وقولُه: {كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ}. يقولُ لهم ربُّهم جلَّ ثناؤُه: كُلوا معشرَ مَن رَضِيتُ عنه، فأَدْخَلْتُه جَنَّتَى، من ثمارِها وطيبِ ما فيها من الأطعمةِ، واشْربُوا من أَشرِبتِها، هنيئًا لكم، لا تتأَذَّون بما تَأْكلون، ولا بما تَشْربُون، ولا تَحْتاجون مِن أكلِ ذلك إلى غائطٍ ولا بَوْلٍ، {بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ}. يقولُ: كُلوا واشْرَبُوا هنيئًا، جزاءً من الله لكم وثوابًا بما أَسْلَفْتم، أو على ما أَسْلَفْتم. أى: على ما قَدَّمتم في دنياكم لآخرتكم من العمل بطاعة اللهِ، {فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ}. يقولُ: فى أيامِ الدنيا التي خَلَتْ فمَضَتْ.
O'nun şu buyruğuna gelince: {كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ} “Geçmiş günlerde peşinen yaptıklarınıza karşılık afiyetle yiyin, için!”. Şânı yüce olan Rableri onlara şöyle der: Ey kendilerinden razı olup cennetime koyduğum topluluk! Yediğinizden ve içtiğinizden ötürü rahatsızlık duymayacağınız, bunları yemekten dolayı büyük ve küçük abdeste ihtiyaç duymayacağınız bir şekilde, cennetin meyvelerinden, oradaki tertemiz yiyeceklerden afiyetle yiyin ve içeceklerinden için! {بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ} “Geçmiş günlerde peşinen yaptıklarınıza karşılık” buyruğunda ise şöyle demektedir: Geçmişte yaptıklarınıza karşılık Allah'tan size bir mükâfat ve sevap olarak afiyetle yiyin ve için! Yani: Dünyanızda ahiretiniz için Allah'a itaat ederek önceden yapıp gönderdiğiniz amellere karşılık. {فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ} “Geçmiş günlerde” ifadesiyle de: Dünyanın gelip geçmiş günlerinde, demektedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamaları tefsir ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: قال اللهُ: {كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ}: إِنَّ أيَّامَكم هذه أيامٌ خاليةٌ؛ هى أيامٌ فانيةٌ، تؤدِّى إلى أيامٍ باقيةٍ، فاعمَلوا في هذه الأيامِ، وقدِّموا فيها خيرًا إِن اسْتَطَعْتم، ولا قُوَّةَ إلا باللهِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] anlattı: Allah Teâlâ: {كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ} “Geçmiş günlerde peşinen yaptıklarınıza karşılık afiyetle yiyin için” buyurmuştur. [Katâde şöyle dedi]: “Şüphesiz sizin bu günleriniz geçip giden günlerdir; fâni günlerdir, baki olan günlere ulaştırır. Dolayısıyla bu günlerde [salih] amel işleyin ve gücünüz yetiyorsa bu günlerde hayır takdim edin. Güç ve kuvvet ancak Allah iledir.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ}. قال: أيامُ الدنيا، بما عَمِلوا فيها.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخَالِيَةِ} “Geçmiş günlerde peşinen yaptıklarınıza karşılık” sözü hakkında şöyle dedi: [Bunlar] dünya günleridir, orada işledikleri [amellere] karşılıktır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيَهْ (٢٥) وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِيَهْ (٢٦) يَالَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ (٢٧)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيَهْ (٢٥) وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِيَهْ (٢٦) يَالَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ (٢٧)} “Kitabı solundan verilene gelince, o: 'Keşke bana kitabım verilmeseydi de hesabımın ne olduğunu bilmeseydim! Keşke o (ölüm işimi) bitirmiş olsaydı!' der”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وأَمَّا مَن أُعْطِى يومَئِذٍ كتابَ أعمالِه بشمالِه، فيقولُ: يا لَيْتَنى لم أُعْطَ كتابِيَه، {وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِيَهْ}.
Şânı yüce Allah şöyle buyurmaktadır: O gün amel defteri solundan verilen kimseye gelince, o: "Keşke bana kitabım verilmeseydi {وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِيَهْ} ve hesabımın ne olduğunu bilmeseydim!" der.
يقولُ: ولم أَدْرِ أَيَّ شيءٍ حسابِيَه.
Şöyle demektedir: Ve hesabımın ne olduğunu bilmeseydim.
وقولُه: {يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ}. يقولُ: يا لَيْت الموتةَ التي مِتُّها في الدنيا كانت هي الفراغَ من كلِّ ما بعدَها، ولم يكن بعدها حياةٌ ولا بعثٌ. والقضاءُ هو الفَراغُ.
O'nun şu buyruğuna gelince: {يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ} “Keşke o (ölüm işimi) bitirmiş olsaydı!”. Şöyle buyurmaktadır: Keşke dünyada tattığım o ölüm, sonrasındaki her şeyin son bulması olsaydı da ardından ne bir hayat ne de bir diriliş olsaydı! Kazâ (الْقَضَاء), son bulmak/bitmek demektir.
