حدثنا ابن حميد، قال: ثنا جريرٌ، عن منصور، عن مجاهد في قوله: (إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وِطاءً وأَقْوَمُ قيلًا). قال: أن يُواطِئَ سمعُك وبصرك وقلبُك بعضُه بعضًا.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr’dan, o da Mücâhid’den {إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وِطاءً وأَقْوَمُ قيلًا} “Şüphesiz gece kalkışı daha tesirli ve söz bakımından daha sağlıklıdır” ayeti hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: Kulağının, gözünün ve kalbinin birbiriyle uyum sağlamasıdır.
وقوله: {وَأَقومُ قِيلًا}. يقولُ: وأصوبُ قراءةً.
{وَأَقومُ قِيلًا} “Ve söz bakımından daha sağlıklıdır” buyruğu ise; okuyuş bakımından en isabetli olanıdır, demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli [âlimler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
[Bu görüşü savunanların zikri:]
حدثنا يحيى بنُ داود الواسطيُّ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن الأعمشِ، قال: قرَأ أنس هذه الآيةَ: (إنَّ ناشِئةَ اللَّيْلِ هِىَ أشَدُّ وَطْئًا وأصْوَبُ قِيلًا) . فقال له بعضُ القوم: يا أبا حمزة، إنما هي: {أَقْوَمُ قِيلًا}. قال: "أقومُ" و "أصوبُ" و "أهْيَأُ" واحدٌ .
Bize Yahyâ b. Dâvûd el-Vâsıtî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, A‘meş’ten rivayet etti; dedi ki: Enes bu ayeti (إنَّ ناشِئةَ اللَّيْلِ هِىَ أشَدُّ وَطْئًا وأصْوَبُ قِيلًا) şeklinde okudu. Oradaki topluluktan biri ona: “Ey Ebû Hamza! O ayet yalnızca {أَقْوَمُ قِيلًا} “Ve söz bakımından daha sağlıklıdır” şeklindedir” deyince; [Enes]: “'Akvem', 'asveb' ve 'ehyâ' birdir [aynı manadadır]” dedi .
حدثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المسْروقي، قال: ثنا عبد الحميد الحمانيُّ، عن الأعمش قال: قرأ أنس: {وَأَقومُ قِيلًا}: (وأصوب قيلًا). قيل له: يا أبا حمزةَ، إنما هي {وَأَقْوَمُ قِيلًا}. قال أنسٌ: "أقومُ" و"أصوبُ" و "أهيأُ" واحدٌ .
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkī rivayet edip dedi ki: Bize Abdülhamîd el-Himmânî, A‘meş’ten rivayet etti; dedi ki: Enes {وَأَقومُ قِيلًا} “Ve söz bakımından daha sağlıklıdır” ayetini (وأصوب قيلًا) şeklinde okudu. Ona: “Ey Ebû Hamza! O ayet yalnızca {وَأَقْوَمُ قِيلًا} “Ve söz bakımından daha sağlıklıdır” şeklindedir” denildi. Enes: “'Akvem', 'asveb' ve 'ehyâ' birdir [aynı manadadır]” dedi .
حدثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن منصور، عن
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr’dan, o da...
مجاهد [في قوله: {وَأَقوَمُ قِيلًا}. قال: وأثبت قراءةً .
Mücâhid’den [{وَأَقوَمُ قِيلًا} “Ve söz bakımından daha sağlıklıdır” buyruğu hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: Okuyuşça daha sebatlı olandır .
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيان، عن منصورٍ، عن مجاهد] مثله.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Mansûr’dan, o da Mücâhid’den] bunun aynısını rivayet etti.
حدثنا أبو كريب، قال: ثنا وكيع، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهد مثله.
Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân’dan, o Mansûr’dan, o da Mücâhid’den aynısını rivayet etti.
حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {وَأَقْوَمُ قِيلًا}. يقولُ: أدْنَى مِن أن تفقهوا القرآنَ .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, kendi babasından, o da İbn Abbâs’tan {وَأَقْوَمُ قِيلًا} “Ve söz bakımından daha sağlıklıdır” buyruğu hakkında rivayet etti; dedi ki: Kur'an'ı anlamanıza en yakın olandır .
حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمر، عن قتادة: {وَأَقْوَمُ قِيلًا}. قال: أحفظ للقراءةِ .
Bize İbn Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den {وَأَقْوَمُ قِيلًا} “Ve söz bakımından daha sağlıklıdır” [buyruğu hakkında rivayet etti]; [Katâde] dedi ki: Okunanı en iyi ezberde tutandır .
حدثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَأَقْوَمُ قِيلًا}. قال: أقومُ قراءةً؛ لفراغه من الدنيا .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَأَقْوَمُ قِيلًا} “Ve söz bakımından daha sağlıklıdır” buyruğu hakkında dedi ki: Dünyadan arınmış olduğu için okuyuş bakımından en sağlam olanıdır .
وقوله: {إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا}. يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: إن لك يا محمد في النهار فراغًا طويلا تَتَّسِعُ به وتَتَقَلَّبُ فيه.
{إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا} “Şüphesiz gündüz vakti senin için uzun bir meşguliyet vardır” buyruğunda Allah Teâlâ, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz ey Muhammed, gündüzleyin senin için genişçe hareket edeceğin ve koşuşturup meşgul olacağın uzun bir zaman/ferahlık vardır.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde görüş belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
[Bu görüşü savunanların zikri:]
حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا}: فراغًا طويلًا. يعني النومَ .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, kendi babasından, o da İbn Abbâs’tan {إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا} “Şüphesiz gündüz vakti senin için uzun bir meşguliyet vardır” buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs]: Uzun bir boşluk/fırsat demektir; yani uykuyu kasteder, dedi .
حدثنا ابن بشار، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصور، عن مجاهد قوله: {إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا}. قال: متاعًا طويلًا .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr’dan, o da Mücâhid’den {إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا} “Şüphesiz gündüz vakti senin için uzun bir meşguliyet vardır” buyruğu hakkında rivayet etti; [Mücâhid]: Uzun bir faydalanma/geçim vakti, dedi .
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة [قوله: {إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا}. يقولُ: فراغًا وبقيَّةً ومُتقَلَّبًا.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [{إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا} “Şüphesiz gündüz vakti senin için uzun bir meşguliyet vardır” buyruğu hakkında] rivayet etti; [Katâde] der ki: [İşlerini görmek için] bir boşluk, bir imkân ve koşuşturma vakti demektir.
حدثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمر، عن قتادة في قوله] : {سَبْحًا طَوِيلًا}. قال: فراغا طويلا.
Bize İbn Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den] {سَبْحًا طَوِيلًا} “Uzun bir meşguliyet” buyruğu hakkında rivayet etti; [Katâde]: Uzun bir boş vakit demektir, dedi.
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا}. قال: لحوائجك. قال: فافْرُغُ لدينك بالليل .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا} “Şüphesiz gündüz vakti senin için uzun bir meşguliyet vardır” buyruğu hakkında dedi ki: İhtiyaçların içindir. [Dolayısıyla] geceleyin de dinine vakit ayır, dedi .
قال: وهذا حينَ كانت صلاة الليل فريضةً، ثم إن الله ﵎ مَنَّ على العبادِ، فخفَّفها ووضعها. وقرأ: {قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا} إلى آخر الآية [المزمل: ٢].
[İbn Zeyd] dedi ki: Bu, gece namazının farz olduğu zamandaydı. Sonra Allah celle celâluhu kullarına lütufta bulunup onu hafifletti ve [farziyetini] kaldırdı. Ve ayetin sonuna kadar {قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا} “Birazı hariç, geceleyin kalk [namaz kıl]” [el-Müzzemmil: 2] ayetini okudu.
ثم قال: {إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ} حتى بلغ: {فَاقْرَءُوا مَا تَيْسَّرَ مِنْهُ} [المزمل: ٢٠] الليلَ، نصفه أو ثلثَه، ثم جاء أمرٌ أوسع وأفسحُ؛ وضَع الفريضة عنه وعن أمته، فقال: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} [الإسراء: ٧٩].
Sonra {إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ} “Şüphesiz Rabbin, senin ve beraberindekilerden bir topluluğun gecenin üçte ikisine yakınını, yarısını ve üçte birini ibadetle geçirdiğinizi bilir” buyruğunu {فَاقْرَءُوا مَا تَيْسَّرَ مِنْهُ} “Artık ondan kolayınıza geleni okuyun” kısmına kadar [Müzzemmil: 20] okudu; yani gecenin yarısını veya üçte birini [okuyun, dedi]. Daha sonra daha geniş ve daha ferahlatıcı bir emir geldi; Allah, Peygamber’den ve ümmetinden farziyeti kaldırdı ve: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “Gecenin bir kısmında da sana mahsus bir nâfile olmak üzere uyanıp namaz kıl; belki Rabbin seni övülmüş bir makama yükseltir” [İsrâ: 79] buyurdu.
حُدِّثْتُ الحسين، قال: سمعت أبا معاذ يقولُ: [ثنا عبيدٌ، قال: سمعت الضحاك يقولُ] في قوله: {إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا}: فراغا طويلا.
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: [Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: Dahhâk'ı] {إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا} “Şüphesiz gündüz vakti senin için uzun bir meşguliyet vardır” buyruğu hakkında: Uzun bir boş vakit demektir, derken işittim.
وكان يحيى بنُ يَعْمَرَ يَقْرَأُ ذلك بالخَاءِ .
Yahyâ b. Ya‘mer bu kelimeyi hı (خ) harfiyle [sebhan yerine sebhan] okurdu .
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا يحيى بن واضح، قال: ثنا عبد المؤمن، عن غالبٍ الليثى، عن يحيى بن يَعْمَرَ، مِن [جَدِيلة قيسٍ] ، أنه كان يَقْرَأُ: (سَبْحًا طَوِيلًا). قال: وهو النومُ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize Abdülmü'min, Gālib el-Leysî’den, o da [Cedîle-i Kays’tan] Yahyâ b. Ya‘mer’den rivayet etti; o (سَبْحًا طَوِيلًا) şeklinde okurdu. [Râvi] dedi ki: Bu da uykudur .
