قالت قتيلةُ ما لَهُ … قد جُلِّلَتْ شَيْبًا شَوَاتُهْ
Kuteyle dedi ki: Ona ne oldu ki… Başı [kafa derisi] ak saçlarla kaplandı?
وربما وصَف بذلك الساقَ، كقولِهم في صفةِ الفرسِ: عبلُ الشَّوَى، نَهْدُ الجُزارَةِ، يعنى بذلك قوائمَه. وأصلُ ذلك كلِّه ما وصَفْتُ.
Bununla bazen bacak da nitelenir; nitekim atın niteliği hakkında [Arapların] söylediği: *Ablu'ş-şevâ* (عبل الشوى) *nehdü'l-cüzâre* (نهد الجزارة) sözü böyledir; bununla onun bacaklarını kastederler. Bütün bunların aslı ise tarif ettiğim şeydir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصَّلْتِ، قال: ثنا أبو كُدَيْنَةَ، عن قابوسَ، عن أبيه، قال: سأَلْتُ ابنَ عباسٍ عن: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى}. قال: تَنْزِعُ أمَّ الرأسِ .
Bana Süleyman b. Abdilcebbâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt anlattı, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Kâbûs'tan, o da babasından naklen anlattı, dedi ki: İbn Abbâs'a: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى} “Derileri soyup kavurandır” [ayetini] sordum. O: “Kafa derisini [omuriliği/beyin zarını] söküp alır” dedi .
حدَّثنا إسحاقُ بنُ إبراهيمَ الصَّوَّافُ، قال: ثنا الحسينُ بنُ الحسنِ الأشقرُ، قال: ثنا يحيى بنُ مُهَلَّبٍ أبو كُدَيْنَةَ، عن قابوسَ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى}. قال: تَنْزِعُ الرأسَ.
Bize İshâk b. İbrâhîm es-Savvâf anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. el-Hasan el-Eşkar anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Mühelleb Ebû Küdeyne, Kâbûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى} “Derileri soyup kavurandır” kavli hakkında: “Başı [kafa derisini] söküp alır” dediğini anlattı.
حدَّثني محمد بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى}: يعنى الجلودَ والهامَ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى} “Derileri soyup kavurandır” kavli hakkında: “Deri ve başları kastetmektedir” dediğini anlattı .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى}. قال: لجلودِ الرأسِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى} “Derileri soyup kavurandır” kavli hakkında: “Kafa derilerini [kavurandır]” dediğini [rivayet ettiler] .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن إبراهيمَ بنُ المُهاجِرِ، قال: سأَلْتُ سعيدَ بنَ جبيرٍ عن قولِه: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى}. فلم يُخْبِرْ، فسأَلْتُ عنها مجاهدًا، فقلتُ: اللحمُ دونَ العظمِ؟ فقال: نعم.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İbrâhîm b. el-Muhâcir'den [rivayetle] anlattı; dedi ki: Saîd b. Cübeyr'e O'nun: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى} “Derileri soyup kavurandır” kavlini sordum; bana cevap vermedi. Bunun üzerine onu Mücâhid'e sordum ve: “[Buradaki eş-şevâ] kemik haricindeki et midir?” dedim; “Evet” dedi.
قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ بنِ أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى}. قال: لحمِ الساقِ.
Dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Sâlih'ten {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى} “Derileri soyup kavurandır” [ayeti] hakkında: “Bacak etini [koparandır]” dediğini anlattı.
حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ الأسدىُّ، قال: ثنا قَبيصةُ بنُ عقبةَ السُّوَائيُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى}. قال: نَزاعةً للحمِ الساقين .
Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa b. Ukbe es-Süvâî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İsmâîl'den, o da Ebû Sâlih'ten O'nun: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى} “Derileri soyup kavurandır” kavli hakkında: “İki bacağın etini söküp alandır” dediğini anlattı .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن خارجةَ، عن قرة بنُ خالدٍ، عن الحسنِ: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى}. قال: للهامِ، تَحْرِقُ كلَّ شيءٍ منه، ويَبْقَى فؤادُه يَصيحُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Hârice'den, o Kurre b. Hâlid'den, o da el-Hasan'dan {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى} “Derileri soyup kavurandır” [ayeti] hakkında: “Başları [yakandır]; onun her şeyini yakar, geriye sadece bağırıp çağıran yüreği kalır” dediğini anlattı .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا قُرَّةُ، عن الحسنِ في قولِه: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى}. ثم ذكَر نحوَه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Kurre, el-Hasan'dan O'nun: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى} “Derileri soyup kavurandır” kavli hakkında [bir rivayet] anlattı, sonra benzerini zikretti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى}. أى: نَزَّاعةً لهامتِه ومكارمِ خَلْقِه وأطرافِه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى} “Derileri soyup kavurandır” kavli hakkında: “Yani onun başını, bedeninin en kıymetli yerlerini ve uç organlarını söküp alandır” dediğini anlattı .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرَنا عبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحَاك يقولُ في قولِه: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى}: تَبْرِى اللحمَ والجلدَ عن العظمِ حتى لا تَتْرُكَ منه شيئًا.
Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى} “Derileri soyup kavurandır” kavli hakkında: “[Ateş,] geriye hiçbir şey bırakmayacak şekilde eti ve deriyi kemikten sıyırıp atar” derken işittim.
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنَا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قولِه: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى}. قال: الشَّوَى الآرابُ العظامُ، ذاك الشَّوَى .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {نَزَّاعَةً لِلشَّوَى} “Derileri soyup kavurandır” kavli hakkında şöyle dedi: “eş-Şevâ, büyük eklemler/uzuvlardır; işte şevâ odur” .
وقولُه: {نَزَّاعَةً}. قال: تَقْطَعُ عظامَهم كما تَرَى، ثم يُجَدَّدُ خَلقُهم وتُبَدَّلُ جلودُهم.
O'nun: {نَزَّاعَةً} “Kavurandır [söküp alandır]” kavli hakkında ise: “Kemiklerini gördüğün gibi koparır parçalar, sonra yaratılışları yenilenir ve derileri değiştirilir” dedi.
وقولُه: {تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى}. يقولُ: تَدْعو لظَى إلى نفسِها، مَن أَدْبَر في الدنيا عن طاعةِ اللهِ، وتوَلَّى عن الإيمانِ بكتابهِ وبرسلِه.
O'nun: {تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى} “Sırtını dönüp gideni çağırır” kavline gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Lazâ, dünyada Allah'a itaatten yüz çeviren ve O'nun Kitabı'na ve elçilerine inanmaktan dönüp giden kimseyi kendisine çağırır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى}. قال: عن طاعةِ اللهِ، {وَتَوَلَّى}. قال: عن كتابِ اللهِ، وعن حقِّه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى} “Sırtını dönüp gideni çağırır” kavli hakkında: “Allah'a itaatten [yüz çevireni]; {وَتَوَلَّى} ‘ve dönüp gideni’ [kavli hakkında ise]: Allah'ın Kitabı'ndan ve O'nun hakkından [yüz çevireni çağırır]” dediğini anlattı .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى}. قال: عن الحقِّ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى} “Sırtını dönüp gideni çağırır” kavli hakkında: “Haktan [yüz çevireni çağırır]” dediğini [rivayet ettiler] .
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنَا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {تَدْعُو مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى}. قال: ليس لها سلطانٌ إلا على مَن كفَر وتولَّى وأدْبَر عن اللهِ، فأما
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {تَدْعُو مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى} “Sırtını dönüp gideni çağırır” kavli hakkında şöyle dedi: “Onun, inkâr edip yüz çeviren ve Allah'tan arkasını dönen kimseden başkası üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktur. Fakat
مَن آمَن باللهِ ورسولهِ فليس لها عليه سلطانٌ.
Allah'a ve Resûlü'ne iman eden kimseye gelince, onun üzerinde hiçbir hakimiyeti yoktur.”
وقولُه: {وَجَمَعَ فَأَوْعَى}. يقولُ: وجمَعَ مالًا فجعله في وعاءٍ، ومنَع حقَّ اللهِ منه، فلم يُزَكِّ، ولم يُنْفِقْ فيما أوْجَب اللهُ عليه إنفاقَه فيه.
O'nun: {وَجَمَعَ فَأَوْعَى} “Ve [mal] toplayıp yığanı [çağırır]” kavline gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: [O kimse] mal toplayıp onu bir kapta sakladı, Allah'ın o maldaki hakkını vermedi; böylece ne zekâtını verdi ne de Allah'ın üzerine harcamasını farz kıldığı yerlere harcadı.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، الحارث، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {وَجَمَعَ فَأَوْعَى}. قال: جمَع المالَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَجَمَعَ فَأَوْعَى} “Ve [mal] toplayıp yığanı [çağırır]” kavli hakkında: “Malı topladı” dediğini [rivayet ettiler] .
حدَّثنا محمد بنُ منصورٍ الطُّوسىُّ، قال: ثنا أبو قَطَنٍ، قال: ثنا المسعودىُّ، عن الحكمِ قال: كان عبدُ اللهِ بنُ عُكَيمٍ لا يَرْبُطُ كِيسَه، يقولُ: سَمِعْتُ اللهَ يقولُ: {وَجَمَعَ فَأَوْعَى} .
Bize Muhammed b. Mansûr et-Tûsî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Katan anlattı, dedi ki: Bize el-Mes'ûdî, el-Hakem'den anlattı, dedi ki: Abdullah b. Ukeym kesesini bağlamazdı ve şöyle derdi: “Allah'ın: {وَجَمَعَ فَأَوْعَى} ‘Ve [mal] toplayıp yığanı [çağırır]’ buyurduğunu işittim” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَجَمَعَ فَأَوْعَى}: كان جَموعًا قَمُومًا للخَبِيثِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَجَمَعَ فَأَوْعَى} “Ve [mal] toplayıp yığanı [çağırır]” [ayeti hakkında]: “O [dünyalık ve günah olan] pis şeyleri toplayıp yığan biriydi” dediğini anlattı .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا (١٩) إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا (٢٠) وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا (٢١) إِلَّا الْمُصَلِّينَ (٢٢) الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ (٢٣)}.