وقيل: إنه تمنَّى الموتَ الذي يَقْضِى عليه، فتَخْرُجُ منه نفسُه.
Şöyle de denilmiştir: O, kendisini yok edip canının tamamen çıkmasını sağlayacak bir ölümü temenni etmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamaları tefsir ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ}: تمنَّى الموتَ، ولم يكن فى الدنيا شيءٌ أكرَهَ عندَه مِن الموتِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında: {يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ} “Keşke o (ölüm işimi) bitirmiş olsaydı!” şöyle dediğini nakletti: Ölümü temenni etmiştir; oysa dünyada onun katında ölümden daha sevimsiz bir şey yoktu .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ}: الموتَ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ} “Keşke o (ölüm işimi) bitirmiş olsaydı!” sözü hakkında: "[Yani] ölümü" dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مَا أَغْنَى عَنِّي مَالِيَهْ (٢٨) هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ (٢٩) خُذُوهُ فَغُلُّوهُ (٣٠) ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ (٣١) ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ (٣٢) إِنَّهُ كَانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ (٣٣)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsirine dair görüş: {مَا أَغْنَى عَنِّي مَالِيَهْ (٢٨) هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ (٢٩) خُذُوهُ فَغُلُّوهُ (٣٠) ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ (٣١) ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ (٣٢) إِنَّهُ كَانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ (٣٣)} “Malım bana hiçbir fayda sağlamadı. Gücüm/saltanatım benden yok olup gitti. [Bunun üzerine şöyle emredilir:] ‘Onu tutun da bağlayın! Sonra onu alevli ateşe atın! Sonra boyu yetmiş arşın olan bir zincire vurun onu! Çünkü o, azamet sahibi yüce Allah'a inanmıyordu.’”
يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيلِ الذى أُوتى كتابَه بشمالِه: {مَا أَغْنَى عَنِّي مَالِيَهْ}. يعنى أنَّه لم يَدْفَعْ عنه ماله الذى كان يَمْلِكُه في الدنيا مِن عذابِ اللهِ شيئًا، {هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ}. يقولُ: ذهبَتْ عنى حُجَجِى وضَلَّت، فلا حُجَّةَ لى أَحْتَجُّ بها.
Şânı yüce Allah, amel defteri solundan verilen kimsenin sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {مَا أَغْنَى عَنِّي مَالِيَهْ} “Malım bana hiçbir fayda sağlamadı”. Yani dünyada sahip olduğu malı, Allah'ın azabından hiçbir şeyi kendisinden savamadı. {هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ} “Gücüm/delilim benden yok olup gitti” buyruğunda ise şöyle demektedir: Delillerim benden gitti ve kayboldu; artık ileri sürebileceğim hiçbir delilim yoktur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamaları tefsir ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ}. يقولُ: ضَلَّت عَنِّى كلُّ بَيِّنَةٍ، فلم تُغْنِ عنِّى شيئًا .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ} “Gücüm/delilim benden yok olup gitti” [sözü hakkında] şöyle demiştir: Bütün deliller benden kaybolup gitti de bana hiçbir fayda vermedi .
حدَّثني عبدُ الرحمن بنُ الأسود الطُّفَاوِيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ ربيعةَ، عن النَّضْرِ ابن عربيٍّ، قال: سمعتُ عكرمةَ يقولُ: {هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ}. قال: حُجَّتى .
Bana Abdurrahman b. el-Esved et-Tufâvî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Rebîa, en-Nadr b. Arabî'den nakletti, dedi ki: İkrime'nin: {هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ} “Gücüm/delilim benden yok olup gitti” [ayeti hakkında]: "Delilim" dediğini işittim .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ}. قال: حُجَّتى .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in şu sözü hakkında: {هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ} “Gücüm/delilim benden yok olup gitti”: "Delilim" dediğini nakletti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ}: أمَا واللهِ ما كلَّ من دخَل النارَ كان أميرَ قريةٍ يَجبِيها؛ ولكنَّ اللهَ خلَقهم وسلَّطهم على أقرانِهم، وأَمرهم بطاعةِ الله ونهاهم عن معصيةِ اللهِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında nakletti: {هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ} “Gücüm/delilim benden yok olup gitti”: "Allah'a yemin olsun ki ateşe giren herkes [haracını/vergisini] toplayan bir köyün emîri değildi; fakat Allah onları yarattı, akranlarına üstün/musallat kıldı, onlara Allah'a itaati emretti ve onları Allah'a isyan etmekten nehyetti."
حدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: {هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ}. يقولُ: بَينَتى ضَلَّت عنى.
Hüseyin'den rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ} “Gücüm/delilim benden yok olup gitti” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Açık delilim benden kaybolup gitti.
وقال آخرون: عُنِى بالسلطانِ في هذا الموضعِ المُلْكُ.