قال أبو جعفر: والتسبيخُ توسيعُ القطن والصوفِ وتَنفيشُه، يقال للمرأة: سبِّخي قطنَك. أي: نفِّشِيه ووسِّعيه، ومنه قولُ الأخطلِ :
Ebû Ca‘fer der ki: Tesbîh (تَسْبِيخ); pamuk ve yünü didip yaymak ve kabartmaktır. Kadına: “سبِّخي قطنَك” (Pamuğunu dit/kabart) denilir; yani onu kabart ve yay, demektir. el-Ahtal’ın şu beyti de bu köktendir :
فَأَرْسَلُوهن يُذرِين التراب كما … يُذْرِى سبائخَ قُطْنِ نَدْفُ أَوْتَارِ
“Atları salıverdiler de tozu savurdular, tıpkı hallaç yayının kirişlerinin didilmiş pamuk kümelerini savurduğu gibi.”
وإنما عُنى بقوله: {إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا}: إن لك في النهارِ سَعةً
O’nun: {إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْحًا طَوِيلًا} “Şüphesiz gündüz senin için uzun bir meşguliyet (ve genişlik) vardır” sözüyle kastedilen şudur: Gündüz vakti senin için bir genişlik [vardır],
لقضاء حوائجك ونومِك . فالسَّبح والسَّبخُ قريبا المعنى في هذا الموضع.
ihtiyaçlarını gidermen ve uykun için [vardır] . Dolayısıyla bu makamda 'es-Sebh' ile 'es-Sebh' anlamca birbirine yakındır.
القول في تأويل قوله ﷿: {وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا (٨) رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا (٩) وَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِيلًا (١٠)}.
Allah celle ve azze’nin: {وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا (٨) رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا (٩) وَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِيلًا (١٠)} “Rabbinin adını an ve bütün varlığınla O’na yönel. O, doğunun da batının da Rabbidir; O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Öyleyse yalnız O’nu vekil edin. Onların söylediklerine sabret ve onlardan güzel bir ayrılışla ayrıl” [Müzzemmil: 8-10] ayetlerinin teviline dair açıklama:
يقول تعالى ذكرُه: واذْكُرْ يا محمد اسم ربِّكَ فَادْعُه به، {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا}. يقولُ: وانقَطع إليه انقطاعا لحوائجك وعبادتك، دون سائر الأشياء غيره. وهو من قولهم: تبتَّلْتُ هذا الأمر. [إذا قطعته] ، ومنه قيل لأم عيسى ابن مريم: البَتُولُ. لانقطاعها إلى اللَّهِ، ويقال للعابد المنقطع عن الدنيا وأسبابها إلى عبادةِ اللهِ: قد تبتّل. ومنه الخبرُ الذي رُوى عن النبي ﷺ أنه نهى عن التبتُّلِ .
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rabbinin adını an ve O’na bu isimle dua et. {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا} “Ve bütün varlığınla O’na yönel” buyruğu ise; diğer tüm şeyleri bırakıp yalnızca O’na yönel, ihtiyaçların ve ibadetin için sadece O’na bağlan, demektir. Bu kelime Arapların: [Bir işi kestiğinde] “تبتَّلْتُ هذا الأمر” (Bu işten koptum/ilişiğimi kestim) sözünden gelir. Nitekim Meryem oğlu Îsâ’nın annesine de kendini tamamen Allah’a adayıp bağladığı için 'el-Betûl' denilmiştir. Dünyadan ve onun meşgalelerinden kopup sadece Allah’a ibadete yönelen âbide de: “قد تبتّل” (Kendini ibadete adadı) denir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet edilen ve tebettülden (dünyadan tamamen el etek çekip evlenmeyi terk etmekten) nehyettiğini bildiren haber de bu köktendir .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli [âlimler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
[Bu görüşü savunanların zikri:]
حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا}. قال: أخلص له إخلاصًا .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, kendi babasından, o da İbn Abbâs’tan {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا} “Ve bütün varlığınla O’na yönel” buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs]: O’na tam bir ihlasla yönel, dedi .
حدثنا أبو كريب، قال: ثنا يحيى، عن ابن أبي نجيح، عن الحكم، عن مِقْسَمٍ، عن ابن عباس: {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا}. قال: أخْلِص له إخلاصًا.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ, İbn Ebî Necîh’ten, o el-Hakem’den, o Mıksem’den, o da İbn Abbâs’tan rivayet etti: {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا} “Ve bütün varlığınla O’na yönel”. [İbn Abbâs]: O’na tam bir ihlasla yönel, dedi.
حدثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصور، عن مجاهد: {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا}. قال: أخلص له إخلاصًا .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr’dan, o da Mücâhid’den {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا} “Ve bütün varlığınla O’na yönel” buyruğu hakkında rivayet etti; [Mücâhid]: O’na tam bir ihlasla yönel, dedi .
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا مهران، عن سفيان، عن منصور، عن مجاهد مثله.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân’dan, o Mansûr’dan, o da Mücâhid’den bunun aynısını rivayet etti.
حدثنا أبو كريب، قال: ثنا وكيع، عن سفيانَ، عن مجاهد مثلَه، إلا أنه قال: أخلص إليه.
Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân’dan, o da Mücâhid’den aynısını rivayet etti; ancak o: “O’na ihlasla yönel” dedi.