Yüce Allah'ın: {إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا (١٩) إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا (٢٠) وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا (٢١) إِلَّا الْمُصَلِّينَ (٢٢) الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ (٢٣)} “Şüphesiz insan çok hırslı ve sabırsız yaratılmıştır. Başına bir kötülük geldiğinde feryat eder (aşırı sabırsızlaşır). Kendisine bir hayır dokunduğunda ise cimrileşir (engel olur). Ancak namaz kılanlar müstesnadır; onlar ki namazlarına devamlıdırlar.” sözünün tevili hakkındaki görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه: إن الإنسانَ الكافر خُلِق هَلُوعًا. والهَلَعُ شدَّةُ الجَزَعِ مع شدة الحرصِ والضَّجَرِ.
Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz kâfir insan ‘helû‘ (hırslı/sabırsız) olarak yaratılmıştır. Helâ‘ (الهَلَع) ise şiddetli hırs ve tahammülsüzlükle birlikte gelen aşırı sabırsızlıktır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا}. قال: هو الذي قال اللهُ: {إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا (٢٠) وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا}. ويقالُ: الهَلوعُ هو الجَزوعُ الحريصُ. وهذا في أهل الشركِ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا} “Şüphesiz insan pek hırslı ve sabırsız yaratılmıştır” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “O, Allah'ın: {إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا (٢٠) وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا} ‘Başına bir kötülük geldiğinde feryat eder. Kendisine bir iyilik dokunduğunda ise cimrileşir’ buyurduğu kimsedir.” Şöyle de denir: Helû‘; sabırsız ve hırslı olandır. Bu durum şirk ehli hakkındadır.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، عن أشعثَ بن إسحاقَ، عن جعفرِ بنِ أبى المغيرةِ، عن سعيد بن جبيرٍ: {إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا} قال: شَحيحًا جزوعًا .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş'as b. İshâk'tan, o Ca'fer b. Ebi'l-Mugîre'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا} “Şüphesiz insan pek hırslı ve sabırsız yaratılmıştır” [ayeti] hakkında: “Cimri ve sabırsız [yaratılmıştır]” dediğini anlattı .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ بنِ أبي خالدٍ، عن عكرمةَ: {إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا}. قال: ضَجُورًا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İsmâîl b. Ebî Hâlid'den, o da İkrime'den {إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا} “Şüphesiz insan pek hırslı ve sabırsız yaratılmıştır” [ayeti] hakkında: “Tahammülsüz [yaratılmıştır]” dediğini anlattı .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ: {إِنَّ الْإِنْسَانَ} -يعنى الكافرَ- {خُلِقَ هَلُوعًا} يقولُ: هو بخيلٌ مَنوعٌ للخيرِ، جَزوعٌ إذا نزَل به البلاءُ، فهذا الهَلُوعُ .
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın şöyle dediğini duydum: {إِنَّ الْإِنْسَانَ} -yani kâfiri kastetmektedir- {خُلِقَ هَلُوعًا} “Şüphesiz insan pek hırslı ve sabırsız yaratılmıştır” kavli hakkında: “O cimridir, hayrı engelleyendir; başına bir bela geldiğinde ise feryat edip sızlanandır; işte helû‘ budur” demektedir .
حدَّثنا يحيى بنُ حَبيبِ بنِ عَرَبيٍّ، قال: ثنا خالدُ بنُ الحارثِ، قال: ثنا شعبةُ، عن حُصَيْنٍ. قال يحيى: قال خالدٌ: وسأَلْتُ أنا شعبةَ عن قولِه: {إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا}. فحدَّثنا شعبةُ، عن حُصَيْنٍ أنه قال: الهَلُوعُ الحريصُ.
Bize Yahyâ b. Habîb b. Arabiyy anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Huseyn'den anlattı. Yahyâ dedi ki: Hâlid dedi ki: Ben de Şu'be'ye O'nun: {إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا} “Şüphesiz insan pek hırslı ve sabırsız yaratılmıştır” kavlini sordum. Bunun üzerine Şu'be bize Huseyn'den onun şöyle dediğini anlattı: “Helû‘, pek hırslı olandır.”
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا ابن أبي عَدِيٍّ، عن شعبةَ، قال: سأَلْتُ حُصَينًا عن هذه الآيةِ: {إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا}. قال: حريصًا.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Şu'be'den anlattı, dedi ki: Huseyn'e şu ayeti sordum: {إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا} “Şüphesiz insan pek hırslı ve sabırsız yaratılmıştır”. O: “Hırslı [olarak]” dedi.