Başkaları ise: "Bu yerde sultân ile mülk/hükümranlık kastedilmiştir" dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ}. قال: سلطانُ الدنيا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; İbn Zeyd, O'nun: {هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ} “Gücüm/hükümranlığım benden yok olup gitti” sözü hakkında şöyle dedi: [Yani] dünya saltanatı.
وقولُه: {خُذُوهُ فَغُلُّوهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه لملائكتِه مِن خُزَّانِ جهنمَ: {خُذُوهُ فَغُلُّوهُ (٣٠) ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ}. يقولُ:
O'nun şu buyruğuna gelince: {خُذُوهُ فَغُلُّوهُ} “Onu tutun da bağlayın!”. Şânı yüce Allah, cehennem bekçileri olan meleklerine şöyle buyurur: {خُذُوهُ فَغُلُّوهُ (٣٠) ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ} “Onu tutun da bağlayın! Sonra onu cehenneme atın!”. Şöyle demektedir:
ثم في نارِ جهنمَ أَوْرِدوه ليَصلَى فيها،
Sonra onu cehennem ateşine sokun ki orada yansın,
{ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ}. يقولُ: ثم اسْلُكوه في سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعون ذراعًا. بذراعٍ اللهُ أعلَمُ بقدرِ طولِها. وقيل: إنَّها تَدخُلُ في دُبُرِه، ثم تَخْرُجُ مِن مَنْخَرَيْه.
{ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ} “Sonra boyu yetmiş arşın olan bir zincire vurun onu!”. Şöyle buyurmaktadır: Sonra boyu yetmiş arşın olan bir zincire onu sokun. Uzunluğunun miktarını Allah'ın daha iyi bildiği bir arşın ile. Şöyle de denilmiştir: O zincir onun arkasından girer, sonra iki burun deliğinden çıkar.
وقال بعضُهم: تَدْخُلُ في فِيهِ وتَخْرُجُ مِن دُبُرِه.
Bazıları da: "Ağzından girer ve arkasından çıkar" dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن نُسَيْرِ ابنِ ذُعْلُوقٍ، قال: سمعتُ نوفًا يقولُ: {فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا}. قال: كلُّ ذراعٍ سبْعون باعًا، الباعُ أَبْعَدُ ما بينَك وبينَ مكةَ.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Nuseyr b. Zu'lûk'tan nakletti, dedi ki: Nevf'in şöyle dediğini işittim: {فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا} “Boyu yetmiş arşın olan bir zincirde” [hakkında]: "Her bir arşın yetmiş kulaçtır; bir kulaç ise seninle Mekke arasındaki mesafeden daha uzaktır" dedi.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثني نُسَيرٌ، قال: سمِعتُ نوفًا يقولُ في رَحْبَةِ الكوفةِ في إمارةِ مصعبِ بنِ الزبيرِ في قولِه: {فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا}. قال: الذراعُ سبعون باعًا، الباعُ أَبْعَدُ ما بينَك وبينَ مكةَ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bana Nuseyr anlattı, dedi ki: Mus'ab b. ez-Zübeyr'in valiliği döneminde Kûfe meydanında Nevf'in şu ayet hakkında: {فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا} “Boyu yetmiş arşın olan bir zincirde” şöyle dediğini işittim: "Arşın yetmiş kulaçtır; bir kulaç ise seninle Mekke arasındaki mesafeden daha uzaktır."
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن نُسَيْرِ بن ذُعْلُوقٍ أبى طُعمةَ، عن نوفٍ البِكَاليِّ: {فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا}. قال: كلُّ ذراعٍ سبْعون باعًا، كلُّ باعٍ أَبْعَدُ مما بينَك وبينَ مكةَ. وهو يومئذٍ في مسجدِ الكوفةِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ebû Tu'me Nuseyr b. Zu'lûk'tan, o da Nevf el-Bikâlî'den nakletti: {فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا} “Boyu yetmiş arşın olan bir zincirde”. Dedi ki: Her arşın yetmiş kulaçtır, her kulaç da seninle Mekke arasındaki mesafeden daha uzaktır. O sırada o Kûfe Mescidi'ndeydi .
حدّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ}. قال: بذراعِ المَلِكِ فاسْلُكُوه. قال: تُسْلَكُ في دُبُرِه حتى تَخْرُجَ مِن مَنْخَرَيْه، حتى لا يقومَ على رجلَيْه .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın şu sözü hakkında: {فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ} “Sonra boyu yetmiş arşın olan bir zincire vurun onu!” şöyle dediğini nakletti: Meleğin arşınıyla onu [zincire] vurun. Dedi ki: [Zincir] arkasından sokulur ve burun deliklerinden çıkar; öyle ki iki ayağı üzerinde duramaz hale gelir .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا يَعمرُ بنُ بشرٍ المِنْقَريُّ، قال: ثنا ابنُ المباركِ، قال: أخبَرنا سعيدُ بنُ يزيدَ، عن أبي السَّمْحِ، عن عيسى بنِ هلالٍ الصَّدَفيِّ، عن عبدِ اللهِ ابن عمرِو بنِ العاصِ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لو أنَّ رصَاصَةً مِثْلَ هذه -وأشار إلى جُمْجُمَةٍ -أُرْسِلَت من السماءِ إلى الأرضِ، وهي مَسِيرَةُ خَمسِمائِةِ سَنةٍ، لبَلَغَتِ الأرضَ قبلَ الليلِ، ولو أنَّها أُرْسِلَت مِن رأْسِ السِّلْسِلَةِ لسارَتْ أربعينَ خَرِيفًا الليلَ والنهارَ قبلَ أَنْ تَبْلُغَ قَعْرَها، أو أَصْلَها".