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا جرير، عن منصور، عن مجاهد: {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا}. قال: أخلِصْ إليه إخلاصًا .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr’dan, o da Mücâhid’den {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا} “Ve bütün varlığınla O’na yönel” buyruğu hakkında rivayet etti; [Mücâhid]: O’na tam bir ihlasla yönel, dedi .
حدثني يعقوب، قال: ثنا هشيم، عن إسماعيل بن أبي خالد، عن أبي يحيى المكيِّ في قوله: {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا}. قال: أخلِصْ إليه إخْلاصًا.
Bana Ya‘kūb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, İsmâil b. Ebî Hâlid’den, o da Ebû Yahyâ el-Mekkî’den {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا} “Ve bütün varlığınla O’na yönel” buyruğu hakkında rivayet etti; [Ebû Yahyâ]: O’na tam bir ihlasla yönel, dedi.
حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدثنى الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قوله: {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا}. قال: أخلص إليه المسألة والدعاءَ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti, bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا} “Ve bütün varlığınla O’na yönel” buyruğu hakkında rivayet etti; [Mücâhid]: İstemeyi ve duayı yalnızca O’na tahsis et [ihlaslı kıl], dedi .
حدثنا أبو كريب، قال: ثنا ابن أبي زائدةَ، عن أشعثَ، عن الحسن في قوله: {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا}. قال: بَتِّلْ نفسَك واجتهد.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide, Eş‘as’tan, o da el-Hasan’dan {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا} “Ve bütün varlığınla O’na yönel” buyruğu hakkında rivayet etti; [el-Hasan]: Kendini [bütün varlığınla O’na] ada ve gayret et, dedi.
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا}. يقولُ: أخلص له العبادة والدعوةَ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا} “Ve bütün varlığınla O’na yönel” buyruğu hakkında rivayet etti; [Katâde] der ki: İbadeti ve duayı O’na has kıl, demektir.
حدثنا ابنُ عبدِ ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمرٍ، عن قتادةَ بنحوه .
Bize İbn Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den benzerini rivayet etti .
حُدِّثْتُ عن الحسين، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحاك يقولُ في قوله: {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا}. قال: أخْلِصْ إليه إخلاصًا .
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: Dahhâk'ı {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا} “Ve bütün varlığınla O’na yönel” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: O’na tam bir ihlasla yönel, dedi .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا}. قال: أيْ: تفَرَّغ لعبادته. قال: {وَتَبَتَّلْ}: تعبَّد ؛ ذا التبتل إلى اللهِ. وقرأ قولَ اللَّهِ: {فَإِذَا فَرَغْتَ فَانصَبْ} [الشرح: ٧]. قال: إذا فرَغْتَ من الجهاد فانْصَب في عبادةِ اللهِ، {وَإِلَى رَبَّكَ فَارْغَب} [الشرح: ٨].
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا} “Ve bütün varlığınla O’na yönel” buyruğu hakkında dedi ki: Yani O’nun ibadetine vakit ayır. Dedi ki: {وَتَبَتَّلْ} “Yönel”, ibadet et demektir; Allah’a tebettül işte budur . Ve Allah’ın şu buyruğunu okudu: {فَإِذَا فَرَغْتَ فَانصَبْ} “Boş kaldın mı hemen [başka bir işe/ibadete] koyul” [İnşirâh: 7]. [İbn Zeyd] dedi ki: Cihattan boşaldığın zaman Allah’a ibadette yorul [ibadete koyul], {وَإِلَى رَبَّكَ فَارْغَب} “Ve yalnız Rabbine yönel” [İnşirâh: 8].
وقوله: {رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ}. اختلَفَتِ القرأةُ في قراءة ذلك؛ فقرأَته عامةُ قرأة المدينة بالرفع على الابتداء، إذ كان ابتداء آيةٍ بعد أخرى تامة. وقرأ ذلك عامة قرأة الكوفة بالخفض على وجه النعتِ والردِّ على الهاء التي في قوله جلَّ وعزَّ: {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ}.
Allah Teâlâ'nın: {رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} “[O,] doğunun da batının da Rabbidir” buyruğuna gelince; kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine kurrâsının geneli, tamamlanmış bir ayetten sonra yeni bir ayetin başlangıcı olması sebebiyle ibtidâ (mübteda) kabilinden bunu ref ile (ötreli) okumuştur. Kûfe kurrâsının geneli ise aziz ve celil olan [Allah]'ın: {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ} “Ve bütün varlığınla O’na yönel” buyruğundaki “hâ” (ه) zamirine sıfat kılınması ve ona bağlanması sebebiyle bunu hafd ile (esreli) okumuştur.
والصوابُ من القولِ في ذلك عندَنا أنهما قراءتان معروفتان قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ مِن القرأةِ، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ. ومعنى الكلام: ربُّ أهلِ المشرقِ والمغربِ وما بينَهما من العالَمِ.
Bize göre bu konudaki doğru görüş şudur: Bunlar meşhur iki kıraattir ve kıraat âlimlerinden [muteber] ilim ehli her ikisiyle de okumuştur. Dolayısıyla okuyan kimse bu iki kıraatten hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Sözün anlamı ise şudur: Doğu ve batı ehlinin ve ikisi arasında bulunan tüm varlıkların Rabbidir .
وقولُه: {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ}. يقولُ: لا ينبغي أن يُعْبَدَ إلهٌ سوى اللهِ الذي هو ربُّ المشرقِ والمغربِ.
{لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ} “O'ndan başka ilah yoktur” buyruğu hakkında der ki: Doğunun ve batının Rabbi olan Allah'tan başka hiçbir ilaha ibadet edilmesi uygun olmaz.
وقولُه: {فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا}. [يقولُ: فاتَّخذه قيِّمًا بأمورك] ، وفوِّضْ إليه أسبابَك.
{فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا} “Öyleyse O'nu vekil edin” buyruğu hakkında [der ki: İşlerini O'na havale et] ve işlerinin idaresini O'na bırak.
وقولُه: {وَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِيلًا}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: اصْبَرْ يا محمدُ على ما يقولُ المشركون من قومك لك، وعلى أذاهم، واهْجُرُهم في اللَّهِ هَجْرًا جميلا. والهجرُ الجميلُ هو الهجرُ في ذاتِ اللَّهِ، كما قال ﷿: {وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} (الأنعام: ٦٨). وقيل: إن ذلك نُسخ.
{وَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِيلًا} “Onların söylediklerine sabret ve onlardan güzelce ayrıl” buyruğunda Allah Teâlâ, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden olan müşriklerin senin hakkında söylediklerine ve eziyetlerine sabret; Allah rızası için onlardan güzelce ayrıl. Güzelce ayrılmak (hecr-i cemîl), Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman, başka bir söze geçinceye kadar onlardan yüz çevir. Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile beraber oturma” (el-En'âm: 68) buyurduğu gibi, Allah rızası için yüz çevirip uzaklaşmaktır. Bunun nesh edildiği de söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِيلًا}: "براءة" نسخت ما ههنا، أُمِر بقتالِهم حتى يَشْهَدوا ألَّا إله إلا الله، وأن محمدًا رسولُ الله، لا يَقْبَلُ منهم غيرها.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {وَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِيلًا} “Onların söylediklerine sabret ve onlardan güzelce ayrıl” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Berâe (Tevbe) [Suresi] buradaki [hükmü] neshetti (yürürlükten kaldırdı); Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik edinceye kadar onlarla savaşılması emrolundu, onlardan bundan başkası kabul edilmez.”
القولُ في تأويل قوله ﷿: {وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا (١١) إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا (١٢) وَطَعَامًا ذَا غُصَّةٍ وَعَذَابًا أَلِيمًا (١٣)}.
Allah azze ve celle'nin: {وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا (١١) إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا (١٢) وَطَعَامًا ذَا غُصَّةٍ وَعَذَابًا أَلِيمًا (١٣)} “Beni o yalanlayıcı, varlık ve refah sahipleriyle baş başa bırak ve onlara biraz mühlet tanı. Şüphesiz bizim yanımızda bukağılar (ağır prangalar) ve cehennem vardır. Boğazı tıkayıp kalan bir yiyecek ve can yakıcı bir azap vardır” buyruğunun tevili hakkında görüş.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى تعالى ذكره بقوله: {وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ}: ودعنى يا محمد والمكذِّبين بآياتي، {أُولِي النَّعْمَةِ}. يعنى: أهلَ التنعُّمِ في الدنيا، {وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا}. يقولُ: وأخِّرْهم بالعذابِ الذي بسَطْتُه لهم قليلًا، حتى يَبْلُغَ الكتابُ أجله.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Allah Teâlâ'nın {وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ} “Beni o yalanlayıcılarla baş başa bırak” buyruğundan kastı: Ey Muhammed! Ayetlerimi yalanlayanları Bana bırak, {أُولِي النَّعْمَةِ} “Varlık ve refah sahiplerini”, yani dünyada nimet ve refah içinde yüzenleri [Bana bırak], {وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا} “Ve onlara biraz mühlet tanı” buyruğundan kastı: Yazılmış olan ecel vaktine ulaşıncaya kadar kendilerine hazırladığım azabı biraz ertele, demektir.
وذُكِر أن الذي كان بين نزول هذه الآية وبينَ بدرٍ يسيرٌ .
Bu ayetin inişi ile Bedir savaşı arasında geçen sürenin pek az olduğu zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن محمد بن إسحاق، عن ابن عبادٍ، عن أبيه عبادِ بن عبدِ اللهِ بن الزبيرِ، عن عائشةَ قالت: لما نزلَت هذه الآية: {وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا (١١) إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا} الآية. قالت لم يَكُنْ إلا يسيرًا حتى كانت وقعةُ بدر.
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Muhammed b. İshâk’tan, o İbn Abbâd’dan, o babası Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr’den, o da Âişe’den [şöyle dediğini] rivayet etti: {وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا (١١) إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا} “Beni o yalanlayıcı, varlık ve refah sahipleriyle baş başa bırak ve onlara biraz mühlet tanı. Şüphesiz bizim yanımızda bukağılar (ağır prangalar) ve cehennem vardır” ayeti nazil olduğunda, [Âişe] dedi ki: Çok geçmedi ki nihayet Bedir Savaşı meydana geldi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: قال اللهُ ﷿: {وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا}. يقولُ: إن لله ﷻ فيهم طَلِبةً وحاجةً .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: Allah azze ve celle: {وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًا} “Beni o yalanlayıcı, varlık ve refah sahipleriyle baş başa bırak ve onlara biraz mühlet tanı” buyurmuştur. [Katâde] der ki: Şüphesiz Allah celle celâluhû'nun onlardan alacağı bir intikamı ve göreceği bir hesabı vardır .