حدَّثنا يونُسُ، قال: أَخْبَرَنَا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا}. قال: الهَلوعُ الجَزوعُ.
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا} “Şüphesiz insan pek hırslı ve sabırsız yaratılmıştır” kavli hakkında: “Helû‘, sabırsız olandır” dedi.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {خُلِقَ هَلُوعًا}. قال: جَزوعًا .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den O'nun: {خُلِقَ هَلُوعًا} “Pek hırslı ve sabırsız yaratılmıştır” kavli hakkında: “Sabırsız [olarak]” dediğini anlattı .
وقولُه: {إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا}. يقولُ: إذا قلَّ مالُه وناله الفقرُ والعدمُ، فهو جَزوعٌ مِن ذلك لا صبرَ له عليه، {وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا}. يقولُ: وإذا كثُر مالُه ونال الغني، فهو مَنوعٌ لما في يدِه، بخيلٌ به، لا يُنفِقُه في طاعةِ اللهِ، ولا يُؤَدِّى حقَّ اللهِ منه.
O'nun: {إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا} “Başına bir kötülük geldiğinde feryat eder” kavline gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Malı azaldığında, fakirlik ve yokluk ona ulaştığında, bundan dolayı pek sabırsızlanır ve buna tahammül gösteremez. {وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا} “Kendisine bir iyilik dokunduğunda ise cimrileşir” kavline gelince; Malı çoğalıp zenginliğe kavuştuğunda ise elindekini esirger, ona karşı cimrilik eder; onu Allah'a itaatte harcamaz ve o maldaki Allah'ın hakkını eda etmez.
وقولُه: {إِلَّا الْمُصَلِّينَ (٢٢) الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ}.
O'nun: {إِلَّا الْمُصَلِّينَ (٢٢) الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ} “Ancak namaz kılanlar müstesna; onlar ki namazlarına devamlıdırlar” kavline gelince;
يَقولُ: إِلا الذين يُطِيعون اللهَ بأداءِ ما افْتَرَض عليهم من الصلاة،
Şöyle buyurmaktadır: Kendilerine farz kıldığı namazı eda etmek suretiyle Allah'a itaat edenler müstesnadır.
وهم على أداءِ ذلك مقيمون، لا يُضَيِّعون منها شيئًا، فإن أولئك غيرُ داخلين فى عِدادِ مَن خُلِق هَلُوعًا وهو مع ذلك بربِّه كافرٌ لا يُصَلِّى للهِ.
Onlar bunu eda etmeye devam ederler, ondan hiçbir şeyi zayi etmezler. İşte onlar, helû‘ olarak yaratılıp da bununla birlikte Rabbini inkâr eden ve Allah için namaz kılmayan kimselerin sayısına dâhil değildirler.
وقيل: عُنِى بقولِه: {إِلَّا الْمُصَلِّينَ}. المؤمنون الذين كانوا مع رسولِ اللهِ ﷺ. وقيل: عُنِى به كلُّ مَن صلَّى الخمسَ.
Şöyle de denilmiştir: {إِلَّا الْمُصَلِّينَ} “Namaz kılanlar müstesna” sözüyle, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte olan müminler kastedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bununla, beş vakit [namazı] kılan herkes kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ ومُؤَمَّلٌ، قالا: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ}. قال: المكتوبةُ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman ve Müemmel anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da İbrâhim'den naklen anlattı: {الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ} “Onlar ki namazlarına devamlıdırlar” [ayeti hakkında] o: “Farz kılınandır” dedi.
حدَّثني زريقُ بنُ السَّخْتِ ، قال: ثنا معاويةُ بن عمرٍو، قال: ثنا زائدةُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ}. قال: الصلواتُ الخمسُ.
Bana Züreyk b. es-Saht anlattı, dedi ki: Bize Muâviye b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Zâide, Mansûr'dan, o da İbrâhim'den naklen anlattı: {الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ} “Onlar ki namazlarına devamlıdırlar” [ayeti hakkında] o: “Beş vakit namazdır ” dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا}. إلى قولِه: {دَائِمُونَ}: ذُكِر لنا أن دَانْيالَ نعَت أمةَ محمدٍ ﷺ قال: يُصَلُّون صلاةً لو صلَّاها قومُ نوحٍ ما غرِقوا، أو عادٌ، ما أُرْسِلَت عليهم الريحُ العَقيمُ ، أو ثمودُ، ما أخَذَتْهم الصيحةُ، فعليكم بالصلاة فإنها خُلُقٌ للمؤمنين حسنٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen O'nun: {إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا} “Şüphesiz insan pek hırslı ve sabırsız yaratılmıştır” kavlinden {دَائِمُونَ} “...devamlıdırlar” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle anlattı: Bize zikredildiğine göre Dânyâl, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetini vasfedip şöyle demiştir: “Onlar öyle bir namaz kılarlar ki, eğer Nûh kavmi onu kılsaydı boğulmazlardı; yahut Âd kavmi [kılsaydı] üzerlerine kasıp kavuran o rüzgâr gönderilmezdi ; yahut Semûd kavmi [kılsaydı] onları o korkunç çığlık yakalamazdı. O halde namaza sarılın; zira o, müminler için güzel bir ahlaktır .”