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ya'mer b. Bişr el-Minkarî anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Yezîd, Ebü's-Semh'ten, o Îsâ b. Hilâl es-Sadefî'den, o da Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şunun gibi bir kurşun kütlesi -ve bir kafatasına işaret etti- beş yüz yıllık bir mesafe olan gökten yere bırakılsaydı, gece olmadan yere ulaşırdı. Şayet zincirin başından bırakılsaydı, onun dibine veya temeline ulaşmadan önce gece gündüz kırk yıl yol alırdı.»
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {فَاسْلُكُوهُ}. قال: السَّلْكُ: أَنْ تَدخُلَ السِّلْسِلَةُ فِي فِيه، وتَخْرُجَ مِن دُبُرِه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân , Cüveybir'den, o da Dahhâk'tan nakletti: {فَاسْلُكُوهُ} “onu sokun” [hakkında] şöyle dedi: Silk (السَّلْكُ); zincirin ağzından girip arkasından çıkmasıdır .
وقيل: {ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ}. وإنما تُسْلَكُ السِّلْسِلَةُ في فِيه، كما قالت العربُ: أَدْخَلْتُ رَأْسى فى القَلَنْسُوَةِ. وإِنما تَدْخُلُ القَلَنْسُوَةُ في الرأْسِ، وكما قال الأعشى :
Şöyle de denilmiştir: {ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ} “Sonra boyu yetmiş arşın olan bir zincire vurun (sokun) onu!”. Aslında zincir onun ağzına sokulur. Nitekim Araplar: 'Başımı takkeye soktum' derler; oysa takke başa geçirilir. Nitekim el-A'şâ da şöyle demiştir :
إذَا مَا السَّرابُ ارْتَدَى بالأَكَمْ
Serap tepeleri bürüdüğü zaman
وإنما [يَرْتَدى الأَكَمُ] بالسَّرابِ، وما أشبَه ذلك، وإنما قيل ذلك كذلك لمعرفةِ السامعين معناه، وأنه لا يُشْكِلُ على سامعِه ما أراد قائلُه.
Oysa [tepeler] seraba [bürünür] ve benzeri durumlar böyledir. Bu ifadenin böyle kullanılmasının sebebi, dinleyenlerin bunun anlamını bilmesi ve söyleyenin ne kastettiğinin dinleyene kapalı gelmemesidir.
وقولُه: {إِنَّهُ كَانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ}. يقولُ: افْعَلوا ذلك به، جزاءً له على كفرِه باللهِ في الدنيا، إنه كان لا يُصَدِّقُ بوحدانيةِ اللهِ العظيمِ.
O'nun şu buyruğuna gelince: {إِنَّهُ كَانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ} “Çünkü o, yüce Allah'a inanmıyordu”. Şöyle buyurmaktadır: Dünyada Allah'ı inkâr etmesinin bir cezası olarak ona bunu yapın; zira o, yüce Allah'ın birliğini tasdik etmiyordu.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ (٣٤) فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هَاهُنَا حَمِيمٌ (٣٥) وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ (٣٦) لَا يَأْكُلُهُ إِلَّا الْخَاطِئُونَ (٣٧)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ (٣٤) فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هَاهُنَا حَمِيمٌ (٣٥) وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ (٣٦) لَا يَأْكُلُهُ إِلَّا الْخَاطِئُونَ (٣٧)} “Yoksulu doyurmaya da teşvik etmezdi. Bu sebeple bugün burada onun için ne candan bir dost vardır ne de gıslînden (irinli kanlı sudan) başka bir yiyecek! Onu ancak günahkârlar yer”.
يقولُ تعالى ذكرُه مخبِرًا عن هذا الشَّقيِّ الذى أُوتِي كتابَه بشمالِه: إنه كان في الدنيا لا يَحُضُّ الناسَ على إطعامِ أهل المسكنةِ والحاجةِ.
Şânı yüce Allah, amel defteri solundan verilen bu bedbahttan haber vererek şöyle buyurmaktadır: O dünyada insanları yoksul ve muhtaç kimseleri doyurmaya teşvik etmezdi.