وقولُه: {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن عندَنا لهؤلاء المكذِّبين بآياتنا {أَنْكَالًا}. يعنى قيودًا، واحدُها نِكْلٌ.
{إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا} “Şüphesiz bizim yanımızda bukağılar (ağır prangalar) ve cehennem vardır” buyruğunda Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ayetlerimizi yalanlayan bu kimseler için katımızda {أَنْكَالًا} “Bukağılar”, yani zincir ve prangalar vardır; bunun tekili Nikl (نِكْل)'dir.
وبمثلِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ، عن أبيه، عن أبي عمرٍو، [عن عكرمةَ أن] الآيةَ التي قال اللهُ ﷿: {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا} إنها قيودٌ .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu'temir, babasından, o Ebû Amr'dan, [o da İkrime'den rivayet etti ki: Allah azze ve celle'nin:] {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا} “Şüphesiz bizim yanımızda bukağılar ve cehennem vardır” ayeti hakkında: Bunlar prangalardır , dedi.
حدَّثني عبيدٌ بنُ أسباطَ بن محمدٍ، قال: ثنا ابن يَمانٍ، عن سفيانَ، عن أبي عمرٍو، عن عكرمةَ: {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا}. قال: قيودًا.
Bana Ubeyd b. Esbât b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o Ebû Amr'dan, o da İkrime'den: {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا} “Şüphesiz bizim yanımızda bukağılar vardır” ayeti hakkında rivayet etti; [İkrime]: Prangalardır, dedi.
[حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى وعبدُ الرحمنِ، قالا: ثنا سفيانُ، قال: ثنا أبو عمرٍو، عن عكرمةَ: {أَنْكَالًا}. قال: قيودًا] .
[Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ ve Abdurrahman rivayet edip dediler ki: Bize Süfyân rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Amr, İkrime'den {أَنْكَالًا} “Bukağılar” hakkında rivayet etti; [İkrime]: Prangalardır, dedi] .
[حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن أبي عمرٍو، عن عكرمة: {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا}. قال: قيودًا.
[Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ebû Amr'dan, o da İkrime'den {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا} “Şüphesiz bizim yanımızda bukağılar vardır” ayeti hakkında rivayet etti; [İkrime]: Prangalardır, dedi.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، قال: وبلَغَنى عن مجاهدٍ، قال: الأنكالُ القيودُ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân rivayet etti ve dedi ki: Bana Mücâhid'den ulaştığına göre o şöyle demiştir: el-Enkâl (الأنكال), prangalardır .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا ابنُ المباركِ، عن سفيانَ، عن حمادٍ، [قال: الأنكالُ القيودُ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Süfyân'dan, o da Hammâd'dan rivayet etti; [Hammâd dedi ki: el-Enkâl, prangalardır.
حدَّثني محمدُ بنُ عيسى الدَّامَغانيُّ، قال: ثنا ابنُ المباركِ، عن سفيانَ، عن حمادٍ مثله.
Bana Muhammed b. Îsâ ed-Dâmeğânî rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Süfyân'dan, o da Hammâd'dan benzerini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، قال: سمعتُ حمادًا يقولُ: الأنكالُ القيودُ] .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân rivayet etti ve dedi ki: Hammâd'ın: el-Enkâl, prangalardır, dediğini işittim] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا}. أي: قيودًا .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا} “Şüphesiz bizim yanımızda bukağılar vardır” ayeti hakkında rivayet etti; yani prangalardır, dedi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ عن مباركٍ، عن الحسن، و عن سفيانَ، عن أبي [عمرٍو القاصِّ]، عن عكرمةَ: {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا}. قالا: قيودًا.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Mübârek'ten, o el-Hasan'dan, ve Süfyân'dan, o Ebû [Amr el-Kâss]’tan, o İkrime'den {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا} “Şüphesiz bizim yanımızda bukağılar vardır” ayeti hakkında rivayet etti; her ikisi de: Prangalardır, dediler.
حدَّثنا أبو عبيد الوَصَّابِيُّ محمدُ بنُ حفصٍ، قال: ثنا ابنُ حِمْيَرٍ ، قال: ثنا الثوريُّ، عن حمادٍ في قوله: {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا}. قال: الأنكالُ القيودُ.
Bize Ebû Ubeyd el-Vassâbî Muhammed b. Hafs rivayet edip dedi ki: Bize İbn Hımyer rivayet etti , dedi ki: Bize es-Sevrî, Hammâd'dan {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا} “Şüphesiz bizim yanımızda bukağılar ve cehennem vardır” buyruğu hakkında rivayet etti; [Hammâd]: el-Enkâl, prangalardır, dedi.