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ} قال: الصلاةُ المكتوبةُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da İbrâhim'den naklen anlattı: {عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ} “...namazlarına devamlıdırlar” [ayeti hakkında] o: “Farz kılınan namazdır” dedi .
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرَنَا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ}. قال: هؤلاء المؤمنون الذين مع النبيِّ ﷺ، على صلاتِهم دائمون.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ} “Onlar ki namazlarına devamlıdırlar” kavli hakkında şöyle dedi: “Bunlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber olan ve namazlarına devam eden müminlerdir.”
قال: أَخْبَرَنَا ابنُ وهبٍ، قال: أَخْبَرَنَا حَيْوةُ، عن يزيدَ بنِ أبي حبيبٍ، عن
Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Hayve haber verdi, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o...
أبي الخيرِ، أنه سأَل عقبةَ بنَ عامرٍ الجُهَنيَّ عن: {الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ} قال: هم الذين إذا صلَّوا لم يَلْتَفِتوا خلفَهم، ولا عن أيمانِهم، ولا عن شمائِلِهم .
Ebü'l-Hayr'dan naklettiğine göre o, Ukbe b. Âmir el-Cühenî'ye: {الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ} “Onlar ki namazlarına devamlıdırlar” [ayetini] sormuş, o da: “Onlar, namaz kıldıklarında arkalarına, sağlarına ve sollarına bakınmayan kimselerdir” demiştir .
حدَّثنى العباسُ بنُ الوليدِ، قال: أخبَرني أبي، قال: ثنا الأوزاعيُّ، قال: ثنى يحيى بنُ أبي كثيرٍ، قال: ثنى أبو سلمةَ بنُ عبدِ الرحمنِ، قال: حدَّثتنِى عائشةُ زوجُ النبيِّ ﷺ أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "خُذوا من العملِ ما تُطِيقون، فإن اللهَ لا يَمَلُّ حتى تَمَلُّوا". قالت: وكان أحبَّ الأعمالِ إلى رسول الله ﷺ ما دُووِمَ عليه. قال: يقولُ أبو سلمةَ: إن اللهَ يقولُ: {الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ} .
Bana el-Abbâs b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bana babam haber verdi, dedi ki: Bize el-Evzâî anlattı, dedi ki: Bana Yahyâ b. Ebî Kesîr anlattı, dedi ki: Bana Ebû Seleme b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bana Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Âişe, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu anlattı: “Amellerden gücünüzün yettiği kadarını alıp yapın; zira siz usanmadıkça Allah usanmaz.” [Âişe] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e amellerin en sevimlisi, devamlı olanıydı. Dedi ki: Ebû Seleme şöyle der: Allah Teâlâ: {الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ} “Onlar ki namazlarına devamlıdırlar” buyurmaktadır .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (٢٤) لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ (٢٥) وَالَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ (٢٦) وَالَّذِينَ هُمْ مِنْ عَذَابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (٢٧) إِنَّ عَذَابَ رَبِّهِمْ غَيْرُ مَأْمُونٍ (٢٨)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsiri: {وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (٢٤) لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ (٢٥) وَالَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ (٢٦) وَالَّذِينَ هُمْ مِنْ عَذَابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (٢٧) إِنَّ عَذَابَ رَبِّهِمْ غَيْرُ مَأْمُونٍ (٢٨)} “Onlar ki mallarında belirli bir hak vardır; isteyen ve mahrum olan için. Onlar ki ceza gününü tasdik ederler. Ve onlar ki Rablerinin azabından korkup titrerler. Şüphesiz Rablerinin azabından güvende olunamaz”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وإلَّا الذين في أموالِهم حقٌّ مؤقتٌ، وهو الزكاةُ، للسائلِ الذي يَسْأَلُه من مالِه، والمحرومِ الذى قد حُرِم الغِنَى، فهو فقيرٌ لا يَسْأَلُ.
Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ancak mallarında malından isteyen saile ve zenginlikten mahrum kalmış olup da istemeyen fakire [verilmek üzere] belirlenmiş bir hak -ki o da zekâttır- bulunanlar müstesnadır.
واختلَف أهلُ التأويلِ فى المعنىِّ بالحقِّ المعلومِ الذي ذكَره اللهُ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: هو الزكاةُ.
Tefsir ehli, Allah'ın bu yerde zikrettiği “belirli hak” ile neyin kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı: “O, zekâttır” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه
Bana İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [Allah Teâlâ'nın] şu kavli hakkında [şöyle] dediğini anlattı:
{وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (٢٤) لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}. قال: الحقُّ المعلومُ الزكاةُ .
{وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (٢٤) لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “Onlar ki mallarında isteyen ve mahrum olan için belirli bir hak vardır”. [Katâde] dedi ki: Belirli hak, zekâttır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهُمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ}. قال: الزكاةُ المفروضةُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ} “Onlar ki mallarında belirli bir hak vardır” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Farz kılınan zekâttır.”