وقولُه: {فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هَاهُنَا حَمِيمٌ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فليس له اليومَ، وذلك يوم القيامةِ، {هَاهُنَا}. يعنى: فى الدار الآخرةِ، {حَمِيمٌ}. يعنى: قريبٌ يَدْفَعُ
O'nun: {فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هَاهُنَا حَمِيمٌ} “Bu sebeple bugün burada onun için ne candan bir dost vardır” buyruğuna gelince; Şânı yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Artık bugün -ki o kıyamet günüdür- {هَاهُنَا} “burada” yani âhiret yurdunda, onun için {حَمِيمٌ} “candan bir dost” yani savacak hiçbir akraba/yakın kimse...
عنه ويُغِيثُه مما هو فيه مِن البلاءِ.
ondan [azabı] savacak ve içinde bulunduğu beladan kendisini kurtaracak [hiçbir candan yakını yoktur].
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هَاهُنَا حَمِيمٌ}: القريبُ في كلامِ العربِ.
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هَاهُنَا حَمِيمٌ} “Bu sebeple bugün burada onun için ne candan bir dost vardır” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Hamîm], Arap kelamında akraba/yakın kimsedir.
{وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ولا له طعامٌ كما كان لا يحُضُّ في الدنيا على طعامِ المسكينِ، إلا طعامٌ من غِسْلينٍ. وذلك ما يَسِيلُ مِن صَدِيدِ أهل النارِ.
{وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ} “ne de gıslînden başka bir yiyecek!”. Şânı yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: Dünyada yoksulu doyurmaya teşvik etmediği gibi, onun için gıslînden başka bir yiyecek de yoktur. Bu da cehennem ehlinin yaralarından akan cerahattir.
وكان بعضُ أهلِ العربيةِ من أهلِ البصرةِ يقولُ: كلُّ جُرْحٍ غَسَلْتَه فخرَج منه شيءٌ، فهو غِسْلِينٌ؛ فِعْلِينٌ. مِن الغَسْلِ مِن الجرَاحِ والدَّبَرِ .
Basralı Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle derdi: Yıkadığın ve içinden bir şey çıkan her yara [akıntısı] gıslîndir (غِسْلِينٌ); fi'lîn (فِعْلِينٌ) veznindedir. Yaralardan ve binek hayvanlarının sırt yaralarından yıkamak (الغَسْل) kökünden gelir.
وزِيد فيه الياءُ والنونُ، بمَنْزِلةِ "عِفْرِين" .
Kelimeye 'ifrîn' (عِفْرِين) kelimesinde olduğu gibi yâ ve nûn harfleri ziyade edilmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tefsirinde bizim söylediğimiz doğrultuda tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ. عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ}: صديدُ أهلِ النارِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; O'nun: {وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ} “ne de gıslînden başka bir yiyecek!” buyruğu hakkında: "Cehennem ehlinin cerahatidir" dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ}. قال: ما يَخْرُجُ من لحومِهم.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; O'nun: {وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ} “ne de gıslînden başka bir yiyecek!” buyruğu hakkında şöyle dedi: "[Gıslîn], onların etlerinden çıkan [irin ve pislik]tir."
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ}: شرُّ الطعامِ وأَخْبثُه وأَبْشعُه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; O'nun: {وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ} “ne de gıslînden başka bir yiyecek!” buyruğu hakkında: "Yiyeceğin en kötüsü, en pisi ve en iğrencidir" dedi .
وكان ابنُ زيدٍ يقولُ فى ذلك ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ}. قال: الغِسْلينُ والزَّقُّومُ لا يَعْلَمُ أحدٌ ما هو .
İbn Zeyd bu hususta, bana Yûnus'un anlattığı, onun: Bize İbn Vehb haber verdi, onun: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ} “ne de gıslînden başka bir yiyecek!” buyruğu hakkında: "Gıslîn ve zakkumun ne olduğunu kimse bilmez" dediğini söylerdi.
وقولُه: {لَا يَأْكُلُهُ إِلَّا الْخَاطِئُونَ}. يقولُ: لا يَأْكُلُ الطعامَ الذى مِن غِسْلِينٍ إلا الخاطِئون. وهم المُذْنبون الذين ذُنُوبُهم كُفْرٌ باللهِ.
O'nun şu buyruğuna gelince: {لَا يَأْكُلُهُ إِلَّا الْخَاطِئُونَ} “Onu ancak günahkârlar yer”. Şöyle buyurmaktadır: Gıslînden olan yiyeceği ancak hata edenler (günahkârlar) yer. Onlar da günahları Allah'ı inkâr etmek olan suçlulardır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ (٣٨) وَمَا لَا تُبْصِرُونَ (٣٩) إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (٤٠) وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ (٤١) وَلَا بِقَوْلِ كَاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ (٤٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ (٣٨) وَمَا لَا تُبْصِرُونَ (٣٩) إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (٤٠) وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ (٤١) وَلَا بِقَوْلِ كَاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ (٤٢)} “Gördüklerinize ve görmediklerinize yemin ederim ki, şüphesiz o (Kur'an), çok şerefli bir elçinin sözüdür. O, bir şairin sözü değildir; ne de az inanıyorsunuz! Bir kâhinin sözü de değildir; ne de az düşünüyorsunuz!”.
