ}: قال بعضُهم: ثمانيةُ صُفُوفٍ لا يَعْلمُ عِدَّتَهنَّ إلا اللهُ. وقال بعضُهم: ثمانيةُ أملاكٍ على خَلْقِ الوَعِلَةِ .

Bana el-Hüseyin'den naklen anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ın: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ} “O gün Rabbinin arşını onların üstünde sekiz tanesi taşır” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: "Bazıları: 'Sayılarını ancak Allah'ın bildiği sekiz saftır' dedi. Bazıları da: 'Dağ keçisi suretinde sekiz melektir' dedi."

وقال آخرون: بل عُنِى به ثمانيةُ أَملاكٍ.

Başkaları da şöyle demiştir: Bilakis bununla sekiz melek kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ}. قال: ثمانيةُ أملاكٍ . وقال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "يَحْمِلُه اليومَ أَرْبَعَةٌ، ويومَ القيامةِ ثمانيةٌ" . وقال رسولُ اللهِ ﷺ: "إِنَّ أَقدامَهم لفى الأرضِ السابعةِ، وإنَّ مَناكِبَهم لخارِجةٌ من السماواتِ عليها العَرْشُ". قال ابنُ زيدٍ: الأربعةُ. قال: بلَغنا أنَّ رسولَ اللهِ ﷺ قال: "لمَّا خَلَقهم اللهُ قال: تَدْرُون لمَ خَلَقْتُكم؟ قالُوا: خَلَقْتَنا ربَّنا لما تشاءُ. قال لهم: تَحْمِلُون عَرْشى. ثم قال: سَلُونى مِن القُوَّةِ ما شِئْتُم أَجْعَلْها فيكم. فقال واحدٌ منهم: قد كان عَرْشُ ربِّنا على الماءِ، فاجْعَلْ فىَّ قوَّةَ الماءِ. قال: قَدْ جَعَلْتُ فيك قوَّةَ الماءِ. وقال آخرُ: اجْعَلْ فىَّ قوَّةَ السماواتِ. قال: قد جَعَلْتُ فيك قُوَّةَ السماواتِ. وقال آخرُ: اجْعَلْ فىَّ قُوَّةَ الأَرْضِ. قال: قد جَعَلْتُ فيك قُوَّةَ الأرضِ والجبالِ. وقال آخرُ: اجْعَلْ فىَّ قُوَّةَ الرياحِ. قال: قَدْ جَعَلْتُ فيك قُوَّةَ الرياحِ. ثم قال: احمِلُوا. فوضَعوا العرشَ على كواهِلِهم، فلم يَزولوا، قال: فجاء عِلْمٌ آخرُ، وإنما كان علمُهم الذى سأَلُوه القُوَّةَ، فقال لهم: قُولُوا: لا حولَ ولا قُوَّةَ إلَّا باللهِ. فقالوا: لا حولَ ولا قُوَّةَ إلا باللهِ. فجعَل اللهُ فيهم من الحَوْلِ والقُوَّةِ ما لم يَبْلُغْه عِلْمُهم، فحَمَلوا".

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ} “O gün Rabbinin arşını onların üstünde sekiz tanesi taşır” buyruğu hakkında: "Sekiz melektir" dedi . Ve dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bugün onu dört [melek] taşır, kıyamet gününde ise sekiz [melek]." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yine şöyle buyurdu: "Onların ayakları muhakkak yedinci yerdedir, omuzları ise göklerin dışındadır; arş onların üzerindedir." İbn Zeyd: "[Yani] o dört [melek]" dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: Bize ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah onları yarattığında: 'Sizi niçin yarattığımı biliyor musunuz?' buyurdu. Onlar: 'Rabbimiz, bizi dilediğin şey için yarattın' dediler. Allah onlara: 'Arşımı taşıyacaksınız' buyurdu. Sonra da: 'Benden dilediğiniz kadar güç isteyin, onu size vereyim' buyurdu. İçlerinden biri: 'Rabbimizin arşı su üzerindeydi, bana suyun gücünü ver' dedi. [Allah]: 'Sana suyun gücünü verdim' buyurdu. Bir başkası: 'Bana göklerin gücünü ver' dedi. [Allah]: 'Sana göklerin gücünü verdim' buyurdu. Bir başkası: 'Bana yerin gücünü ver' dedi. [Allah]: 'Sana yerin ve dağların gücünü verdim' buyurdu. Bir başkası da: 'Bana rüzgârların gücünü ver' dedi. [Allah]: 'Sana rüzgârların gücünü verdim' buyurdu. Sonra [Allah]: 'Yüklenin!' buyurdu. Onlar da arşı omuzlarına koydular fakat yerinden kımıldatamadılar. [İbn Zeyd] dedi ki: Bunun üzerine başka bir bilgi geldi; oysa onların bilgisi ancak güç istemekten ibaretti. Allah onlara: 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh (Güç ve kuvvet ancak Allah'a aittir) deyin' buyurdu. Onlar da: 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' dediler. Bunun üzerine Allah onlara bilgilerinin erişemeyeceği bir güç ve kuvvet verdi, onlar da [arşı] taşıdılar."