وقال آخرون: بل ذلك حقٌّ سِوى الزكاةِ.
Başkaları ise: “Aksine o, zekâtın dışında bir haktır” demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (٢٤) لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}. يقولُ: هو سِوى الصدقةِ يَصِلُ بها رَحِمًا، أو يَقْرِى بها ضيفًا، أو يَحْمِلُ بها كَلًّا، أو يُعِينُ بها محرومًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan naklen O'nun: {وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (٢٤) لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “Onlar ki mallarında isteyen ve mahrum olan için belirli bir hak vardır” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “O, [farz olan] sadakanın dışında olup kişinin onunla sıla-i rahim yaptığı, misafir ağırladığı, borçlunun/bakıma muhtacın yükünü üstlendiği yahut mahrum kimseye yardım ettiği haktır” .
حدَّثني ابن المثنى، قال: ثنا عبد الرحمنِ، عن شعبةَ، عن أبي يونسَ، عن رباحِ ابن عبيدةَ، عن قَزَعةَ، أن ابن عمر سُئِل عن قولِه: {فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (٢٤) لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} أهى الزكاةُ؟ فقال: إن عليك حقوقًا سوى ذلك .
Bana İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman, Şu'be'den, o Ebû Yûnus'tan, o Rebâh b. Ubeyde'den, o da Kaza'a'dan naklen anlattı ki: İbn Ömer'e O'nun: {فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (٢٤) لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “...mallarında isteyen ve mahrum olan için belirli bir hak vardır” kavli hakkında: “O zekât mıdır?” diye sorulmuş; o da: “Şüphesiz senin üzerinde bundan başka haklar da vardır” demiştir .
حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا ابنُ فضيلٍ، قال: ثنا بيانٌ، عن الشعبيِّ قال: إن فى المالِ حقًّا سِوى الزكاةِ .
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl anlattı, dedi ki: Bize Beyân, Şa'bî'den naklen anlattı; o şöyle demiştir: “Şüphesiz malda zekâttan başka bir hak da vardır” .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، قال: فى المالِ حقٌّ سِوى الزكاةِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o da İbrâhîm'den naklen anlattı; o şöyle demiştir: “Malda zekâttan başka bir hak da vardır”.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن مجاهدٍ: {فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ} قال: سِوى الزكاةِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o da Mücâhid'den naklen anlattı: {فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ} “...mallarında belirli bir hak vardır” [ayeti hakkında] o: “Zekâttan başkasıdır” dedi .
وأجمعوا على أن السائلَ هو الذي وَصَفْتُ صِفَتَه.
İsteyenin (sâilin), niteliğini vasfettiğim kimse olduğu hususunda icmâ etmişlerdir.
واختلَفوا أيضًا في معنى "المحرومِ" فى هذا الموضِع، نحو اختلافِهم فيه في "الذارياتِ"، وقد ذكَرْنا ما قالوا فيه هنالك، ودلَّلنا على الصحيحِ منه عندَنا ، غيرَ أنا نَذْكُرُ بعضَ ما لم نَذْكُرُ من الأخبارِ هنالك.
Zâriyât Suresi'ndeki ihtilaflarına benzer şekilde bu yerdeki “mahrum” kelimesinin anlamında da ihtilaf etmişlerdir. Orada bu hususta ne söylediklerini zikretmiş ve bize göre doğru olan görüşü delillendirmiştik ; şu kadar var ki orada zikretmediğimiz bazı rivayetleri burada zikredeceğiz.
ذكرُ مَن قال: هو المحارَفُ
Onun “muhâref” (rızık kapıları daralmış/talihi yaver gitmeyen) kimse olduğunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يعقوبُ بن إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أَخْبَرَنَا الحجاجُ، عن الوليدِ ابن العَيْزارِ، عن سعيد بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ أنه قال: المحرومُ هو المحارَفُ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc, el-Velîd b. el-Ayzâr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklen haber verdi ki o şöyle demiştir: “Mahrum, muhâref (rızık kapıları daralmış) kimsedir” .
حدَّثني يونسُ، قال: أَخْبَرَنَا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني مسلمُ بن خالدٍ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ، قال: المحرومُ المحارَفُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Müslim b. Hâlid, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan naklen haber verdi, dedi ki: “Mahrum, muhâref (rızık kapıları daralmış) kimsedir” .
حدَّثنا سهلُ بن موسى الرازىُّ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسرائيلَ، عن أبي إسحاقَ، عن قيسِ بن كُركُمٍ، عن ابن عباسٍ قال: السائلُ والمحرومُ، المحارَفُ الذي ليس له في الإسلامِ نصيبٌ .
Bize Sehl b. Mûsâ er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o Kays b. Kürküm'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; o şöyle demiştir: “İsteyen ve mahrum olan [ifadesindeki mahrum]; İslam'da hiçbir nasibi (hakkı) bulunmayan muhâref kimsedir” .
قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن قيسِ بن كُركُمٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال: المحرومُ المحارَفُ الذي ليس له في الإسلام سهمٌ .
Dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o Kays b. Kürküm'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı ki o şöyle demiştir: “Mahrum, İslam'da hiçbir hissesi bulunmayan muhâref kimsedir” .
حدَّثنا حميدُ بنُ مسعدةَ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زريعٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبى
Bize Humeyd b. Mes‘ade anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû
إسحاقَ، عن قيس بن كُركُمٍ، عن ابن عباسٍ في هذه الآيةِ: {لِلْسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} قال: السائلُ الذي يَسْأَلُ، والمحرومُ المحارَفُ .
İshâk'tan, o Kays b. Kürküm'den, o da İbn Abbâs'tan şu ayet hakkında naklen anlattı: {لِلْسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “İsteyen ve mahrum olan için”. [İbn Abbâs] dedi ki: “İsteyen (sâil), isteyen kimsedir; mahrum ise muhâref (rızık kapıları daralmış) olandır” .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بن جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: سمعتُ أبا إسحاقَ يُحدِّثُ عن قيس بن كُركُمٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال في هذه الآيةِ: {لِلْسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} قال: السائلُ الذى يَسْأَلُ، والمحرومُ المحارَفُ .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Ebû İshâk'ı Kays b. Kürküm'den, o da İbn Abbâs'tan şu ayet hakkında naklederken işittim: {لِلْسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “İsteyen ve mahrum olan için”. [İbn Abbâs] dedi ki: “İsteyen (sâil), isteyen kimsedir; mahrum ise muhâref (rızık kapıları daralmış) olandır” .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن قيس بن كُركُمٍ، قال: سألتُ ابن عباسٍ عن قولِه: {لِلْسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}. قال: السائلُ الذى يَسْأَلُ، والمحرومُ المحارَفُ الذى ليس له في الإسلامِ سهمٌ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, [dedi ki:] Süfyân, Ebû İshâk'tan, o Kays b. Kürküm'den naklen anlattı, dedi ki: İbn Abbâs'a O'nun: {لِلْسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “İsteyen ve mahrum olan için” kavlini sordum, o da şöyle dedi: “İsteyen (sâil), isteyen kimsedir; mahrum ise İslam'da hiçbir hissesi bulunmayan muhâref olandır” .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرَ بن عليٍّ المقدمىُّ، قال: ثنا قريشُ بنُ أنسٍ، عن سليمانَ، عن قتادةَ، عن سعيد بن المسيبِ: المحرومُ المحارَفُ .
Bana Muhammed b. Ömer b. Alî el-Mukaddemî anlattı, dedi ki: Bize Kureyş b. Enes, Süleyman'dan, o Katâde'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den naklen anlattı: “Mahrum, muhâref (rızık kapıları daralmış) kimsedir” .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ وابنُ المثنى، قالا: ثنا قريشٌ، عن سليمانَ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بن المسيب مثلَه.
Bize İbn Beşşâr ve İbnü'l-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize Kureyş, Süleyman'dan, o Katâde'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den naklen bunun benzerini anlattı.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن أبي بشرٍ، قال: سألتُ سعيدَ بنَ جبيرٍ عن المحرومِ فلم يَقُلْ فيه شيئًا. قال: وقال عطاءٌ: هو المحدود المحارفُ .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Ebû Bişr'den naklen anlattı, dedi ki: Saîd b. Cübeyr'e mahrumu sordum, o bu hususta hiçbir şey söylemedi. Dedi ki: Atâ ise: “O, mahrum bırakılmış muhâref kimsedir” demiştir .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن قيسِ بنِ كُركُمٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: السائلُ الذي يَسْأَلُ النَّاسَ، والمحرومُ الذي لا سهمَ له في الإسلامِ، وهو محارَفٌ من الناسِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o Kays b. Kürküm'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; o şöyle demiştir: “Sâil, insanlardan isteyen kimsedir; mahrum ise İslâm'da [ganimet veya feyden] kendisine pay düşmeyen ve insanlar arasında [kısmeti bağlanmış] muhâref kimsedir.”
حدَّثنا ابنُ حميد، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: المحرومُ الذى لا يُهدَى له شيءٌ وهو محارَفٌ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen anlattı; o şöyle demiştir: “Mahrum, kendisine hiçbir şey hediye edilmeyen muhâref kimsedir” .