يقولُ تعالى ذكرُه: {فَلَا}: ما الأمرُ كما تقولون معشرَ أهلِ التكذيبِ بكتاب اللهِ ورسلِه، أُقسِمُ بالأشياءِ كلِّها؛ التي تُبْصرون منها، والتي لا تُبْصِرون.
Şânı yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {فَلَا} “Hayır! Yemin ederim”; ey Allah'ın Kitabı'nı ve elçilerini yalanlayanlar topluluğu, durum sizin dediğiniz gibi değildir; her şeye, onlardan gördüklerinize ve görmediklerinize yemin ederim.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimiz doğrultuda tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ (٣٨) وَمَا لَا تُبْصِرُونَ}. قال: أَقْسَم بالأشياءِ، حتى أَقْسَم بما تُبْصِرون وما لا تُبْصِرون.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ (٣٨) وَمَا لَا تُبْصِرُونَ} “Gördüklerinize ve görmediklerinize yemin ederim ki” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Allah] varlıklara yemin etmiştir; nitekim gördüklerinize ve görmediklerinize de yemin etmiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ (٣٨) وَمَا لَا تُبْصِرُونَ}. يقولُ: بما تَرَوْن وبما لا تَرَوْن .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; O'nun: {فَلَا أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ (٣٨) وَمَا لَا تُبْصِرُونَ} “Gördüklerinize ve görmediklerinize yemin ederim ki” buyruğu hakkında şöyle demektedir: Gördüklerinize ve görmediklerinize [yemin olsun] .
وقولُه: {إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إِنَّ هذا القرآنَ لقولُ رسولٍ كريمٍ، وهو محمدٌ ﷺ يَتْلُوه عليهم.
O'nun şu buyruğuna gelince: {إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ} “şüphesiz o, çok şerefli bir elçinin sözüdür”. Şânı yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Muhakkak ki bu Kur'an, onu kendilerine okumakta olan şerefli bir elçinin, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözüdür.
وقولُه: {وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ما هذا القرآنُ بقولِ شاعرٍ؛ لأنَّ محمدًا لا يُحْسِنُ قِيلَ الشعرِ، فتقولوا: هو شِعرٌ، {قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ}. يقولُ: تُصدِّقون قليلًا به أنتم. وذلك خطابٌ من اللهِ لمشركي قريشٍ،
O'nun şu buyruğuna gelince: {وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ} “O, bir şairin sözü değildir; ne de az inanıyorsunuz!”. Şânı yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu Kur'an bir şairin sözü değildir; zira Muhammed şiir söylemeyi beceremez ki siz onun için 'O bir şiirdir' diyesiniz. {قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ} “ne de az inanıyorsunuz!”; [yani] siz ona pek az inanıyorsunuz, buyurmaktadır. Bu, Allah'tan Kureyş müşriklerine bir hitaptır.
{وَلَا بِقَوْلِ كَاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ}. يقولُ: ولا هو بقولِ كاهنٍ؛ لأنَّ محمدًا ليس بكاهنٍ، فتقولوا: هو مِن سَجْعِ الكُهَّانِ، {قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ}. يقولُ: تَتَّعظون به أنتم قليلًا، [وقليلًا] ما تَعْتَبِرُون به.
{وَلَا بِقَوْلِ كَاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ} “Bir kâhinin sözü de değildir; ne de az düşünüyorsunuz!”. Şöyle buyurmaktadır: O bir kâhinin sözü de değildir; zira Muhammed bir kâhin değildir ki siz onun için 'O kâhinlerin secisindendir' diyesiniz. {قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ} “ne de az düşünüyorsunuz!”; [yani] siz onunla pek az öğüt alıyorsunuz [ve pek az] ibret alıyorsunuz, buyurmaktadır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimiz doğrultuda tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ}: طهَّره اللهُ من ذلك وعصَمه، {وَلَا بِقَوْلِ كَاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ}: طهَّره اللهُ مِن الكَهانة، وعصَمه منها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ} “O, bir şairin sözü değildir; ne de az inanıyorsunuz!”; Allah onu bundan arındırmış ve korumuştur. {وَلَا بِقَوْلِ كَاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ} “Bir kâhinin sözü de değildir; ne de az düşünüyorsunuz!”; Allah onu kâhinlikten arındırmış ve ondan korumuştur .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٣) وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ (٤٤) لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ (٤٥) ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ (٤٦)}.
Yüce Allah'ın: {تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٣) وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ (٤٤) لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ (٤٥) ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ (٤٦)} “[O], Âlemlerin Rabbi tarafından indirilmiştir. Eğer o, bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı, elbette onu sağ elinden (kuvvetle) yakalardık; sonra da onun can damarını mutlaka keserdik.” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه: ولكنه تنزيلٌ من ربِّ العالمين نزَل عليه، ولو تَقَوَّل عليْنا محمدٌ بعضَ الأقاويلِ الباطلةِ، وتكذَّب علينا.