حدَّثنا سعيدُ بنُ عَنْبَسةَ الرازيُّ، قال: مررتُ بابنِ السَّمَّاكِ وهو يَقُصُّ، وهو يقولُ: سَمِعْتُ سفيانَ الثوريَّ يقولُ: سمِعْتُ حمادًا يقولُ في [قولِ اللهِ: {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا}. قال: قيودًا سوداءَ من نارِ جهنمَ
Bize Saîd b. Anbese er-Râzî rivayet edip dedi ki: İbnü's-Semmâk'a vaaz verip kıssa anlatırken uğradım, o şöyle diyordu: Süfyân es-Sevrî'nin şöyle dediğini işittim: Hammâd'ın [Allah'ın: {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا} “Şüphesiz bizim yanımızda bukağılar vardır” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Cehennem ateşinden kapkara prangalardır
وقولُه: {وَجَحِيمًا}. يقولُ: ونارًا تَسَعَّرُ.
{وَجَحِيمًا} “Ve cehennem [vardır]” buyruğu hakkında der ki: Ve alev alev yanan bir ateş [vardır].
وقولُه: {وَطَعَامًا ذَا غُصَّةٍ}. يقولُ: وطعامًا يَغَصُّ به آكلُه، فلا هو نازلٌ من حلقِه، ولا هو خارجٌ منه.
{وَطَعَامًا ذَا غُصَّةٍ} “Ve boğazı tıkayıp kalan bir yiyecek” buyruğu hakkında der ki: Yiyenin boğazına durup takılan, ne boğazından aşağı inen ne de dışarı çıkan bir yiyecek.
كما حدَّثني إسحاقُ بنُ وهبٍ وابنُ سِنانٍ القَزَّازُ، قالا: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا شبيبُ بنُ بشرٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَطَعَامًا ذَا غُصَّةٍ}. قال: شوكٌ يَأْخُذُ بالحَلقِ، فلا يَدْخُلُ ولا يَخْرُجُ .
Nitekim bana İshâk b. Vehb ve İbn Sinân el-Kazzâz rivayet edip dediler ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Şebîb b. Bişr, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {وَطَعَامًا ذَا غُصَّةٍ} “Ve boğazı tıkayıp kalan bir yiyecek” buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs]: Boğaza takılıp kalan, ne içeri giren ne de dışarı çıkan dikendir, dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَطَعَامًا ذَا غُصَّةٍ}. قال: شجرةَ الزَّقُّومِ.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti. Hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَطَعَامًا ذَا غُصَّةٍ} “Ve boğazı tıkayıp kalan bir yiyecek” buyruğu hakkında rivayet etti; [Mücâhid]: Zakkum ağacıdır, dedi.
وقولُه: {وَعَذَابًا أَلِيمًا}. يقولُ: وعذابًا مؤلمًا موجعًا.
{وَعَذَابًا أَلِيمًا} “Ve can yakıcı bir azap” buyruğu hakkında der ki: Elem verici, can yakıcı bir azaptır.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن حمزةَ الزَّيَّاتِ، عن حُمْرانَ بن أَعْيَنَ أن النبيَّ ﷺ قرَأ: {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا (١٢) وَطَعَامًا ذَا غُصَّةٍ} ".
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Hamza ez-Zeyyât'tan, o Humrân b. A'yen'den rivayet etti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: {إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا (١٢) وَطَعَامًا ذَا غُصَّةٍ} “Şüphesiz bizim yanımızda bukağılar ve cehennem vardır. Boğazı tıkayıp kalan bir yiyecek...” ayetlerini okudu.
فصَعِق ﷺ .
[Bunun üzerine] sallallâhu aleyhi ve sellem bayılıp kendinden geçti .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا}.
Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا} “O gün yer ve dağlar sarsılır; dağlar akıp dağılan bir kum yığını haline gelir” buyruğunun tevili hakkında görüş.
قال أبو جعفر ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: إن لدينا لهؤلاء المشركين من قريش الذين يُؤْذُونك يا محمدُ، العقوباتِ التي وصَفَها جَلَّ ثناؤه، في يومٍ تَرْجُفُ الأرضُ والجبالُ. ورُجفانُ ذلك اضطرابُه بمن عليه، وذلك يومَ القيامة.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana eziyet eden Kureyşli bu müşrikler için katımızda, şanı yüce olan Allah'ın vasfettiği bu cezalar, yerin ve dağların şiddetle sarsılacağı bir günde hazır beklemektedir. Bunların sarsılması (rucfân), üzerindekilerle birlikte çalkalanıp sarsılmasıdır; bu da kıyamet günüdür.
وقولُه: {وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكانت الجبالُ رملًا سائلًا متناثرًا. والمَهِيلُ مفعولٌ، من قول القائلِ: هِلْتُ الرمل، فأنا أُهِيلُه. وذلك إذا حُرِّك أسفلِّه، فانهال عليه مِن أعلاه، وللعرب في ذلك لغتان، تقولُ: مَهِيلٌ ومَهْيُولٌ. و: مَكِيلٌ ومَكْيُولٌ، ومنه قول الشاعرِ :
{وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا} “Dağlar akıp dağılan bir kum yığını haline gelir” buyruğunda Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Dağlar akıp giden, etrafa saçılan kum haline gelmiştir. el-Mehîl (الْمَهِيلُ), kişinin “Kumu akıttım, ben onu akıtıyorum (hiltü'r-ramle fe-ene ühîlüh)” sözünden türemiş bir ism-i mef'ûldür. Bu durum, kumun altı oynatıldığında üstünün aşağıya doğru akıp kaymasıdır. Arapların bu kelimede iki lehçesi vardır: Mehîl (مَهِيلٌ) ve Mehyûl (مَهْيُولٌ) derler. Tıpkı Mekîl (مَكِيلٌ) ve Mekyûl (مَكْيُولٌ) dedikleri gibi. Şairin şu sözü de bu kabildendir :
قد كان قومُكَ يَحْسَبونك سيدًا … وإخالُ أنك سيدٌ مَعْيونُ
Kavmin senin bir efendi olduğunu sanırdı … Bense senin nazar değmiş (göz değmiş) bir efendi olduğunu zannediyorum
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٍّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا}. يقولُ: الرملُ السائلُ .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا} “Dağlar akıp dağılan bir kum yığını haline gelir” buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] der ki: Akıp giden kumdur .
حدَّثني محمدُ بنُ سعد، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه،، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا}. قال: الكثيبُ المهيلُ اللينُ إذا مسَسْتَه تَتابَع.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا} “Dağlar akıp dağılan bir kum yığını haline gelir” buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: el-Kesîbü'l-mehîl, dokunduğun zaman dökülüp birbirini takip eden yumuşak [kumdur] .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {كَثِيبًا مَهِيلًا}. قال: يَنْهالُ.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; ve bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {كَثِيبًا مَهِيلًا} “Akıp dağılan bir kum yığını” buyruğu hakkında: Akıp dökülür, dediğini rivayet ettiler.
القولُ في تأويلِ قولهِ تعالى: {إِنَّا أَرْسَلْنَا إِلَيْكُمْ رَسُولًا شَاهِدًا عَلَيْكُمْ كَمَا أَرْسَلْنَا إِلَى فِرْعَوْنَ رَسُولًا (١٥) فَعَصَى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا (١٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا أَرْسَلْنَا إِلَيْكُمْ رَسُولًا شَاهِدًا عَلَيْكُمْ كَمَا أَرْسَلْنَا إِلَى فِرْعَوْنَ رَسُولًا (١٥) فَعَصَى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا (١٦)} “Şüphesiz Firavun'a bir elçi gönderdiğimiz gibi, size de aleyhinize şahitlik edecek bir elçi gönderdik. Firavun ise o elçiye isyan etti; biz de onu pek ağır bir yakalayışla yakalayıverdik” buyruğunun tevili hakkında görüş.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: إنَّا أَرْسَلْنا إليكم أَيُّهَا النَّاسُ رَسُولًا شاهِدًا عليكم بإجابة مِن أجاب منكم دعوتى، وامتناع مِن امْتَنَع منكم مِن الإجابةِ، يومَ تَلْقَوْنى في القيامة، {كَمَا أَرْسَلْنَا إِلَى فِرْعَوْنَ رَسُولًا}.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Kıyamet gününde Bana kavuştuğunuzda aranızdan çağrıma icabet edenin icabetine, icabetten kaçınanın da kaçınmasına dair aleyhinize şahitlik edecek bir peygamberi, {كَمَا أَرْسَلْنَا إِلَى فِرْعَوْنَ رَسُولًا} “Firavun'a bir elçi gönderdiğimiz gibi” size de elçi olarak gönderdik.
يقولُ: مثلَ إرسالنا مِن قبلِكم إلى فرعونِ مصرَ رسولًا يدعوه إلى الحقِّ، فعَصى فرعونُ الرسولَ الذي أَرْسَلْناه إليه، {فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا}. يقولُ: فأخَذْناه أَحَدًا شديدًا؛ فأَهْلَكْناه ومَن معه جميعًا. وهو مِن قولهم: كَلَاٌ مُسْتَوْبَلٌ. إذا كان لا يُسْتَمْرَأُ، وكذلك الطعامُ.
Şöyle buyurmaktadır: Sizden önce Mısır Firavun'una onu hakka çağıran bir elçi gönderdiğimiz gibi [size de gönderdik]. Firavun ise kendisine gönderdiğimiz elçiye isyan etti. {فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا} “Biz de onu pek ağır bir yakalayışla yakalayıverdik”. Şöyle buyurmaktadır: Onu şiddetli bir şekilde yakaladık; hem onu hem de beraberindekilerin hepsini helak ettik. Bu ifade, hazmedilemeyen [zararlı] otlak için Arapların söylediği: Kelâün müstevbelün (كَلَأٌ مُسْتَوْبَلٌ) sözünden gelmektedir; yiyecek için de aynı ifade kullanılır.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَخْذًا وَبِيلًا}. قال: شديدًا .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {أَخْذًا وَبِيلًا} “Pek ağır bir yakalayışla” buyruğu hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs]: Şiddetli [bir yakalayışla], dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا}. قال: شديدًا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; ve bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا} “Biz de onu pek ağır bir yakalayışla yakalayıverdik” buyruğu hakkında: Şiddetli [bir yakalayışla], dediğini rivayet ettiler .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا}. قال: شديدًا.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا} “Biz de onu pek ağır bir yakalayışla yakalayıverdik” buyruğu hakkında: Şiddetli [bir yakalayışla], dediğini rivayet etti.
[حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَخْذًا وَبِيلًا}. قال: شديدًا] .
[Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {أَخْذًا وَبِيلًا} “Pek ağır bir yakalayışla” buyruğu hakkında: Şiddetli [bir yakalayışla], dediğini rivayet etti] .