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ، قال: المحرومُ هو المحارَفُ الذي يَطْلُبُ الدنيا وتُدْبِرُ عنه، فلا يَسْأَلُ الناسَ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; o şöyle demiştir: “Mahrum, dünyalığı arayıp da dünyalığın kendisinden yüz çevirdiği, buna rağmen insanlardan istemeyen muhâref kimsedir” .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بن جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال في المحرومِ: هو المحارَفُ الذى ليس له أحدٌ يَعْطِفُ عليه، أو يُعْطِيه شيئًا .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan, o da İbrâhim'den naklen anlattı; o mahrum hakkında şöyle demiştir: “O, kendisine şefkat gösterecek yahut bir şey verecek kimsesi olmayan muhâref kimsedir” .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، قال: ثنا عمرٌو، عن منصورٍ، عن إبراهيم قال: المحرومُ الذى لا فىْءَ له في الإسلامِ، وهو محارَفٌ في الناسِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm anlattı, dedi ki: Bize Amr, Mansûr'dan, o da İbrâhim'den naklen anlattı; o şöyle demiştir: “Mahrum, İslam'da fey geliri bulunmayan ve insanlar arasında talihi yaver gitmeyen muhâref kimsedir” .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، قال: أَخْبَرَنَا أيوبُ، عن نافعٍ: المحرومُ هو المحارَفُ .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb, Nâfi'den haber verdi: “Mahrum, muhâref (rızık kapıları daralmış) kimsedir” .
وقال آخرون: هو الذى لا سهمَ له في الغنيمةِ.
Başkaları ise: “O, ganimetten payı olmayan kimsedir” demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ المثنى، ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحكمِ، عن إبراهيمَ، أن ناسًا قدِموا على عليٍّ، ﵁، الكوفةَ بعدَ وقعةِ الجملِ، فقال: اقسِموا لهم. وقال: هذا المحرومُ .
Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, [dedi ki:] Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den, o da İbrâhim'den naklen anlattı ki Cemel Vakası'ndan sonra bir topluluk Kûfe'de Ali radıyallâhu anh'ın yanına geldi; o da: “Onlara taksim edin” dedi ve: “İşte mahrum budur” buyurdu .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال: المحرومُ المحارَفُ الذي ليس له في الغنيمةِ شيءٌ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da İbrâhim'den naklen anlattı; o şöyle demiştir: “Mahrum; ganimetten hiçbir payı bulunmayan muhâref (geçim darlığı çeken/rızkı kısıtlı) kimsedir.”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ مثلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o da İbrâhim'den naklen bunun benzerini anlattı.
قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانِ، عن قيسِ بن مسلمٍ الجدَلىِّ، عن الحسنِ بنِ محمدِ ابنِ الحنفيةِ، أن النبيَّ ﷺ بعثَ سريةً فغنِموا وفُتِح عليهم، فجاء قومُ لم يَشْهَدوا، فنزَلت: {فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (٢٤) لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} يعنى هؤلاء .
Dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Kays b. Müslim el-Cedelî'den, o da el-Hasen b. Muhammed b. el-Hanefiyye'den naklen anlattı ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye göndermiş, onlar da ganimet elde edip kendilerine fetih nasip olmuştu. Derken [savaşa] iştirak etmemiş bir topluluk geldi; bunun üzerine: {فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (٢٤) لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “...mallarında isteyen ve mahrum olan için belirli bir hak vardır” ayeti indi; yani bunları kastediyordu .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن قيس بن مسلمٍ، عن الحسن بن محمدٍ، أن رسولَ اللهِ ﷺ بعث سريةً فغنِموا، فجاء قومٌ لم يَشْهَدوا الغنائمَ، فنزَلت: {فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (٢٤) لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Kays b. Müslim'den, o da el-Hasen b. Muhammed'den naklen anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye göndermiş, onlar da ganimet elde etmişti. Derken ganimet [alınırken] orada bulunmayan bir topluluk geldi; bunun üzerine: {فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (٢٤) لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “...mallarında isteyen ve mahrum olan için belirli bir hak vardır” ayeti indi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يحيى بن أبي زائدةَ، عن سفيانَ، عن قيسِ بنِ مسلمٍ الجدلىِّ، عن الحسنِ بنِ محمدٍ، قال: بُعِثت سَرِيةٌ فغنِموا، ثم جاء قومٌ من بعدِهم. قال: فنزَلت: {لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Zâide, Süfyân'dan, o Kays b. Müslim el-Cedelî'den, o da el-Hasen b. Muhammed'den naklen anlattı; o şöyle demiştir: Bir seriyye gönderildi ve ganimet elde ettiler; sonra onların ardından bir topluluk geldi. Dedi ki: Bunun üzerine: {لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “...isteyen ve mahrum olan için...” ayeti indi .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، عن سفيانَ، عن قيسِ بن مسلمٍ، عن الحسنِ بن محمدٍ أن قومًا فى زمانِ النبيِّ ﷺ أصابوا غنيمةً، فجاء قومٌ بعدُ، فنزَلت: {فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (٢٤) لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym, Süfyân'dan, o Kays b. Müslim'den, o da el-Hasen b. Muhammed'den naklen anlattı ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bir topluluk ganimet elde etmişti; ardından [oraya] bir topluluk geldi. Bunun üzerine: {فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ (٢٤) لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} “...mallarında isteyen ve mahrum olan için belirli bir hak vardır” ayeti indi .
وقال آخرون: هو الذي لا يَنْمِي له مالٌ.
Başkaları ise: “O, malı artıp bereketlenmeyen kimsedir” demişlerdir.