Şânı yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Fakat o, âlemlerin Rabbinden ona indirilmiş bir vahiydir. Eğer Muhammed bize karşı bazı batıl sözler uydurup bize iftira etmiş olsaydı,
{لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ}. يقولُ: لأَخَذْنا منه بالقوَّة منا والقدرةِ، ثم لقطَعْنا منه نِياطَ القلبِ.
{لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ} “elbette onu kuvvetle yakalardık”. Şöyle buyurmaktadır: Elbette katımızdan bir kuvvet ve kudretle onu yakalar, sonra da onun kalp damarını koparırdık.
وإنما يعنى بذلك أنه كان يُعاجِلُه بالعقوبةِ، ولا يُؤَخِّرُه بها.
Bununla sadece, cezalandırmasını çabuklaştıracağını ve onu ertelemeyeceğini kastetmektedir.
وقد قيل: إن معنى قولِه: {لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ}: لأَخَذْنا منه باليد اليمنى مِن يدَيه. قالوا: وإِنما ذلك مَثَلٌ، ومعناه: إِنَّا كنَّا نُذِلُّه ونُهِينُه، ثم نَقْطَعُ منه بعد ذلك الوتينَ. قالوا: وإنما ذلك كقولِ ذى السلطانِ إذا أراد الاستخفاف ببعضِ مَن بينَ يدَيه، لبعضِ أعوانِه: خُذْ بيدِه فَأَقِمْه، وافْعَل به كذا وكذا. قالوا: وكذلك معنى قولِه: {لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ}. أى: لأَهنَّاه. كالذي يُفْعَلُ بالذى وصَفْنا حالَه.
Şöyle de denilmiştir: O'nun: {لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ} “elbette onu sağ elinden yakalardık” buyruğunun anlamı; onun iki elinden sağ elini tutardık, demektir. Dediler ki: Bu ancak bir temsildir; manası ise: Biz onu zelil ve hakir kılar, bundan sonra da onun can damarını koparırdık, demektir. Dediler ki: Bu tıpkı hükümdar bir kimsenin, huzurunda bulunanlardan birini aşağılamak istediğinde yardımcılarından birine: 'Onun elinden tut, ayağa kaldır ve ona şöyle şöyle yap' demesi gibidir. Dediler ki: O'nun: {لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ} buyruğunun anlamı da böyledir. Yani durumunu vasfettiğimiz kimseye yapıldığı gibi: Elbette onu küçük düşürürdük, [demektir].
وبنحوِ الذي قلنا في معنى قولِه: {الْوَتِينَ}. قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {الْوَتِينَ} “can damarını” buyruğunun anlamı hakkında bizim söylediğimiz doğrultuda tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصَّلْتِ، قال: ثنا أبو كُدَينةَ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ}. قال: نِياطَ القلبِ .
Bana Süleymân b. Abdi'l-Cebbâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt anlattı, dedi ki: Bize Ebû Küdeyneh, Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ} “onun can damarını koparırdık” [hakkında]: "Kalp damarıdır" dedi .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ بمثلِه.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini nakletti.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال ثنا حكامٌ، عن عمرٍو، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابن عباسٍ بمثلِه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Amr'dan, o Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini nakletti.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: الوتينُ نِياطُ القلبِ.
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Atâ b. es-Sâib'den, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: el-Vetîn (الوتين), kalp damarıdır.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ بنحوِه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o da Saîd b. Cübeyr'den benzerini nakletti.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، قال: ثنا سفيانُ، عن سعيدِ بن جبيرٍ بمثلِه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Saîd b. Cübeyr'den benzerini nakletti.
حدَّثنى عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ}. يقولُ: عِرْقَ القلبِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; O'nun: {ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ} “Sonra da onun can damarını koparırdık” buyruğu hakkında şöyle demektedir: Kalbin damarıdır .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ}: يعنى عِرْقًا في القلبِ، ويقالُ: هو حبلُ القلبِ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; O'nun: {ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ} “Sonra da onun can damarını koparırdık” buyruğu hakkında: Kalpteki bir damarı kastetmektedir; kalbin ipidir de denilir, dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الْوَتِينَ}. قال: حبلُ القلبِ الذى فى الظَّهْرِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; O'nun: {الْوَتِينَ} “can damarını” buyruğu hakkında: "Sırttaki kalp ipidir/bağıdır" dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ}. قال: حبلَ القلبِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; O'nun: {ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ} “Sonra da onun can damarını koparırdık” buyruğu hakkında: "Kalp bağıdır/ipidir" dedi.
حدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ}: وتينَ القلبِ؛ وهو عِرْقٌ يكونُ في القلبِ، فإذا قُطِع مات الإنسانُ .
Hüseyin'den bana nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın, O'nun: {لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ} “onun can damarını koparırdık” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Kalbin vetînidir; o, kalpte bulunan bir damardır ki kesildiği zaman insan ölür .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ}. قال: الوتينُ نِياطُ القلبِ، الذى القلبُ مُتعلقٌ به.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ} “Sonra da onun can damarını koparırdık” buyruğu hakkında şöyle dedi: el-Vetîn (الوتين), kalbin asılı olduğu kalp bağıdır/damarıdır.
