Binûn

"Müzzemmil" Suresinin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولَه: {فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا}. قال: الوبيلُ الشرُّ، والعربُ تقولُ لمن تَتابَع عليه الشرُّ: لقد أُوبل عليه الشرُّ. وتقولُ: أَوْبَلْتَ على شرَّكَ. قال: [ولم] يَرْضَ اللهُ بأن غُرِّق وعُذِّب، حتى

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا} “Biz de onu pek ağır bir yakalayışla yakalayıverdik” buyruğu hakkında şöyle dedi: el-Vebîl (الوبيل) kötülük demektir. Araplar kötülüğü peş peşe gelen kimse için: 'Kötülük onun üzerine yığıldıkça yığıldı' derler. Yine: 'Kötülüğünü katmerleştirdin' derler. [İbn Zeyd] dedi ki: Allah onun sadece boğulması ve azap edilmesiyle yetinmeyip

أُقرَّ في عذابٍ مستقرٍّ، حتى يُبْعَثُ إلى النارِ يومَ القيامةِ. [يريدُ فرعونَ] .

kıyamet gününde ateşe gönderilinceye kadar yerleşik bir azap içinde tutulmasını [takdir etmiştir]. [Bununla Firavun'u kastetmektedir] .

القولُ في تأويل قولِه ﷿: {فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا (١٧) السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ كَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا (١٨)}.

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا (١٧) السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ كَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا (١٨)} “Peki inkâr ederseniz, çocukları ak saçlı ihtiyarlara çeviren o günden nasıl korunacaksınız? Gökyüzü bile onunla (o günün dehşetiyle) yarılacaktır. O'nun vaadi kesinlikle yerine getirilmiştir” buyruğunun tevili hakkında görüş.

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه للمشركين به: فكيف تخافون أيُّها الناسُ يومًا يَجْعَلُ الولْدانَ شيئًا إن كفَرْتُم بالله ولم تُصَدِّقوا به. وذُكِر أن ذلك كذلك في قراءةِ عبدِ اللهِ بن مسعودٍ .

Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Allah Teâlâ, Kendisine ortak koşanlara şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Eğer Allah'ı inkâr eder ve O'nu tasdik etmezseniz, çocukları ihtiyarlara çeviren bir günden nasıl sakınacaksınız? Bunun Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde de böyle olduğu zikredilmiştir .

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا}: [لا كَيْفَ] . يقولُ: كيف تتَّقون يومًا، وأنتم قد كفَرْتم به ولا تُصَدِّقون به.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا} “Peki inkâr ederseniz, çocukları ak saçlı ihtiyarlara çeviren o günden nasıl korunacaksınız?” buyruğu hakkında: [Nasıl korunacaksınız ki] , yani siz o günü inkâr etmiş ve onu tasdik etmiyorken o günden nasıl korunacaksınız? dediğini rivayet etti.

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ}. قال: والله لا يَتَّقِى مَن كفر بالله ذلك اليوم .

Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ} “Peki inkâr ederseniz nasıl korunacaksınız?” buyruğu hakkında: Vallahi, Allah'ı inkâr eden kimse o günden korunamaz, dediğini rivayet etti .

وقولُه: {يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا}. يعنى: يومَ القيامةِ، وإنما تَشِيبُ الوِلْدَانُ فيه مِن شدة هَوْلِه وكَرْبِه.

Allah Teâlâ'nın: {يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا} “Çocukları ak saçlı ihtiyarlara çeviren o günden” buyruğu, kıyamet gününü kastetmektedir. Çocuklar o günde ancak onun korku ve sıkıntısının şiddetinden ötürü ihtiyarlar.

كما حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاك يقولُ في قولَه: {يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا}: كان ابنُ مسعودٍ يقولُ: إذا كان يومُ القيامةِ دعا ربُّنا المِلكُ آدمَ، فيقولُ: يا آدمُ، قُمْ فَابْعَثْ بَعْثَ النارِ. فيقولُ آدمُ: أَي ربِّ، لا علم لى إلا ما علَّمْتَنى. فيقولُ الله له: أَخْرِجْ مِن كُلِّ أَلفٍ تسعَمائةٍ وتسعةً وتسعين. فيُساقون إلى النارِ سُودًا مُقَرَّنِين، زُرْقًا كالِحِينَ، فيَشِيبُ هنالك كلُّ وليد .

Nitekim bana el-Hüseyn'den rivayet edildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: Dahhâk'ı {يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا} “Çocukları ak saçlı ihtiyarlara çeviren o gün” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: İbn Mes'ûd şöyle derdi: Kıyamet günü olduğunda Hükümran olan Rabbimiz Âdem'e seslenip: 'Ey Âdem, kalk ve cehennem heyetini gönder!' buyurur. Âdem: 'Ey Rabbim! Senin bana öğrettiğinden başka benim bir bilgim yoktur' der. Allah da ona: 'Her bin kişiden dokuz yüz doksan dokuzunu çıkar!' buyurur. Onlar cehenneme yüzleri kararmış , birbirine bağlanmış, gözleri göğermiş ve yüzleri buruşmuş halde sevk edilirler; işte orada her çocuk ihtiyarlar .

حدَّثني يُونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولَه: {يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا}. قال: تَشِيبُ الصِّغارُ مِن كربِ ذلك اليومِ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا} “Çocukları ak saçlı ihtiyarlara çeviren o gün” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Küçük çocuklar o günün kederinden / dehşetinden ötürü ihtiyarlarlar .

وقولُه: {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: السماءُ مُثْقَلَةٌ بذلك اليوم، مُتَصَدَّعةٌ مُتَشَقِّقَةٌ.

{السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ} “Gökyüzü bile onunla (o günün dehşetiyle) yarılacaktır” buyruğunda Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Gökyüzü o günün [ağırlığıyla] ağırlaşmış, çatlamış ve yarılmıştır.

وبنحوِ الذي قلْنا الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ}: يعني تشقُّقَ السماءِ حينَ يَنْزِلُ الرحمنُ جلَّ وعزَّ .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ} “Gökyüzü bile onunla yarılacaktır” buyruğu hakkında: Celîl ve Azîz olan Rahmân [hüküm vermek üzere] indiğinde göğün yarılmasını kastetmektedir, dediğini rivayet etti .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. [Yine] bana rivayet etti...

الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مُنْفَطِرٌ بِهِ}. قال: مُثْقَلةٌ به .

el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {مُنْفَطِرٌ بِهِ} “Onunla yarılacaktır” buyruğu hakkında: Onunla ağırlaşmıştır, dediğini rivayet ettiler .

حدَّثنا أبو حفصٍ الجُبَيْريُّ ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا أبو مودودٍ ، عن الحسنِ في قولِه: {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ}. قال: مُثْقَلةٌ محزونةٌ يومَ القيامةِ .

Bize Ebû Hafs el-Cübeyrî rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Mevdûd , el-Hasan'dan {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ} “Gökyüzü bile onunla yarılacaktır” buyruğu hakkında: Kıyamet gününde ağırlaşmış ve kederlenmiştir , dediğini rivayet etti .

حدَّثني علي بن سهلٍ، قال: ثنا مؤملٌ، قال: ثنا أبو مودودٍ بحرُ بنُ موسى، قال: سمِعْتُ الحسنَ يقولُ في هذه الآية. ثم ذكَر مثلَه .

Bana Ali b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize Müemmel rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Mevdûd Bahr b. Mûsâ rivayet edip dedi ki: el-Hasan'ı bu ayet hakkında konuşurken işittim. Sonra bunun benzerini zikretti .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بن واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ: {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ}. قال: مُثْقَلَةٌ به .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin , Yezîd'den, o da İkrime'den {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ} “Gökyüzü bile onunla yarılacaktır” buyruğu hakkında: Onunla ağırlaşmıştır , dediğini rivayet etti .

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، قال: ثنا أبو رَجاءٍ، عن الحسنِ في قولَه: {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ}. قال: مُوقَرَةٌ مُثْقَلةٌ (٥).

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Recâ, el-Hasan'dan {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ} “Gökyüzü bile onunla yarılacaktır” buyruğu hakkında: Yüklenmiş ve ağırlaşmıştır, dediğini rivayet etti (٥).

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ}. يقولُ: [مُثْقَلةٌ يوم القيامة] .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ} “Gökyüzü bile onunla yarılacaktır” buyruğu hakkında şöyle der: [Kıyamet gününde ağırlaşmıştır].

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قولَه: {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ}. قال: هذا يومَ القيامة، [يومَ يجعلُ] الوِلْدَانَ شِيبًا، ويومَ تَنْفَطِرُ السماءُ. وقرأ: {إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ} [الانفطار: ١]. وقال: هذا كلُّه يومَ القيامةِ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ} “Gökyüzü bile onunla yarılacaktır” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Bu, kıyamet günüdür; çocukları ak saçlı ihtiyarlara çevireceği gün ve göğün yarılacağı gündür. Ve: {إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ} “Gök yarıldığı zaman” [İnfitâr: 1] ayetini okudu ve: Bütün bunlar kıyamet günündedir, dedi.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن عبدِ اللهِ بن نُجَيٍّ ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ}. قال: مُمْتَلِئَةٌ به .

Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Câbir'den, o Abdullah b. Nüceyy'den , o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ} “Gök yarıldığı zaman” hakkında: Onunla dolmuştur, dediğini rivayet etti .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن عبدِ اللهِ بن نُجَيٍّ ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ}. قال: ممتلئةٌ به، بلسانِ الحبشةِ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Câbir'den, o Abdullah b. Nüceyy'den , o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ} “Gökyüzü bile onunla yarılacaktır” buyruğu hakkında: Habeş dilinde 'onunla dolmuştur' [demektir], dediğini rivayet etti.

[حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن عكرمةَ، ولم يَسْمَعْه، عن ابن عباسٍ: {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ}. قال: ممتلئةٌ به] .

[Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Câbir'den, o İkrime'den -ki bizzat duymamıştır-, o da İbn Abbâs'tan {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ} “Gökyüzü bile onunla yarılacaktır” buyruğu hakkında: Onunla dolmuştur, dediğini rivayet etti] .

وذُكِّرَت السماءُ في هذا الموضع؛ لأن العربَ تُذَكِّرُها وتُؤَنِّثُها، فمَن ذكَّرها وجَّهها إلى السقفِ، كما يقالُ: هذا سماءُ البيتِ. لسَقْفِه. وقد يجوزُ أن يكونَ تذكيرُهم إياها لأنها مِن الأسماءِ التي لا فصلَ فيها بينَ مؤنَّثِها ومذكَّرِها، ومن

Burada es-Semâ' (السماء) [kelimesi] eril yapılmıştır; çünkü Araplar onu hem eril hem de dişil olarak kullanırlar. Dolayısıyla onu eril sayan kimse, onu tavana hamletmiştir; nitekim evin tavanı kastedilerek: "Bu, evin semâsıdır (tavanıdır)" denilir. Onu eril kullanmaları, dişili ile erili arasında bir fark bulunmayan isimlerden olması sebebiyle de caiz olabilir. Eril [kullanıma]...

التذكيرِ قولُ الشاعرِ :

şairin şu sözü [örnektir] :

فلو رفَع السماءُ إليه قومًا … لحِقْنا بالسماءِ مع السَّحابِ

Şayet gökyüzü bir kavmi kendisine yükseltecek olsaydı / Biz bulutlarla beraber gökyüzüne ulaşırdık.

وقولُه: {كَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: كان ما وعَد اللهُ مِن أمرٍ أن يَفْعَلَه مفعولًا؛ لأنه لا يُخْلِفُ وعدَه، ومما وعَد أن يَفْعَلَه تكوينُه يومًا تكونُ الولدان منه شيئًا. يقولُ: فاحْذَروا ذلك اليوم أيُّها الناسُ، فإنه كائنٌ لا مَحالةَ.

{كَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا} “O'nun vaadi kesinlikle yerine getirilmiştir” buyruğunda Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Allah'ın yapacağını vaad ettiği her iş mutlaka yerine getirilir; zira O vaadinden dönmez. Yapmayı vaad ettiği şeylerden biri de çocukların kendisinden ötürü ihtiyarlayacağı bir günü yaratmasıdır. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! O günden sakının; çünkü o şüphesiz gerçekleşecektir.

القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا (١٩) إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٠)}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا (١٩) إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٠)} “Şüphesiz bu bir öğüttür. Artık dileyen Rabbine giden bir yol tutar. Şüphesiz Rabbin, senin gecenin üçte ikisinden biraz azını, yarısını ve üçte birini [ibadetle] geçirdiğini, seninle beraber olanlardan bir grubun da [böyle yaptığını] bilir. Geceyi ve gündüzü takdir eden Allah'tır. O, sizin bunu tam olarak hesaplayamayacağınızı bildi de tevbenizi kabul etti. Artık Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun. O, içinizden hastalar olacağını, diğer bir kısmının yeryüzünde dolaşıp Allah'ın lütfundan [rızık] arayacağını, diğer bir kısmının da Allah yolunda savaşacağını bildi. Artık ondan kolayınıza geleni okuyun, namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Allah'a güzel bir borç verin. Kendiniz için önceden ne hayır takdim ederseniz, onu Allah katında daha hayırlı ve mükafatı daha büyük olarak bulursunuz. Allah'tan bağışlanma dileyin. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğunun tevili hakkında görüş.

قال أبو جعفرٍ ﵀: يعني تعالى ذكرُه بقولَه: [{إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ}]: إن هذه الآياتِ التي ذكَرَ فيها أمرَ القيامةِ وأهوالَها، وما هو فاعلٌ فيها بأهلِ الكفرِ، {تَذْكِرَةٌ}. يقولُ: [عِبرةٌ وعِظَةٌ لمن اعْتَبر بها واتَّعظ، {فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا}. يقولُ]: فمن شاء اتَّخذ إلى ربِّه طريقًا، بالإيمانِ

Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- şöyle dedi: Şânı yüce olan [Allah], [{إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ} “Şüphesiz bu bir öğüttür”] buyruğu ile şunu kastetmektedir: Kıyamet meselesini, onun dehşetlerini ve orada inkâr ehline ne yapacağını zikrettiği bu ayetler {تَذْكِرَةٌ} “bir öğüttür”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: [İbret alıp öğüt dinleyen kimse için bir ibret ve bir öğüttür. {فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا} “Artık dileyen, Rabbine giden bir yol edinir”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır]: Artık dileyen, iman ederek

به والعملِ بطاعتِه.

ve O'na itaatte bulunup amel ederek Rabbine giden bir yol edinir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ}. يعنى: القرآنَ، {فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا}: بطاعةِ اللهِ.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ} “Şüphesiz bu bir öğüttür” buyruğu hakkında: Kur'an'ı kastetmektedir; {فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا} “Artık dileyen Rabbine giden bir yol tutar” buyruğu hakkında da: Allah'a itaat etmekle [bir yol tutar], dediğini rivayet etti.

وقولُه: {إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: إن ربَّك يا محمدُ يَعْلَمُ أنك تقوم أقربَ مِن ثلثَيِ الليلِ مُصَلَّيًا، ونصفَه وثلثَه.

{إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ} “Şüphesiz Rabbin, senin gecenin üçte ikisinden biraz azını geçirdiğini bilir” buyruğunda Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rabbin senin namaz kılarak gecenin üçte ikisinden daha az bir vaktini, yarısını ve üçte birini [ibadetle] geçirdiğini bilir.

واختَلَفَت القرأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقَرأَته عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ بالخفضِ (ونصفِه وثلثِه) . بمعنى: وأدنى مِن نصفِه وثلثِه. أي: إنكم لم تُطِيقوا العملَ بما افتَرَض عليكم مِن قيامِ الليلِ، فقوموا أدنى مِن ثلثى الليلِ ومن نصفه وثلثِه. وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ مكةَ وعامةُ قرأةِ الكوفةِ بالنصبِ . بمعنى: إنك تقومُ أدنى مِن ثلثى الليلِ، وتقومُ نصفَه وثلثَه.