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: بلَغنا أنَّ رسولَ اللهِ ﷺ قال: "هم اليومَ أَرْبَعَةٌ -يعنى حَمَلةَ العَرْشِ- وإذا كان يومُ القيامةِ أَيَّدهم اللهُ بأَرْبعةٍ آخرين فكانوا ثمانيةً، وقد قال اللهُ: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ} ".

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti; o şöyle dedi: Bize ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bugün onlar dörttür —yani Arş'ı taşıyanlar— kıyamet günü olduğunda ise Allah onları diğer dört [melekle] destekler de sekiz olurlar. Nitekim Allah: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ} “O gün Rabbinin arşını onların üstünde sekiz tanesi taşır” buyurmuştur.»

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاءٍ، عن ميسرةَ قولَه: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ}. قال: أَرْجُلُهم في التُّخُومِ لا يَسْتَطِيعون أنْ يَرْفعوا أبصارَهم مِن شُعاعِ النورِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o da Meysere'den naklen onun: {وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ} “O gün Rabbinin arşını onların üstünde sekiz tanesi taşır” buyruğu hakkında: "Ayakları yerin en alt tabakalarındadır; nurun parlaklığından gözlerini kaldıramazlar" dediğini anlattı .

وقولُه: {يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفَى مِنْكُمْ خَافِيَةٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يومَئِذٍ أيُّها الناسُ تُعْرَضُون على ربِّكم. وقيل: تُعْرَضُون ثلاثَ عَرَضاتٍ.

[Allah'ın] şu buyruğuna gelince: {يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفَى مِنْكُمْ خَافِيَةٌ} “O gün arz olunursunuz; hiçbir gizliniz gizli kalmaz”. Şanı yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! O gün Rabbinize arz olunursunuz. Şöyle de denilmiştir: Üç defa arz olunursunuz.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا الحسنُ بنُ قَزَعةَ الباهليُّ، قال: ثنا وكيعُ بنُ الجراحِ، قال: ثنا عليُّ بنُ عليٍّ الرفاعيُّ، عن الحسنِ، عن أبي موسى الأَشْعريِّ، قال: يُعْرَضُ الناسُ ثَلاثَ عَرَضاتٍ؛ فأَما عَرْضتان فجِدالٌ ومعاذيرُ، وأما الثالثةُ فعندَ ذلك تَطِيرُ الصُّحُفُ في الأيدى، فأخذٌ بيمينِه، وآخذٌ بشمالِه .

Bize el-Hasan b. Kaza‘a el-Bâhilî anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘ b. el-Cerrâh anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Ali er-Rifâî, el-Hasan'dan, o da Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'den nakletti: "İnsanlar üç kez arz olunurlar. İlk iki arzda tartışma ve mazeretler vardır; üçüncüye gelince işte o zaman amel defterleri ellere uçar, kimi sağından alır, kimi de solundan alır."

حدَّثنا مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سَلِيمُ بنُ حَيَّانَ، عَن مَرْوانَ الأَصفرِ، عن أبي وائلٍ، عن عبدِ اللهِ، قال: يُعْرَضُ الناسُ يومَ القيامةِ ثلاثَ عَرَضاتٍ؛ عَرْضتان معاذيرُ وخصوماتٌ، والعَرْضةُ الثالثة تَطيرُ الصُّحُفُ في

Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Selîm b. Hayyân, Mervân el-Asfar'dan, o Ebû Vâil'den, o da Abdullah'tan nakletti; [Abdullah] şöyle dedi: “Kıyamet gününde insanlar üç kez arz olunurlar. [İlk] iki arz mazeretler ve çekişmelerdir; üçüncü arza gelince amel defterleri...”

الأَيدِى .

uçar."

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفَى مِنْكُمْ خَافِيَةٌ}: ذُكِر لنا أنَّ نبيَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "يُعْرَضُ النَّاسُ ثلاثَ عَرَضاتٍ يومَ القيامةِ؛ فأَمَّا عَرْضتان ففيهما خصوماتٌ ومعاذيرُ وجِدَالٌ، وأَما العَرْضةُ الثالثةُ فتَطِيرُ الصُّحُفُ في الأَيْدِى".

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen onun: {يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفَى مِنْكُمْ خَافِيَةٌ} “O gün arz olunursunuz; hiçbir gizliniz gizli kalmaz” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: "Kıyamet gününde insanlar üç kez arz olunurlar. İki arzda çekişmeler, mazeretler ve tartışma vardır. Üçüncü arza gelince, sahifeler ellere uçar."

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ بنحوِه .

Bize İbnu'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den benzerini anlattı .

وقولُه: {لَا تَخْفَى مِنْكُمْ خَافِيَةٌ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: لا تَخْفَى على اللهِ منكم خافيةٌ؛ لأنه عالمٌ بجميعِكم، مُحِيطٌ بكلِّكم.

[Allah'ın] şu buyruğuna gelince: {لَا تَخْفَى مِنْكُمْ خَافِيَةٌ} “Hiçbir gizliniz gizli kalmaz”. Şânı yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Sizden hiçbir gizli şey Allah'a gizli kalmaz; çünkü O hepinizi bilendir, her birinizi kuşatandır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ (١٩) إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ (٢٠)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ (١٩) إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ (٢٠)} “Artık kitabı sağından verilen kimse der ki: 'Alın, kitabımı okuyun! Ben gerçekten hesabımla karşılaşacağımı sezmiştim (biliyordum)'”.

يقولُ تعالى ذكرُه: فأَمَّا مَن أُعْطِى كتاب أعماله بيمينه، فيقولُ: تعالَوا اقْرَءوا كتابِيَهْ.

Şanı yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Amel defteri sağından verilen kimseye gelince, o şöyle der: Gelin , kitabımı okuyun!

كما حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِ اللهِ: {هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ}. قال: تعالَوا .

Nitekim bana Yûnus b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ} “Alın, kitabımı okuyun!” buyruğu hakkında: "[Yani] gelin" dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان بعضُ أهلِ

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] anlattı, dedi ki: İlim ehlinden bazısı

العلمِ يقولُ: وجَدْتُ أَكْيَسَ النَّاسِ مَن قال: {هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ} .

şöyle derdi: İnsanların en akıllısını: {هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ} “Alın, kitabımı okuyun!” diyen kimse olarak buldum .

وقولُه: {إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ}. يقولُ: إني عَلِمْتُ أنى ملاقٍ حسابِيَه، إذا وَرَدْتُ يومَ القيامةِ على ربِّى.

[Allah'ın] şu buyruğuna gelince: {إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ} “Ben gerçekten hesabımla karşılaşacağımı sezmiştim (biliyordum)”. Şöyle buyurmaktadır: Ben kıyamet gününde Rabbimin huzuruna vardığımda hesabımla karşılaşacağımı kesin olarak biliyordum.

وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ قولِه: {إِنِّي ظَنَنْتُ} قال أهلُ التأويلِ.

O'nun: {إِنِّي ظَنَنْتُ} “ben kesin olarak biliyordum” buyruğunun tefsirinde bizim söylediğimize benzer açıklamaları tefsir ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ}. يقولُ: أَيقَنْتُ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan naklen onun: {إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ} “Ben gerçekten hesabımla karşılaşacağımı sezmiştim (biliyordum)” buyruğu hakkında: "[Yani] kesin olarak inandım" dediğini anlattı .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ}: ظنَّ ظَنًّا يَقِينًّا، فنفعه اللهُ بظنِّه (١).

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ} “Ben gerçekten hesabımla karşılaşacağımı sezmiştim (biliyordum)”: Kesin bir bilgiyle bildi/inandı; Allah da onu bu zannı (kesin bilgisi) ile faydalandırdı (١).

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ}. قال: إِنَّ الظَّنَّ مِن المؤمنِ يقينٌ، وإنَّ "عسى" مِن اللهِ واجبٌ، {فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} [التوبة: ١٨]. و: {فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ} [القصص: ٦٧].

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ} “Ben gerçekten hesabımla karşılaşacağımı sezmiştim (biliyordum)” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Müminden olan zan, yakîndir (kesin bilgidir); Allah'tan olan 'asâ' (عَسَى) ise vaciptir (kesin gerçekleşir): {فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} “İşte onların doğru yolu bulanlardan olmaları umulur” [et-Tevbe: 18] ve {فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ} “Onun kurtuluşa erenlerden olması umulur” [el-Kasas: 67]."

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ}. قال: ما كان من ظنِّ الآخرة فهو عِلْمٌ .

Bize İbnu'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den nakletti: {إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ} “Ben gerçekten hesabımla karşılaşacağımı sezmiştim (biliyordum)”. Dedi ki: Ahirete dair olan her zan, bir ilimdir (kesin bilgidir) .

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ، قال:

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Câbir’den, o da Mücâhid’den nakletti; [Mücâhid] şöyle dedi:

كلُّ ظنٍّ في القرآنِ {إِنِّي ظَنَنْتُ}. يقولُ: إنى علِمْتُ .

Kur'an'daki her zan [örneğin] {إِنِّي ظَنَنْتُ} “ben zannettim”: "Ben bildim" anlamındadır .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ (٢١) فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ (٢٢) قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ (٢٣) كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ (٢٤)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ (٢١) فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ (٢٢) قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ (٢٣) كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ (٢٤)} “Artık o, hoşnut edici bir yaşayış içindedir; yüksek bir cennettedir; devşirilecek meyveleri pek yakındır. Geçmiş günlerde peşinen yaptıklarınıza karşılık afiyetle yiyin, için!”.

يقولُ تعالى ذكرُه: فالذى وصَفْتُ أَمرَه، وهو الذي أُوتِيَ كتابَه بيمينِه، في عيشةٍ مُرْضِيةٍ، أو عيشةٍ فيها الرضا. فوُصِفَتِ العيشةُ بالرضا وهى مُرْضِيةٌ؛ لأن ذلك مدحٌ للعيشةِ. والعربُ تفعَلُ ذلك في المدحِ والذمِّ فتقولُ: هذا ليلٌ نائمٌ، وسرٌّ كاتمٌ، وماءٌ دافقٌ. فيُوجِّهون الفعلَ إليه، وهو في الأصلِ مفعولٌ لما يُرادُ من المدحِ أو الذمِّ، ومَن قال ذلك لم يَجُزْ له أنْ يقولَ للضاربِ: مضروبٌ. ولا للمضروبِ: ضاربٌ. لأنه لا مدحَ فيه ولا ذمَّ.

Şanı yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Durumunu nitelediğim kimse -ki o amel defteri sağından verilen kimsedir- razı olunan/hoşnut edici bir yaşayış veya içinde rıza bulunan bir yaşayış içindedir. Aslında yaşayış razı olunan (murzıye) olduğu halde razı olan (râdiye) şeklinde nitelenmiştir; çünkü bu, yaşayışı övme amaçlıdır. Araplar övgü ve yergide bunu yaparlar ve: 'Bu uyuyan bir gecedir' (uyunan gece), 'gizleyen bir sırdır' (gizlenen sır) ve 'dökülen bir sudur' (dökülen su) derler. Övgü veya yergiden kastedilen mana gereği fiili [özne gibi] ona isnat ederler, oysa aslen nesnedir (mef‘ûldür). Bunu söyleyen bir kimsenin vuran kimseye (dârib) 'vurulan' (madrûb), vurulan kimseye de 'vuran' demesi caiz olmaz; zira bunda bir övgü ya da yergi yoktur.

وقولُه: {فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ}. يقولُ: في بستانٍ عالٍ رفيعٍ. و {فِي} من قولِه: {فِي جَنَّةٍ}. من صلةِ {عِيشَةٍ}.

[Allah'ın] şu buyruğuna gelince: {فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ} “Yüksek bir cennettedir”. Şöyle buyurmaktadır: Yüksek ve yüce bir bahçededir. O'nun: {فِي جَنَّةٍ} “cennettedir” sözündeki {فِي} edatı, {عِيشَةٍ} “yaşayış” kelimesinin sılasıdır (bağlantısıdır).

وقولُه: {قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ}. يقولُ: ما يُقْطَفُ مِن الجنة من ثمارِها دانٍ قريبٌ من قاطفِه.

[Allah'ın] şu buyruğuna gelince: {قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ} “Devşirilecek meyveleri pek yakındır”. Şöyle buyurmaktadır: Cennetin devşirilecek meyveleri, onu devşirecek olana pek yakındır.

وذُكر أنَّ الذى يريدُ ثمرَها يتناولُه كيف شاء، قائمًا وقاعدًا، لا يَمْنَعُه منه بُعْدٌ، ولا يَحُولُ بينَه شَوْكٌ.

Zikredildiğine göre onun meyvesini isteyen kimse, ayakta veya otururken dilediği gibi alır; ne bir uzaklık ona engel olur ne de araya bir diken girer.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamaları tefsir ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ،

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan nakletti:

قال: سمِعتُ البَراءَ يقولُ فى هذه الآية: {قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ}. قال: يتناولُ الرجلُ من فواكهِها وهو قائمٌ .

dedi ki: Berâ'yı şu ayet hakkında: {قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ} “Devşirilecek meyveleri pek yakındır” derken işittim; şöyle dedi: Kişi ayaktayken meyvelerinden koparır .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ}: دَنَتْ فلا يَرُدُّ أَيدِيَهم عنها بُعْدٌ ولا شَوْكٌ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında: {قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ} “Devşirilecek meyveleri pek yakındır” şöyle dediğini nakletti: Yaklaşmıştır; ne bir uzaklık ne de bir diken ellerini ondan alıkoyar .