وإيَّاه عنى الشماخُ بنُ ضرارٍ التَّغْلِبيُّ بقولِه :
eş-Şemmâh b. Dırâr et-Tağlebî şu sözüyle onu kastetmiştir :
إذا بلَّغتِنِي وحملت رَحْلِي … عَرَابَةَ فَاشْرَقِي بِدَمِ الوَتِينِ
Beni ulaştırıp semerimi taşıdığın vakit... / Arâbe'ye, o vakit can damarının kanıyla boğul!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ (٤٧) وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ (٤٩) وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ (٥٠) وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ (٥١) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٥٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ (٤٧) وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ (٤٩) وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ (٥٠) وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ (٥١) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٥٢)} “O vakit sizden hiçbiriniz ona siper de olamazdınız (buna engel olamazdınız). Muhakkak ki o (Kur'an), takva sahipleri için bir öğüttür. İçinizde yalanlayanlar bulunduğunu elbette biliyoruz. Muhakkak ki o, kâfirler için bir pişmanlıktır. Ve şüphesiz o, kesin gerçeğin ta kendisidir (hakkalyakîndir). O hâlde yüce Rabbinin adını tesbih et!”.
يقولُ تعالى ذكرُه: فما منكم أيُّها الناسُ مِن أحدٍ عن محمدٍ، لو تقوَّل علينا بعضَ الأقاويلِ، فَأَخَذْنا منه باليمينِ، ثم لقطَعْنا منه الوتينَ -حاجزين يَحْجِزوننا عن عقوبتِه وما نفْعَلُه به.
Şânı yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Eğer Muhammed bize karşı birtakım sözler uydursaydı, biz de onu kuvvetle yakalayıp sonra can damarını koparsaydık, sizden hiç kimse onu koruyamazdı; [yani] bizi onu cezalandırmaktan ve ona yapacağımız şeyden engelleyecek hiç kimse bulunmazdı.
وقيل: {حَاجِزِينَ}. فجُمِع وهو فعلٌ لـ {أَحَدٍ}، و {أَحَدٍ} في لفظِ
Şöyle de denilmiştir: {حَاجِزِينَ} [kelimesi] çoğul getirilmiştir; oysa bu {أَحَدٍ} kelimesinin fiilidir (durumunu bildiren kelimedir). {أَحَدٍ} ise lafız bakımından...
واحدٍ ردًّا على معناه؛ لأنَّ معناه الجمعُ، والعربُ تَجعَلُ "أحدًا" للواحدِ والاثنينِ والجمعِ، كما قيل: {لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ} [البقرة: ٢٨٥]. و"بين" لا تقعُ إلا على اثنين فصاعدًا.
tekildir, ancak manasına itibar edilerek [çoğul yapılmıştır]; çünkü onun anlamı çoğuldur. Araplar "ehad (أحد)" kelimesini tekil, ikil ve çoğul için kullanırlar. Nitekim şöyle buyrulmuştur: {لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ} [Bakara: 285] “O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz”. "Beyne (بَيْنَ - arasında)" kelimesi ise ancak iki ve daha fazlası için kullanılır.
وقولُه: {وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإنَّ هذا القرآنَ {لَتَذْكِرَةٌ}. يعني: عظةٌ يُتَذَكَّرُ به ويُتَّعظُ ، {لِلْمُتَّقِينَ}، وهم الذين يتقون عقابَ اللهِ؛ بأداءِ فرائضِه، واجتنابِ معاصيه.
O'nun: {وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ} “Muhakkak ki o (Kur'an), takva sahipleri için bir öğüttür” buyruğu hakkında şânı yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Muhakkak ki bu Kur'an {لَتَذْكِرَةٌ} “elbette bir öğüttür”; yani kendisiyle hatırlanıp öğüt alınan bir vaazdır , {لِلْمُتَّقِينَ} “takva sahipleri için”dir; onlar da farzlarını yerine getirip günahlarından sakınarak Allah'ın azabından korunanlardır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ}. قال: القرآنُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; {وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ} “Muhakkak ki o, takva sahipleri için bir öğüttür” ayeti hakkında: "Kur'an'dır" dedi .
وقولُه: {وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإنا لنعلَمُ أَنَّ منكم مكذِّبين أيُّها الناسُ بهذا القرآنِ، {وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ}. يقولُ جَلَّ ثناؤُه: وإِنَّ التكذيبَ به لحَسْرةٌ وندامةٌ على الكافرين بالقرآنِ يومَ القيامةِ.
O'nun: {وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ} “İçinizde yalanlayanlar bulunduğunu elbette biliyoruz” buyruğu hakkında şânı yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Şüphesiz biz içinizden bu Kur'an'ı yalanlayanlar olduğunu elbette biliyoruz. {وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ} “Muhakkak ki o, kâfirler için bir pişmanlıktır” buyruğu hakkında ise övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz onu yalanlamak, kıyamet gününde Kur'an'ı inkâr eden kâfirler için bir hasret (iç acısı) ve pişmanlıktır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri: