وقولُه: {وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّمَاءَ}. يقولُ ﷿ مخبرًا عن قيلِ هؤلاء النفرِ: وأنا طَلَبْنا السماءَ وأركانَها ، {فَوَجَدْنَاهَا مُلِئَتْ}. يقولُ: فوجَدْناها قد مُلِئَتْ {حَرَسًا شَدِيدًا}. يعني حفظةً ، {وَشُهُبًا}. وهى جمعُ شِهابٍ، وهى النُّجومُ التى كانت تُرْجَمُ بها الشياطينُ.
O'nun: {وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّمَاءَ} “Doğrusu biz göğe dokunduk” kavline gelince; Yüce [Allah] bu cin topluluğunun sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: Biz göğe ve onun etrafına ulaşıp [haber] aradık , {فَوَجَدْنَاهَا مُلِئَتْ} “da onu doldurulmuş bulduk”. [Yani] derler ki: Biz onu {حَرَسًا شَدِيدًا} “zorlu bekçilerle” -yani koruyucularla - {وَشُهُbًا} “ve şihablarla” doldurulmuş bulduk. [Şihab (شُهُب)], şihâb kelimesinin çoğuludur; bunlar da şeytanların kendileriyle taşlandığı yıldızlardır (ateş parçalarıdır).
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن زيادٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ قال: كانت الجنُّ تستمِع، فلما رُجِموا قالوا: إنَّ هذا الذي حدَث في السماءِ لشيءٍ حدَث في الأرضِ. قال: فذهبوا يَطْلُبون حتى رأَوْا النبيَّ ﷺ خارجًا من سوقِ عُكاظٍ يُصلى بأصحابِه الفجرَ، فذهَبوا إلى قومِهم مُنْذِرِينَ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre’den, o Ziyâd’dan, o da Saîd b. Cübeyr’den rivayet etti, dedi ki: Cinler [göğü] dinliyorlardı. Taşlandıkları vakit dediler ki: "Gökte meydana gelen bu olay, kesinlikle yeryüzünde meydana gelen bir şeyden ötürüdür." [Saîd] dedi ki: Bunun üzerine [sebebini] araştırmak üzere gittiler ve nihayet Ukâz panayırından çıkıp ashabına sabah namazını kıldırmakta olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’i gördüler. Bunun üzerine kavimlerine uyarıcılar olarak döndüler .
القولُ في تأويل قولِه: {وَأَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْهَا مَقَاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا (٩) وَأَنَّا لَا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا (١٠)}.
O'nun şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَأَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْهَا مَقَاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا (٩) وَأَنَّا لَا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا (١٠)} “Hâlbuki biz [daha önce] haber dinlemek için onun birtakım mevkilerinde otururduk. Fakat şimdi kim dinleyecek olursa, kendisini gözetleyen alevli bir şihab bulur. Doğrusu biz, yeryüzündekiler için bir kötülük mü murat edildi, yoksa Rableri onlar hakkında doğruya ulaştıracak bir hayır mı diledi, bilmiyoruz.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: قالوا: وأنا، معشرَ الجنِّ، كنا
Ebû Ca‘fer rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Cinler] dediler ki: "Biz cin topluluğu [daha önce]...
نقعُدُ مِن السماءِ مقاعدَ نَستَمِعُ ما يحدُثُ وما يكونُ فيها، {فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ} فيها منا {يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا}. يعني: شِهابَ نارٍ قد رُصِد له .
gökte meydana gelenleri ve cereyan edenleri dinlemek için onun oturma yerlerinde oturuyorduk. {فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ} “Fakat şimdi” bizden gökte “kim dinleyecek olursa”, {يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا} “kendisini gözetleyen alevli bir şihab bulur”; yani kendisi için hazırlanıp gözetlenen bir ateş şihabı bulur .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّمَاءَ}. إلى قولِه: {فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا}. كانتِ الجنُّ تسمعُ سَمْعَ السماءِ، فلما بعَث اللهُ نبيَّه محمدًا ﷺ، حُرِست السماءُ، ومُنِعوا ذلك، فتفقَّدَتِ الجنُّ ذلك مِن أنفسِها، وذُكر لنا أنَّ أشرافَ الجنِّ كانوا بنَصِيبِينَ، فطَلَبُوا ذلك، [وضرَبوا إليه] ، حتى سقطُوا على نبيِّ اللهِ ﷺ وهو يُصلى بأصحابِه عامدًا إلى عُكاظٍ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin: {وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّمَاءَ} ayetinden {فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا} kavline kadarki kısmı hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Cinler göğün haberini dinliyorlardı . Allah peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’i gönderince gök koruma altına alındı ve cinler bundan menedildiler. Cinler kendi aralarında bu durumu araştırdılar. Bize anlatıldığına göre cinlerin ileri gelenleri Nusaybin’de bulunuyordu; onlar bu durumu araştırdılar [ve bu maksatla yeryüzünü dolaştılar] , nihayet Ukâz’a yönelmiş halde ashabına namaz kıldırmakta olan Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem’e rastladılar .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّمَاءَ فَوَجَدْنَاهَا مُلِئَتْ حَرَسًا شَدِيدًا وَشُهُبًا} حتى بلغ: {فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا}. فلما وجَدوا ذلك رجَعوا إلى إبليسَ، فقالوا: مُنِع منَّا السَّمْعُ. فقال لهم: فإن السماءَ لم تُحْرَثْ قطُّ إلا على أَحدِ أَمرَين: إما لعذابٍ يُريد اللهُ أَن يُنْزِلَه على أهلِ الأرضِ بغتةً، وإما نبىٍّ مرشِدٍ مُرسَلٍ. قال: فذلك قولُ اللهِ: {وَأَنَّا لَا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا}.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O’nun: {وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّمَاءَ فَوَجَدْنَاهَا مُلِئَتْ حَرَسًا شَدِيدًا وَشُهُبًا} “Doğrusu biz göğe dokunduk; fakat onu güçlü bekçilerle ve alevli şihablarla doldurulmuş bulduk” kavlinden {فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا} “Artık kim şimdi dinlemek istese, kendisini gözetleyen alevli bir şihab bulur” kavline kadar olan yer hakkında şöyle dedi: [Cinler] bu durumu görünce İblis’e dönüp: “Haber dinlemekten menedildik” dediler. İblis onlara şöyle dedi: “Gök ancak iki durumdan biri için korunmuştur: Ya Allah’ın yeryüzü halkına ansızın indirmek istediği bir azap için ya da gönderilmiş doğru yola iletici bir peygamber içindir.” [İbn Zeyd] dedi ki: İşte Allah’ın şu buyruğu bundan ibarettir: {وَأَنَّا لَا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا} “Doğrusu biz bilmiyoruz; yeryüzündekilere bir kötülük mü murat edildi, yoksa Rableri onlar için doğruya iletilmeyi mi murat etti?”
وقولُه: {وَأَنَّا لَا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا}. يقولُ تعالى ذكرُه مخبِرًا عن قيلِ هؤلاء النفرِ مِن الجنِّ: وأنا لا نَدْرِى أعذابًا أراد اللهُ أنْ يُنْزِلَه بأهلِ الأرضِ، بمنعِه إيَّانا السَّمْعَ مِن السماءِ، ورجْمِه مَن اسْتَمَعَ منَّا فيها بالشُّهُبِ، {أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا}. يقولُ: أم أراد بهم ربُّهم الهُدَى بأن يَبْعَثَ فيهم رسولًا مُرْشِدًا يُرْشِدُهم إلى الحقِّ.
O'nun: {وَأَنَّا لَا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا} kavline gelince; zikri yüce olan [Allah], cinlerden olan bu topluluğun sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: Biz, gökten haber dinlemekten menedilmemiz ve orayı dinlemeye çalışanlarımızın şihablarla taşlanması sebebiyle, Allah'ın yeryüzü ehline bir azap indirmek mi istediğini, {أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا} “yoksa Rableri onlar hakkında doğruya ulaştıracak bir hayır mı dilediğini” -yani Rablerinin içlerinden kendilerini hakka ileten doğru yolu gösterici bir elçi göndererek onlara hidayet mi murat ettiğini- bilmiyoruz.
وهذا التأويلُ على التأويلِ الذي ذكَرْناه عن ابنِ زيدٍ قبلُ.
Bu tevil, daha önce İbn Zeyd’den naklettiğimiz tevile dayanmaktadır.
وذُكِر عن الكَلْبيِّ فى ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، [قال: ثنا سعيدٌ] ، عن الكلْبىِّ فى قولِه: {وَأَنَّا لَا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا}؛ أن يُطِيعُوا هذا الرسولَ فيُرشدهم أو يَعصوه فيُهلكهم.
Bu konuda Kelbî’den de şu rivayet zikredilmiştir: Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip [dedi ki: Bize Saîd rivayet etti] , Kelbî’den O'nun: {وَأَنَّا لَا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا} kavli hakkında [şöyle dedi]: [Yani] bu peygambere itaat edip de onları doğru yola eriştirmesini mi, yoksa ona isyan edip de onları helak etmesini mi [murat ettiğini bilmiyoruz].
وإنما قلنا القولَ الأوَّلَ لأنَّ قولَه: {وَأَنَّا لَا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ}. عقيبُ قولِه: {وَأَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْهَا مَقَاعِدَ لِلسَّمْعِ} الآية، فكان ذلك بأن يكونَ مِن تمامِ قصةِ ما وَلِيَه وقَرُب منه أولَى بأن يكونَ مِن تمامِ خبرِ ما [بَعُدَ منه] .
Bizim birinci görüşü söylememizin sebebi şudur: Çünkü O'nun: {وَأَنَّا لَا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ} “Doğrusu biz yeryüzündekilere bir kötülük mü murat edildi... bilmiyoruz” buyruğu, {وَأَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْهَا مَقَاعِدَ لِلسَّمْعِ} “Doğrusu biz dinlemek için onun oturma yerlerinde otururduk” ayetinin hemen peşindedir. Dolayısıyla bunun, hemen bitişiğinde ve yakınında olan kıssanın bir tamamlayıcısı olması, [kendisine uzak olan] bir haberin tamamlayıcısı olmasından daha evladır .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا (١١) وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَبًا (١٢) وَأَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدَى آمَنَّا بِهِ فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَلَا رَهَقًا (١٣)}.
O'nun şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا (١١) وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَبًا (١٢) وَأَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدَى آمَنَّا بِهِ فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَلَا رَهَقًا (١٣)} “Doğrusu içimizden iyi olanlar da var, bundan aşağı [derecede] olanlar da var. Biz türlü türlü yollara ayrılmıştık. Gerçekten biz, yeryüzünde Allah'ı asla aciz bırakamayacağımızı, kaçmakla da O'nu asla aciz bırakamayacağımızı anladık. Doğrusu biz o hidayeti [Kur'an'ı] işittiğimiz zaman ona iman ettik. Artık kim Rabbine iman ederse, ne bir eksilmeden ne de bir haksızlığa/kötülüğe uğramaktan korkar.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه مُخبِرًا عن قيلِهم: {وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ}. وهم المسلمون العاملون بطاعةِ اللهِ، {وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ}. يقولُ: ومنا دونَ الصالحين، {كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا}. يقولُ: قالوا : كنا أهواءً مُخْتَلِفةً، وفِرَقًا شتَّى، منا المؤمنُ والكافرُ. والطرائِقُ: جمعُ طريقةٍ، وهي طريقةُ الرجلِ ومذهبُه. والقِدَدُ: جمعُ قِدَّةٍ، وهى الضروبُ والأجناسُ المختلفةُ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan [Allah], onların sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ} “Doğrusu içimizden iyi olanlar da var”. Onlar, Allah'a itaat doğrultusunda amel eden Müslümanlardır. {وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ} “ve bundan aşağı [derecede] olanlar da var”. Yani: İçimizden salihlerin derecesinden aşağıda olanlar da vardır. {كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا} “biz türlü türlü yollara ayrılmıştık”. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Onlar şöyle dediler: Bizler farklı heva ve heveslere sahip fırkalar ve darmadağınık gruplardık; içimizde mümin olan da vardı kâfir olan da. Tarâik (طَرَائِق), tarîka (طريقة) kelimesinin çoğuludur; o da kişinin yolu ve mezhebidir. Kıded (قِدَد) ise kıdde (قِدَّة) kelimesinin çoğuludur; bunlar da birbirinden farklı türler ve çeşitlerdir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ حميدٍ الرازىُّ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ، في قولِه: {طَرَائِقَ قِدَدًا}. يقولُ: أهواءً مُخْتلِفَةً.
Bize Muhammed b. Humeyd er-Râzî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize Hüseyin, Yezîd’den, o da İkrime’den O'nun: {طَرَائِقَ قِدَدًا} “türlü türlü yollara [ayrılmıştık]” kavli hakkında: "Farklı hevalar (fırkalar) halinde [idik]" dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا}. يقولُ: أهواءً شتَّى، منا المسلمُ، ومنا المشركُ .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا} “Doğrusu içimizden iyi olanlar da var, bundan aşağı olanlar da var. Biz türlü türlü yollara ayrılmıştık” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Ayrı ayrı hevalar halindeydik; içimizde Müslüman olan da vardı, müşrik olan da ."
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا}. قال: كان القومُ على أهواءٍ شتَّى.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin: {كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا} “Biz türlü türlü yollara ayrılmıştık” kavli hakkında: "O kavim ayrı ayrı hevalar (fırkalar) üzere idi" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {طَرَائِقَ قِدَدًا}. قال: أهواءً مُختَلِفةً.
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den: {طَرَائِقَ قِدَدًا} “türlü türlü yollara [ayrılmıştık]” kavli hakkında: "Farklı farklı hevalar (fırkalar)" dediğini rivayet etti.
حدَّثني [محمدُ بنُ عمرٍو] ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى؛ وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ؛ جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا}. قال: مسلمين وكافرين .
Bana [Muhammed b. Amr] rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا} “Biz türlü türlü yollara ayrılmıştık” kavli hakkında: "Müslümanlar ve kâfirler olarak [ayrılmıştık] " dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا}. قال: شتَّى، مؤمنٌ وكافرٌ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan: {كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا} “Biz türlü türlü yollara ayrılmıştık” kavli hakkında: "Mümin ve kâfir olarak çeşitli fırkalara [bölünmüştük]" dediğini rivayet etti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا}. قال: صالحٌ وكافرٌ. وقرَأ قولَ اللهِ: {وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ}.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {كُنَّا طَرَائِقَ قِدَدًا} “Biz türlü türlü yollara ayrılmıştık” kavli hakkında: "Salih olan ve kâfir olan [fırkalar idik]" dedi ve Allah'ın şu kavlini okudu: {وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذَلِكَ} “Doğrusu içimizden iyi olanlar da var, bundan aşağı olanlar da var.”
وقولُه: {وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: وأنا عَلِمْنا أَنْ لنْ نُعْجِزَ اللهَ فى الأرضِ إن أراد بنا سُوءًا، {وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَبًا} إِن طَلَبَنا فنفوتَه. وإنما وصَفوا اللهَ بالقدرةِ عليهم حيثُ كانوا.
O'nun: {وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ} “Gerçekten biz, yeryüzünde Allah'ı asla aciz bırakamayacağımızı... anladık” kavline gelince; [cinler] derler ki: Biz bildik ki, eğer bize bir kötülük dilerse yeryüzünde Allah'ı asla aciz bırakamayız; {وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَبًا} “kaçmakla da O'nu asla aciz bırakamayız”, şayet bizi ararsa O'nun elinden kaçıp kurtulamayız. Onlar nerede olurlarsa olsunlar Allah'ı kendileri üzerinde tam kudret sahibi olarak nitelemişlerdir.
{وَأَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدَى آمَنَّا بِهِ}. يقولُ: قالوا: وأنَّا لمَّا سمِعْنا القرآنَ الذي [هدانا اللهُ به] إلى الطريقِ المستقيمِ {آمَنَّا بِهِ}. يقولُ: صدَّقنا به، وأَقْرَرْنا أَنَّه حقٌّ مِن عندِ اللهِ، {فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَلَا رَهَقًا}. يقولُ: فمن يُصدِّقْ بربِه {فَلَا يَخَافُ بَخْسًا}. يقولُ: فلا يخافُ أَنْ يُنْقَصَ مِن حسناتِه، فلا يُجازَى عليها، {وَلَا رَهَقًا}: ولا إثمًا يُحْمَلُ عليه مِن سيئاتِ غيرِه، أو سيئةً لم يعملْها.
{وَأَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدَى آمَنَّا بِهِ} “Doğrusu biz, o hidayeti işittiğimizde ona iman ettik.” Şöyle buyurmaktadır: [Cinler] dediler ki: Biz, Allah'ın [bizi kendisiyle] dosdoğru yola [ilettiği] Kur'an'ı işittiğimizde {آمَنَّا بِهِ} “ona iman ettik.” Şöyle buyurmaktadır: Onu tasdik ettik ve onun Allah katından gelen bir hak olduğunu ikrar ettik. {فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَلَا رَهَقًا} “Artık kim Rabbine iman ederse, ne bir eksilmeden ne de bir haksızlıktan korkar.” Şöyle buyurmaktadır: Kim Rabbini tasdik ederse {فَلَا يَخَافُ بَخْسًا} “artık o eksilmeden korkmaz.” Şöyle buyurmaktadır: İyiliklerinin eksiltilip de karşılıksız bırakılmasından korkmaz; {وَلَا رَهَقًا} “ne de bir haksızlıktan [korkar]”: Başkasının kötülüklerinden kaynaklanan bir günahın kendi üzerine yüklenmesinden yahut kendisinin işlemediği bir kötülükten [dolayı cezalandırılmaktan korkmaz].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَلَا رَهَقًا}. يقولُ: لا يخافُ نَقْصًا من حسناتِه، ولا زيادةً في سيئاتِه .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَلَا رَهَقًا} “ne bir eksilmeden ne de bir haksızlığa uğramaktan korkar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: İyiliklerinden bir eksilmeden ve kötülüklerine bir artırma yapılmasından korkmaz .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَلَا رَهَقًا}. يقولُ: فلا يخافُ أن يُنقَصَ مِن عملِه شيئًا.
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَلَا رَهَقًا} “ne bir eksilmeden ne de bir haksızlığa uğramaktan korkar” kavli hakkında: "Amelinden herhangi bir şeyin eksiltilmesinden korkmaz" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلَا يَخَافُ بَخْسًا}. أى: ظُلمًا؛ أنْ يُظْلَمَ مِن حسناتِه فيُنْقَصَ منها شيئًا، أو يُحْمَلَ عليه ذنبُ غيرِه، {وَلَا رَهَقًا}: ولا مأثمًا .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den rivayet etti: {فَلَا يَخَافُ بَخْسًا} “ne bir eksilmeden korkar”; yani bir zulümden, sevaplarına zulmedilip onlardan bir şeyin eksiltilmesinden veya başkasının günahının kendisine yüklenmesinden [korkmaz]; {وَلَا رَهَقًا} “ne de bir haksızlığa uğramaktan”; yani bir günahtan [ötürü haksızlığa uğramaktan korkmaz] .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَلَا رَهَقًا}. قال: لا يخافُ أنْ يُبْخَسَ مِن أجرِه شيئًا، {وَلَا رَهَقًا}؛ فيُظْلَمَ ولا يُعطَى شيئًا .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَلَا يَخَافُ بَخْسًا وَلَا رَهَقًا} “ne bir eksilmeden ne de bir haksızlığa uğramaktan korkar” kavli hakkında şöyle dedi: [Yani] mükafatından herhangi bir şeyin eksiltilmesinden korkmaz; {وَلَا رَهَقًا} “ne de bir haksızlığa uğramaktan” [kavli ise]; zulme uğrayıp kendisine hiçbir şey verilmemesinden [korkmaz demektir] .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَمِنَّا الْقَاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولَئِكَ تَحَرَّوْا رَشَدًا (١٤) وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا (١٥)}.
[Allah Teâlâ'nın] şu kavlinin tevili (tefsiri) hakkındaki görüş: {وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَمِنَّا الْقَاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولَئِكَ تَحَرَّوْا رَشَدًا (١٤) وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا (١٥)} “Ve doğrusu içimizde [Allah'a] teslim olanlar da var, haktan sapanlar da. Artık kim teslim olmuşsa, işte onlar doğruyu aramışlardır. Haktan sapanlara gelince, onlar da cehenneme odun olmuşlardır.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيلِ النفرِ من الجنِّ: {وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ} الذين قد خضَعُوا للهِ بالطاعةِ، {وَمِنَّا الْقَاسِطُونَ} وهم الجائِرون عن الإسلامِ وقصدِ السبيلِ.
Ebû Ca‘fer -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan [Allah], cinlerden olan o topluluğun sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ} “İçimizde [Allah'a] teslim olanlar da var”; onlar Allah'a itaatle boyun eğmiş olanlardır. {وَمِنَّا الْقَاسِطُونَ} “ve içimizde hak yoldan sapanlar da var”; onlar da İslam'dan ve dosdoğru yoldan sapanlardır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَمِنَّا الْقَاسِطُونَ}. قال: العادِلون عن الحقِّ .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَمِنَّا الْقَاسِطُونَ} “İçimizde teslim olanlar da var, hak yoldan sapanlar da var” kavli hakkında: "Haktan sapanlar " dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى؛ وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الْقَاسِطُونَ}. قال: الظالمون .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {الْقَاسِطُونَ} “hak yoldan sapanlar” kavli hakkında: "Zalimler " dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: {الْقَاسِطُونَ}: الجائِرون.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den rivayet etti, dedi ki: {الْقَاسِطُونَ} “hak yoldan sapanlar”, [haktan] sapanlardır.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {الْقَاسِطُونَ}. قال: الجائِرون.
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den O'nun: {الْقَاسِطُونَ} “hak yoldan sapanlar” kavli hakkında: "[Haktan] sapanlardır." dediğini rivayet etti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: المُقْسِطُ: العادلُ، والقاسِطُ: الجائِرُ . وذكَر بيتَ شعرٍ:
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: el-Muksıt (المُقْسِطُ); adaletli olan, el-Kâsıt (القاسِطُ) ise haktan sapan/zalim olandır . Ve şu şiir beytini zikretti:
قَسَطْنَا على الأَمْلاكِ فِي عَهْدِ تُبَّعٍ … ومِنْ قَبْلِ مَا أَدْرَى النُّفُوسَ عقابَها
"Tübba‘ zamanında meliklere zulmettik/haksızlık ettik... canlara azaplarını tattırmadan önce ."
وقال: هذا مثلُ التَّرِبِ والمُتْرِبِ. قال: والتَّرِبُ: المِسكينُ، وقرَأ: {أَوْ مِسْكِينًا ذَا مَتْرَبَةٍ} [البلد: ١٦]. قال: والمُتْرِبُ: الغنىُّ.
Ve dedi ki: Bu, et-Terib (التَّرِب) ile el-Mütrib (المُتْرِب) gibidir. Dedi ki: et-Terib (التَّرِب); yoksuldur, ve: {أَوْ مِسْكِينًا ذَا مَتْرَبَةٍ} “veya toprağa serilmiş bir yoksulu” [el-Beled: 16] ayetini okudu. Dedi ki: el-Mütrib (المُتْرِب) ise zengindir.
وقولُه: {فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولَئِكَ تَحَرَّوْا رَشَدًا}. يقولُ: قالوا : فمن أَسْلَم للهِ وخضَع له بالطاعةِ، فأُولئك تعمَّدوا وتَوخَّوا رَشَدًا في دينِهم، {وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ}. يقولُ: [وأمّا] الجائِرُون عن الإسلامِ، {فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا}، تُوقَدُ بهم.
O'nun: {فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولَئِكَ تَحَرَّوْا رَشَدًا} kavline gelince; [cinler] derler ki : Kim Allah'a teslim olur ve O'na itaatle boyun eğerse, işte onlar dinlerinde doğru yolu kastetmiş ve aramışlardır . {وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ} “Hak yoldan sapanlara gelince”; der ki: [Ve amma] İslam'dan sapanlar, {فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا} “onlar da cehenneme odun olmuşlardır”, kendileriyle [cehennem ateşi] tutuşturulur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا (١٦) لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذَابًا صَعَدًا (١٧)}.
Yüce Allah'ın: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا (١٦) لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذَابًا صَعَدًا (١٧)} “Eğer o yol üzerinde dosdoğru gitselerdi, kendilerini onda sınamak için onlara bol su içirirdik. Kim Rabbinin zikrinden yüz çevirirse, [Allah] onu gittikçe yükselen çetin bir azaba sokar” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: وأنْ لو استقام هؤلاء القاسِطون على طريقةِ الحقِّ والاستقامةِ {لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا}. يقولُ: لوسَّعْنا عليهم في الرزقِ، [وبَسَطْنا لهم] في الدنيا.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Eğer bu haktan sapanlar hak ve dosdoğru yol üzerinde sebat etselerdi {لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا} “onlara bol bir su içirirdik”. Şöyle der: Rızıklarını bollaştırır [ve onlara] dünyada [genişlik verirdik] .
{لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}. يقولُ: لِنَخْتبرَهم فيه.
{لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} “Kendilerini onda sınamak için”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Kendilerini onun içinde imtihan edelim diye.
واختلَف أهلُ التأويلِ فى تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم نحوَ الذي قلنا فيه.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir; bazısı bu konuda bizim dediğimize benzer bir görüş belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا}. يعنى بالاستقامةِ: الطاعةَ. فأمَّا الغَدَقُ فالماءُ الطاهرُ الكثيرُ، {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}. يقولُ: لِنَبْتَلِيَهم به .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا} “Eğer o yolda dosdoğru yürüselerdi, onlara bol bir su verirdik” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: İstikamet ile itaati kastetmektedir. Gadek (الغَدَقُ) ise temiz ve bol sudur. {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} “kendilerini onda sınamak için”; [Allah] der ki: Onları onunla imtihan etmemiz için .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا مؤمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن عبيدِ اللهِ بنِ أبي زيادٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ}: طريقةِ الإسلامِ، {لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا}. قال: نافعًا كثيرًا، لأَعْطيناهم ماءً كثيرًا؛ {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}: حتى يَرْجِعوا لما كتَبه عليهم مِن الشقاءِ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Ubeydullâh b. Ebî Ziyâd’dan, o da Mücâhid’den: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ}: İslam yolu üzerinde [dosdoğru gitselerdi], {لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا} dedi ki: Faydalı ve çok [su]; onlara çok su verirdik; {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}: üzerlerine yazmış olduğu şekavete (kötü sona) dönsünler diye .
حدَّثنا إسحاقُ بنُ زيدٍ الخطابيُّ، قال: ثنا الفِرْيابىُّ، عن سفيانَ، عن عبيدِ اللهِ ابنِ أبي زيادٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize İshâk b. Zeyd el-Hattâbî rivayet edip dedi ki: Bize el-Firyâbî, Süfyân’dan, o Ubeydullâh b. Ebî Ziyâd’dan, o da Mücâhid’den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن عبيدِ اللهِ بنِ أبي زيادٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ}. قال: طريقةِ الحقِّ، {لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا}. يقولُ: ماءً كثيرًا، {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}، قال: لِنَبْتَلِيَهم به حتى يَرْجِعوا إلى ما كُتِب عليهم مِن الشقاءِ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Ubeydullâh b. Ebî Ziyâd’dan, o da Mücâhid’den: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ} “Şayet o yol üzerinde dosdoğru gitselerdi” [ayetini nakletti]. [Mücâhid] dedi ki: Hak yolu [üzerinde]; {لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا} “onlara bol bol su verirdik”. [Yani] onlara çok su [verirdik], demektedir. {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} “kendilerini onun içinde imtihan edelim diye” [ayeti hakkında da] dedi ki: Haklarında yazılmış olan şekavete (kötü sona) dönünceye kadar onları bununla imtihan etmemiz için.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ ، عن علقمةَ بنِ مرْثَدٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ}. قال: الإسلامِ، {لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا}. قال: الكثيرُ؛ {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}. قال: لِنَبْتلِيَهم به .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan , o Alkame b. Mersed’den, o da Mücâhid’den: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ} hakkında dedi ki: İslam üzerinde; {لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا} dedi ki: Çok [su]; {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} dedi ki: Kendilerini onunla imtihan etmemiz için .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن أبى سِنانٍ، عن غير واحدٍ، عن مجاهدٍ: {مَاءً غَدَقًا}. قال: المالُ ، والغَدَقُ: الكثيرُ؛ {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}: حتى يَرْجِعوا إلى عِلْمى فيهم .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Sinân’dan, o birden fazla kişiden, onlar da Mücâhid’den: {مَاءً غَدَقًا} hakkında dedi ki: Mal , el-Gadek ise çoktur; {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}: Onlar hakkındaki bilgime dönsünler diye .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي؛ وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا}. قال: لأَعْطيناهم مالًا كثيرًا. وقولُه: {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}. قال: لنَبْتَلِيَهم.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا} kavli hakkında dedi ki: Onlara çok mal verirdik. Ve O'nun: {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} kavli hakkında dedi ki: Onları imtihan edelim diye.
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن بعضِ أصحابِه، عن الأعمشِ، عن المنهالِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ فى قولِه: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ}. قال: الدِّينِ، {لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا}. قال: مالًا كثيرًا؛ {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}. قال: لنبتلِيَهم فيه .
Bana Ebu’s-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, bazı arkadaşlarından, o el-A‘meş’ten, o el-Minhâl’den, o da Saîd b. Cübeyr’den O'nun: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Din üzerinde; {لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا} dedi ki: Çok mal; {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} dedi ki: Kendilerini onda imtihan etmemiz için .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا}. قال: لو آمنوا كلُّهم لأَوْسَعْنا عليهم مِن الدنيا، قال اللهُ: {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}. يقول: لِنبتلِيَهم بها .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O'nun: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا} “Şayet o yol üzere dosdoğru yürüselerdi, onlara bol bir su içirirdik” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Şayet hepsi iman etseydi, dünyalıktan onlara bolca verirdik.” Allah Teâlâ: {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} “Onları onda imtihan edelim diye” buyurmaktadır; yani: “Onları onunla imtihan etmemiz için.”
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا}. قال: لو آمنوا لوُسِّع عليهم في الرزْقِ؛ {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}. قال: لنَبْتَلِيَهم فيه .
Bize İbnü’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den: {لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا} hakkında dedi ki: İman etselerdi rızıkları bollaştırılırdı; {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} dedi ki: Kendilerini onda imtihan etmemiz için .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ: {مَاءً غَدَقًا}. قال: عَيْشًا رَغَدًا .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Ebû Ca‘fer’den, o da er-Rebî‘ b. Enes’ten: {مَاءً غَدَقًا} hakkında dedi ki: Bol ve refah bir geçim .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا}. قال: الغَدَقُ الكثيرُ، [ماءً كثيرًا] {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}: لنختبِرهم فيه.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا} “Eğer o yolda dosdoğru yürüselerdi, onlara bol bir su verirdik” kavli hakkında dedi ki: Gadek, çok demektir; [bol su], {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}: onda kendilerini sınayalım diye.
حدَّثنا عمروُ بنُ عبدِ الحميدِ الآمُلىُّ، قال: ثنا المطَّلبُ بنُ زيادٍ، عن السديِّ ، قال: قال عمرُ، ﵁ في قولِه: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا}. قال: أينما كان الماءُ كان المالُ، وأين كان المالُ كانتِ الفتنةُ .
Bize Âmüllü Amr b. Abdilhamîd rivayet edip dedi ki: Bize el-Muttalib b. Ziyâd, es-Süddî’den rivayet etti, dedi ki: Ömer radıyallâhu anh O'nun: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا} “Eğer o yolda dosdoğru yürüselerdi, onlara bol bir su verirdik” kavli hakkında şöyle demiştir: Nerede su varsa orada mal vardır, nerede mal varsa orada fitne vardır .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وأن لو اسْتَقاموا على الضلالةِ لأَعْطَيناهم سَعَةً
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; şayet sapıklık üzere devam etselerdi kendilerine genişlik...
من الرزقِ لنَستَدرجَهم بها.
onunla kendilerini derece derece azaba çekmek (istidrac) için rızıktan [bolluk verirdik].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ عمرانَ بنَ حُدَيْرٍ، عن أبي مِجْلَزٍ، {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا [عَلَى الطَّرِيقَةِ}. قال:] على طريقةِ الضلالِة .
Bize İbnü’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu‘temir b. Süleymân rivayet etti, dedi ki: İmrân b. Hudeyr’den, Ebû Miclez’in: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا [عَلَى الطَّرِيقَةِ} dedi ki:] Sapıklık yolu üzerinde [dosdoğru gitselerdi] dediğini işittim.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وأنْ لو اسْتَقاموا على طريقةِ الحقِّ فآمنوا، لَوَسَّعْنا عليهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı şudur: Şayet hak yolu üzerinde dosdoğru gidip iman etselerdi, [rızıklarını] kendilerine bollaştırırdık.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ}. قال: هذا مثَلٌ ضرَبه اللهُ كقولِه: {وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ} [المائدة: ٦٦]، وقولِه تعالى: {وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} [الأعراف: ٩٦]. والماءُ الغَدَقُ يعنى المالَ الكثيرَ؛ {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}. لنبتَلِيَهم فيه .
Bana el-Hüseyn’den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz’ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd rivayet etti, dedi ki: ed-Dahhâk’ın O'nun: {وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ} “Eğer o yolda dosdoğru yürüselerdi” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Bu, Allah'ın: {وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ} “Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi” [el-Mâide: 66] ve Yüce Allah'ın: {وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} “Eğer o şehirlerin halkı inanmış ve sakınmış olsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık” [el-A‘râf: 96] kavli gibi verdiği bir misaldir. Bol su (el-mâü'l-gadek) ile çok malı kastetmektedir; {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ}: Kendilerini onda imtihan etmemiz için .
وقولُه: {وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذَابًا صَعَدًا}. يقولُ تعالى ذِكرُه: ومَن يُعْرِضُ عن ذكرِ ربه الذى ذكَّره به، وهو هذا القرآنُ؛ ومعناه: ومَن
Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذَابًا صَعَدًا} “Kim Rabbinin zikrinden yüz çevirirse, [Allah] onu gittikçe yükselen çetin bir azaba sokar” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kim Rabbinin kendisine hatırlattığı zikrinden -ki o, bu Kur'an'dır- yüz çevirirse; bunun anlamı şudur: Kim
يُعْرِضْ عن استماعِ القرآنِ واستعمالِه، يَسْلُكْه اللهُ {عَذَابًا صَعَدًا}. يقولُ: يَسْلُكْه اللهُ عذابًا شديدًا شاقًّا.
Kur'an'ı dinlemekten ve onu uygulamaktan yüz çevirirse, Allah onu {عَذَابًا صَعَدًا} “gittikçe yükselen çetin bir azaba” sokar. Der ki: Allah onu şiddetli ve çok meşakkatli bir azaba sokar.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim dediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذَابًا صَعَدًا}. يقولُ: شُقَّةً مِن العذابِ يَصْعَدُ فيها .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan O'nun: {وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذَابًا صَعَدًا} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Der ki: Azaptan bir zorluk/meşakkattir ki orada yukarı doğru tırmanır .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى؛ وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {عَذَابًا صَعَدًا}. قال: مَشَقَّةً مِن العذابِ.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O'nun: {عَذَابًا صَعَدًا} “gittikçe yükselen çetin bir azaba” kavli hakkında: "Azaptan bir meşakkat" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, İsrâîl’den, o Câbir’den, o da Mücâhid’den aynısını rivayet etti .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسرائيلَ، عن سِماكٍ، عن عِكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ: {عَذَابًا صَعَدًا}. قال: جَبَلٌ في جهنَّمَ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, İsrâîl’den, o Simâk’tan, o İkrime’den, o da İbn Abbâs’tan: {عَذَابًا صَعَدًا} hakkında: "Cehennemde bir dağdır" dediğini rivayet etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَسْلُكْهُ عَذَابًا صَعَدًا}. عذابًا لا راحةَ فيه.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [nakletti; o,] {يَسْلُكْهُ عَذَابًا صَعَدًا} “[Rabbi] onu gittikçe artan/şiddetli bir azaba sokar” kavli hakkında: “İçinde hiçbir rahatlık bulunmayan bir azaptır” dedi.
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {عَذَابًا صَعَدًا}. قال: صَعُودًا مِن عذابِ اللهِ، لا راحةَ فيه .
Bize İbnü’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den: {عَذَابًا صَعَدًا} hakkında dedi ki: Allah'ın azabından tırmanılması gereken, içinde hiçbir rahatlık olmayan bir azaptır .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {يَسْلُكْهُ عَذَابًا صَعَدًا}. قال: الصَّعَدُ: العذابُ المُتعِبُ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {يَسْلُكْهُ عَذَابًا صَعَدًا} kavli hakkında dedi ki: es-Sa‘ad (الصَّعَدُ); yorucu/tüketici azaptır .
واختلَفتِ القرَأةُ فى قراءةِ قولِه: {يَسْلُكْهُ}، فقرَأه بعضُ قرَأةِ مكةَ والبصرةِ (نَسْلُكْهُ) بالنونِ، اعتبارًا بقولِه : {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} أنَّها بالنونِ. وقرَأ ذلك عامةُ قرَأةِ الكوفةِ بالياءِ، بمعنى: يَسْلُكْهُ اللهُ، ردًّا على الربِّ في قولِه: {وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ} .
Kurrâ O'nun: {يَسْلُكْهُ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Mekke ve Basra kurrâsının bir kısmı, {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} kavlindeki nûn harfini dikkate alarak bunu nûn ile (نَسْلُكْهُ / neslukhu) şeklinde okumuştur . Kûfe kurrâsının geneli ise bunu, {وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ} kavlindeki Rab lafzına döndürerek "Allah onu sokar" anlamında yâ ile [yeslukhu şeklinde] okumuştur .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا (١٨) وَأَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا (١٩)}.
O'nun: {وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا (١٨) وَأَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا (١٩)} “Şüphesiz mescitler Allah'ındır; öyleyse Allah ile birlikte hiçbir kimseye yalvarmayın. Allah'ın kulu O'na yalvarmak için kalktığında, neredeyse üzerine keçe gibi çullanıyorlardı” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ}، [وأُوحِيَ إِلَيَّ]: {أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا} أيُّها الناسُ {مَعَ اللَّهِ أَحَدًا}، ولا تُشْرِكوا به فيها شيئًا، ولكن أفرِدوا له التوحيدَ، وأخْلِصوا له العبادةَ.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan [Allah], Nebisi Muhammed'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmaktadır: {قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ} “De ki: Bana cinlerden bir topluluğun dinlediği vahyolundu”, [ve bana vahyolundu ki]: {أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا} “Şüphesiz mescitler Allah'ındır; öyleyse... yalvarmayın” ey insanlar! {مَعَ اللَّهِ أَحَدًا} “Allah ile birlikte hiçbir kimseye”; orada O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, aksine tevhidi yalnızca O'na has kılın ve kulluğu O'na ihlasla yapın.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim dediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا}: كانت اليهودُ والنصارى إذا دخَلوا كنائسَهم وبِيَعَهم أشرَكوا باللهِ، فأَمَر اللهُ نبيَّه ﷺ أن يوحِّدَ اللهَ وحدَه.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O'nun: {وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yahudiler ve Hristiyanlar havralarına ve kiliselerine girdiklerinde Allah'a ortak koşarlardı; bunun üzerine Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e yalnızca tek olan Allah'ı birlemesini emretti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن إسماعيل بن أبي خالدٍ، عن محمودٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ}. قال: قالت الجنُّ لنبيِّ اللهِ: كيف لنا نَأْتى المسجد ، ونحن ناءُون عنك؟ أو : كيف نَشْهدُ معك الصلاةَ ونحنُ ناءُون عنك؟ فنزَلت: {وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا} .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o İsmâîl b. Ebî Hâlid’den, o Mahmûd’dan, o da Saîd b. Cübeyr’den: {وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ} hakkında dedi ki: Cinler Allah'ın Peygamberine: "Biz senden uzaktayken mescide nasıl gelelim? Veya biz senden uzaktayken seninle birlikte namaza nasıl katılalım?" dediler. Bunun üzerine: {وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا} “Şüphesiz mescitler Allah'ındır; öyleyse Allah ile birlikte hiçbir kimseye yalvarmayın” ayeti indi .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثَورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا}. قال: كانت اليهودُ والنصارى إذا دخَلوا كنائسَهم وبِيَعَهم أشركوا باللهِ، فأَمَر اللهُ نبيَّه أن يُخلِصَ الدعوةَ له إذا دخَل المسجدَ .
Bize İbnü’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den: {وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا} hakkında dedi ki: Yahudiler ve Hristiyanlar havralarına ve kiliselerine girdiklerinde Allah'a ortak koşarlardı; bunun üzerine Allah Peygamberine, mescide girdiğinde duayı sırf Kendisine has kılmasını emretti .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن خُصَيْفٍ، عن عكرمةَ:
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Husayf’tan, o da İkrime’den [şöyle rivayet etti]:
{وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ}. قال: المساجدَ كلَّها .
{وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ} hakkında dedi ki: Bütün mescitler .
وقولُه: {وَأَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا}. يقولُ: وأنه لما قام عبدُ اللهِ. يقولُ: محمدٌ رسولُ اللهِ ﷺ، يدعو اللهَ؛ يقولُ: لا إلهَ إلا اللهُ. {كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا}. يقولُ: كادوا يكونون على محمدٍ جماعاتٍ، بعضُها فوقَ بعضٍ. واحدُها لِبْدَةٌ، وفيها لغتانِ: كسرُ اللامِ "لِبْدَةٌ"، ومَن كسَرها جمَعها "لِبَدٌ"، وضمُّ اللامِ "لُبْدَةٌ"، ومَن ضمَّها جمَعها "لُبَدٌ" بضَمِّ اللَّامِ، و لابِدٌ، ومَن جمَع لابدًا قال: لُبَّدًا. مثل راكعٍ ورُكَّعٍ، وقرأَةُ الأمصارِ على كسرِ اللَّامِ من لِبَدٍ، غَيرَ ابنِ مُحَيْصِنٍ، فَإِنَّه كان يَضمُّها . وهما بمعنًى واحدٍ، غيرَ أنَّ القراءةَ التي عليها قرَأةُ الأمصارِ أحبُّ إليَّ، والعربُ تَدْعو الجرادَ الكثيرَ الذى قد رَكِب بعضُه بعضًا: لِبْدَةً؛ ومنه قولُ عبدِ منافِ بنِ رِبْعٍ الهذليِّ:
O'nun: {وَأَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا} kavline gelince; der ki: Allah'ın kulu kalktığında —yani Allah'ın Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'a dua etmek için; yani "Lâ ilâhe illallâh" demek için kalktığında— {كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا} “neredeyse üzerine keçe gibi çullanıyorlardı”. Der ki: Muhammed'in üzerine birbiri üstüne yığılmış cemaatler/kümeler olmaya yaklaştılar. Bunun tekili libde (لِبْدَةٌ) olup bu kelimede iki lügat vardır: Lâm'ın kesresiyle "libde" (لِبْدَةٌ) ki bunu kesreli okuyan çoğulunu "libed" (لِبَدٌ) yapar; bir de lâm'ın dammesiyle "lübde" (لُبْدَةٌ) ki bunu dammeli okuyan çoğulunu lâm'ın dammesiyle "lübed" (لُبَدٌ) yapar. Ve lâbid (لابِدٌ) de denir; lâbid kelimesini çoğul yapan kimse, râki‘ (راكع) ve rükka‘ (رُكَّع) gibi "lübbad" (لُبَّدًا) der. Şehirlerin kurrâsı, İbn Muheaysın müstesna libed kelimesinin lâm'ını kesreli okumuşlardır; o ise dammeli okuyordu . İkisi de aynı anlamdadır; ancak şehir kurrâsının üzerinde olduğu kıraat bana daha sevimlidir. Araplar, birbiri üstüne binmiş pek çok çekirge sürüsüne de "libde" derler; Abdümenâf b. Rib‘ el-Hüzelî'nin şu sözü de bundandır:
صَابُوا بستَّةِ أَبْياتٍ وأَرْبعةٍ … حتى كأنَّ عليهمْ جابيًا لِبَدا
Onlar altı ve dört ev ile hücum ettiler ... öyle ki sanki üzerlerine yığılmış çekirge sürüsü gibiydiler.
والجابي: الجرادُ الذي يَجْبى كُلَّ شَيءٍ يَأْكُلُه.
el-Câbî (الجابي): Önüne gelen her şeyi toplayıp yiyen çekirgedir.
واختلَف أهلُ التأويلِ فى الذين عُنُوا بقولِه: {كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا}؛ فقال
Tevil ehli (müfessirler), { كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا } “neredeyse onun etrafında birbirine kenetlenip keçe gibi yığılacaklardı” kavliyle kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etti; [onlardan] kimi şöyle dedi:
بعضُهم: عنَى بذلك الجنَّ أنَّهم كادوا يَرْكَبون رسولَ اللهِ ﷺ لما سمِعوا القرآنَ.
bazıları: Bununla cinlerin kastedildiğini; Kur'an'ı işittiklerinde neredeyse Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerine binecek gibi [yığıldıklarını] söyledi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَأَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا}. يقولُ: لما سمِعُوا النبيَّ ﷺ يَتْلو القرآن [كادوا يَركبونَه من الحِرصِ لما سمِعوه يَتلو القرآنَ] ، ودَنَوا منه، فلم يَعلمْ بهم، حتى أتاه الرسولُ، فجعَل يُقرِئُه: {قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ} .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَأَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا} “Doğrusu Allah'ın kulu O'na yalvarmak için kalktığında, neredeyse üzerine keçe gibi çullanıyorlardı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i Kur'an okurken işittiklerinde [Kur'an'ı okuduğunu işitince duydukları aşırı arzudan dolayı neredeyse üzerine binecek gibi oldular] ve ona yaklaştılar. Resul (Cebrail) ona gelip: {قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ} “De ki: Bana cinlerden bir topluluğun dinlediği vahyolundu” ayetini okutuncaya kadar onlardan haberi olmadı.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عُبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: {كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا}: كادوا يَرْكبُونه حرصًا على ما سمِعُوا منه مِن القرآنِ .
Hüseyin'den bana rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd rivayet etti, dedi ki: Dahhâk'ın, O'nun: {كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا} “neredeyse üzerine keçe gibi çullanıyorlardı” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Ondan işittikleri Kur'an'a olan aşırı arzularından dolayı neredeyse üzerine binecek gibi [yığılıyorlardı] .