Kurrâ bu kelimelerin okunuşunda ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu cer ile (ve nısfihî ve sülüsihî - ونصفِه وثلثِه) okumuştur . Yani: 'Ve yarısından ve üçte birinden daha azını...' manasındadır; [bu takdirde anlam]: Gece ibadeti hususunda size farz kılınan şeyi yerine getirmeye güç yetiremediniz, öyleyse gecenin üçte ikisinden, yarısından ve üçte birinden daha azını [ibadetle] geçirin, demektir. Mekke kurrâsından bazıları ile Kûfe kurrâsının geneli ise bunu nasb ile (ve nısfehû ve sülüsehu - ونصفَه وثلثَه) okumuştur . Yani: Sen gecenin üçte ikisinden azını kalkıp ihya ettiğin gibi , yarısını ve üçte birini de ihya ediyorsun, manasındadır.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك أنهما قراءتان معروفتان صحيحتا المعنى، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.

Bu hususta doğru olan görüş şudur: Bunlar, meşhur ve anlamı sahih iki kıraattir; okuyucu hangisiyle okursa isabet etmiş olur.

وقولُه: {وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ}. يعني: مِن أصحابِ رسول الله ﷺ الذين كانوا مؤمنين باللهِ حينَ فُرِضَ عليهم قيامُ الليلِ.

{وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ} “Seninle beraber olanlardan bir topluluk da [böyle yapar]” buyruğu; kendilerine gece ibadeti farz kılındığı sırada Allah'a iman etmiş bulunan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından [bir topluluk] demektir.

وقولُه: {وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ}. [يقولُ تعالى ذكرُه: والله يقدِّرُ الليلَ والنهارَ] بالساعاتِ والأوقاتِ.

{وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ} “Geceyi ve gündüzü takdir eden Allah'tır” buyruğunda [Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Allah geceyi ve gündüzü] saatleri ve vakitleriyle ölçüp takdir eder.

وقولُه: {عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: علم ربُّكم أيُّها القومُ الذين فُرِض عليهم قيامُ الليلِ، أن لن تُطِيقوا قيامَه، {فَتَابَ عَلَيْكُمْ} إِذ عَجَزْتُم وضعُفْتُم عنه، ورجَع لكم إلى التخفيف عنكم.

{عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ} “O, sizin bunu tam olarak hesaplayamayacağınızı bildi” buyruğunda Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey kendilerine gece ibadeti farz kılınan topluluk! Rabbiniz sizin gece kıyamına güç yetiremeyeceğinizi bildi de, siz bundan aciz kalıp zayıf düştüğünüzde {فَتَابَ عَلَيْكُمْ} “Tevbenizi kabul etti” ve size hafifletme yoluna gitti .

وبنحوِ الذي قلنا في [معنى قولَه: {أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ}. قال أهلُ التأويلِ] .

Tevil ehli de [{أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ} “Güç yetiremeyeceğinizi” buyruğunun anlamı hakkında bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir] .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا هشيمٌ، عن عبادِ بن راشدٍ، عن الحسنِ: {عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ}: [أَن لن] تُطِيقوه .

Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym, Abbâd b. Râşid'den, o da el-Hasan'dan {عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ} “O, sizin bunu güç yetiremeyeceğinizi bildi” buyruğu hakkında: Ona [güç] yetiremeyeceğinizi [bildi], dediğini rivayet etti .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرني به عبادُ بن راشدٍ، قال: سمِعتُ الحسنَ يقولُ في قولِه: {أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ}. [قال: لن] (٤) تُطِيقوه.

Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet edip dedi ki: Abbâd b. Râşid bunu bana haber verdi, dedi ki: el-Hasan'ı {أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ} “Güç yetiremeyeceğinizi” buyruğu hakkında: [Ona] güç yetiremeyeceksiniz (٤), derken işittim.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يعقوب، [عن جعفرٍ، عن سعيدٍ] : {عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ}. يقولُ: أن لن تُطِيقوه (٥).

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kûb, [Ca'fer'den, o da Saîd'den] rivayet etti : {عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ} “O, sizin bunu güç yetiremeyeceğinizi bildi” buyruğu hakkında: Ona güç yetiremeyeceğinizi [bildi], dediğini rivayet etti (٥).

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ}. قال: أن لن تُطِيقوه.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan {عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ} “O, sizin bunu güç yetiremeyeceğinizi bildi” buyruğu hakkında: Ona güç yetiremeyeceğinizi [bildi], dediğini rivayet etti.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: ثنا عطاءُ بنُ السائبِ، عن أبيه، عن

Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Atâ b. es-Sâib, babasından, o da...

عبدِ اللهِ بن عمرٍو، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "خَلَّتان لا يُحْصِيهما رجلٌ مسلمٌ إلا أدْخَلتاه الجنةَ، وهما يسيرٌ، ومَن يَعْمَلُ بهما قليلٌ؛ يُسَبِّحُ الله في دُبُرٍ كلِّ صلاةٍ عشرًا، وَيَحْمَدُه عشرًا، ويُكَبِّرُه عشرًا". قال: فأنا رأيْتُ رسولَ الله ﷺ يَعْقِدُها بيدِه، قال: "فتلك خمسون ومائةٌ باللسانِ، وألفٌ وخمسُمائةٍ في الميزانِ، وإذا أوَى إلى فراشِه سبَّح وحمِد وكبَّر مئةً". قال: "فتلك مائةٌ باللسانِ، وألفٌ في الميزانِ، فأَيُّكُم يَعْمَلُ في اليوم الواحدِ ألفين وخمسَمائةِ سيئةٍ؟ " قالوا: فكيف لا نُحْصِيهما؟ قال: "يأتى أحدَكم الشيطانُ وهو في صلاته فيقولُ: اذْكُرْ كذا، اذْكُرْ كذا. حتى يَنْفَتِلَ، ولعله أن لا يفْعَلَ ، ويأتيه وهو في مضجعِه، فلا يزالُ يُنَوِّمُه حتى ينامَ" .

...Abdullah b. Amr'dan rivayet etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İki haslet vardır ki, Müslüman bir kimse onları koruyup devam ettirirse mutlaka cennete girer. Bunlar kolaydır, fakat onlarla amel eden azdır: Her namazın ardından on defa Allah'ı tesbih eder, on defa O'na hamdeder ve on defa O'nu tekbir eder." [Ravi] dedi ki: Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunları eliyle saydığını gördüm. [Resûlullah] buyurdu ki: "İşte bu, dilde yüz elli, mizanda ise bin beş yüzdür. Yatağına girdiğinde de yüz defa tesbih, hamd ve tekbir getirir." [Resûlullah] buyurdu ki: "Bu da dilde yüz, mizanda ise bindir. Hanginiz bir günde iki bin beş yüz günah işler?" Dediler ki: "Biz onları nasıl koruyamayız?" Buyurdu ki: "Biriniz namazındayken şeytan ona gelir ve 'Şunu hatırla, bunu hatırla' der, nihayet o kimse [namazdan] ayrılır ve belki de bunu yapmaz . Kişi yatağındayken de ona gelir ve uyuyuncaya kadar onu uyutmaya çalışır" .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو نعيمٍ، عن سفيانَ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن أبيه، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو، عن النبيِّ ﷺ نحوَه .

Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym, Süfyân'dan, o Atâ b. es-Sâib'den, o babasından, o da Abdullah b. Amr'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini rivayet etti .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ}: قيامُ الليلِ كُتِب عليكم، {فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ}.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ} “O, sizin bunu tam olarak hesaplayamayacağınızı bildi”: Gece kıyamı size farz kılındı, {فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ} “Artık Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun”.

وقولُه: {فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ}. يقولُ: فاقْرَءوا مِن الليل ما تيَسَّر لكم مِن القرآنِ في صلاتِكم. وهذا تخفيفٌ مِن الله ﷿ عن عبادِه فرضَه الذي كان

Allah'ın: {فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ} “Artık Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun” buyruğu hakkında [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Geceleyin namazınızda Kur'an'dan sizin için kolay olanı okuyun. Bu, Allah azze ve celle'nin kullarından, daha önce...

فرَض عليهم بقولِه: {قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا (٢) نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا}.

...{قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا (٢) نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا} “Birazı hariç, geceleyin kalk; (gecenin) yarısı kadar veya bundan biraz eksilt” buyruğuyla farz kıldığı hükmü onlar için hafifletmesidir.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، عن أبى رَجاءٍ محمدٍ، قال: قلتُ للحسنِ: يا أبا سعيدٌ، ما تقولُ في رجلٍ قد اسْتَظْهَر القرآنَ كلَّه عن ظهرِ قلبِه فلا يقومُ به، إنما يُصَلِّي المكتوبةَ؟ قال: يَتَوَسَّدُ القرآنَ! لعَن اللهُ ذاك. قال: قال الله جلَّ ذكرُه للعبدِ الصالحِ: {وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ} [يوسف: ٦٨]. {وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ} [الأنعام: ٩١]. قلتُ: يا أبا سعيدٍ، قال اللهُ: {فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ}! قال: [نعم، ولو خمسين آيةً] .

Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ Muhammed'den rivayet edip dedi ki: el-Hasan'a: "Ey Ebû Saîd! Kur'an'ın tamamını ezberlemiş olduğu halde onunla gece namazı kılmayan, sadece farz namazları kılan bir adam hakkında ne dersin?" dedim. Dedi ki: "Kur'an'ı yastık ediniyor! Allah bunu lanetlesin." Dedi ki: Allah Celle Zikruh sâlih kul hakkında şöyle buyurdu: {وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ} “Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz için bir ilim sahibiydi” [Yûsuf: 68]. {وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ} “Size ne sizin ne de atalarınızın bilmediği şeyler öğretildi” [el-En'âm: 91]. Dedim ki: "Ey Ebû Saîd! Allah, {فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ} “Artık Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun” buyuruyor!" Dedi ki: "[Evet], elli ayet olsa bile ."

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن عثمانَ الهَمْدانيِّ، عن السديِّ في قولِه: {فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ}. قال: مائة آيةٍ .

Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Osmân el-Hemdânî'den, o es-Süddî'den {فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ} “Artık Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun” buyruğu hakkında: "Yüz ayettir " dediğini rivayet etti.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن ربيعٍ، عن الحسنِ، قال: من قرَأ مائةَ آيةٍ في ليلةٍ، لم يُحاجَّه القرآنُ .

Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Rebî'den, o el-Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etti: "Kim bir gecede yüz ayet okursa, Kur'an onun aleyhine delil getirmez ."

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن الأعمشِ، عن أبي صالحٍ، عن كعبٍ، قال: مَن قرَأ في ليلةٍ مائة آيةٍ، كُتِب من القانتين .

Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Ka'b'dan şöyle dediğini rivayet etti: "Kim bir gecede yüz ayet okursa, kânitlerden (itaatkârlardan) yazılır ."

وقولُه: {عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: علم ربُّكم أيُّها المؤمنون أن سيكونُ منكم أهلُ

Allah Teâlâ'nın: {عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} “[Allah] bildi ki içinizden hastalar olacak, diğer bir kısmı Allah'ın lütfundan [rızık] aramak üzere yeryüzünde dolaşacak...” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Rabbiniz bildi ki içinizden...

مرضٍ قد أضْعَفه المرضُ عن قيامِ الليلِ، {وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ} في سفرٍ {يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} في تجارةٍ قد سافَروا الطلبِ المعاشِ، فأَعْجَزهم وأَضْعَفهم عن قيامِ الليلِ، {وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}. يقولُ: وآخرون أيضًا منكم يُجاهِدون العدوَّ، فيقاتِلونهم في نُصرةِ دينِ اللهِ، فرحِمكم اللهُ، فخفَّف عنكم ووضَع عنكم فرضَ قيامِ الليلِ، {فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ}. يقولُ: فاقْرَءوا الآن، إذ خفَّف ذلك عنكم من الليل في صلاتِكم، ما تيَسَّر من القرآنِ.

...hastalığın kendilerini gece kıyamından alıkoyacak derecede zayıf düşürdüğü hastalar olacağını; {وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ} yolculuğa çıkan , geçim aramak maksadıyla seyahat edip ticaretle {يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} “Allah'ın lütfundan arayan” ve bu durumun kendilerini gece kıyamından aciz ve zayıf bıraktığı kimseler olacağını; {وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Diğerlerinin de Allah yolunda savaşacaklarını” bildi. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Sizden diğer bir kısmı da düşmanla cihat edip Allah'ın dinine yardım etmek için onlarla savaşacaktır. Bundan dolayı Allah size merhamet etti de sizden [yükü] hafifletti ve gece kıyamının farziyetini sizden kaldırdı; {فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ} “Artık ondan kolayınıza geleni okuyun”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Bu durum sizden hafifletildiğine göre artık geceleyin namazınızda Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun.

والهاءُ في قولِه: {مِنْهُ}. من ذكرِ القرآنِ.

{مِنْهُ} “Ondan” buyruğundaki zamir (hâ harfi), Kur'an'a aittir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ثم أنْبَأ بخصالِ المؤمنين، فقال: {عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ}. [فَإِنَّ الله] افْتَرَض القيامَ في أولِ هذه السورةِ، فقام نبيُّ اللهِ ﷺ وأصحابُه حولًا، حتى انْتَفَخَت أقدامُهم، وأمْسَك اللهُ جل ثناؤه خاتمتَها اثنَيْ عشرَ شهرًا في السماءِ، ثم أنزَل اللهُ ﷿ التخفيفَ في آخرِها، فصار قيامُ الليلِ تطوعًا بعدَ فريضةٍ.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den rivayet etti; o şöyle demiştir: “Sonra [Allah] müminlerin hasletlerini haber verip şöyle buyurdu: {عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ} “[Allah] bildi ki içinizden hastalar olacak, diğer bir kısmı Allah'ın lütfundan [rızık] aramak üzere yeryüzünde dolaşacak, diğer bir kısmı da Allah yolunda savaşacak. O hâlde ondan (Kur'an'dan) kolayınıza geleni okuyun”. [Zira Allah] bu surenin başında gece namazını farz kılmıştı. Bunun üzerine Allah’ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı, ayakları şişinceye kadar bir yıl boyunca [gece namazına] kalktılar. Övgüsü yüce olan Allah, surenin sonunu on iki ay boyunca semada tuttu. Sonra Azîz ve Celîl olan Allah, surenin sonunda kolaylaştırmayı indirdi. Böylece gece namazı, farz olmasının ardından nafileye dönüştü.”

[وقولُه] : {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ}. [يقولُ: وأقيموا] الصلاةَ المفروضةَ، وهى الصلواتُ الخمسُ في اليومِ والليلةِ، {وَآتُوا الزَّكَاةَ}. يقولُ: وأَعْطُوا الزكاةَ المفروضةَ في أموالِكم أهلَها.

[Buyruğu] : {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} “Namazı dosdoğru kılın”. [Şöyle buyurmaktadır: Bir gün ve gecedeki beş vakit namaz olan] farz kılınan namazı [dosdoğru kılın] . {وَآتُوا الزَّكَاةَ} “Zekâtı verin”. Şöyle buyurmaktadır: Mallarınızdaki farz kılınan zekâtı hak sahiplerine verin.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ}: فهما فريضتان واجبتان، لا رُخصةَ لأحدٍ فيهما، فأدُّوهما إلى اللهِ تعالى ذكرُه .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ} “Namazı dosdoğru kılın ve zekâtı verin” buyruğu hakkında: "Bunlar iki farz ve vaciptir, bu ikisinde hiç kimse için ruhsat yoktur. Onları Allah Teâlâ Zikruhû'ya eda ediniz " dediğini rivayet etti.

وقولُه: {وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا}. يقولُ: وأنفقوا في سبيلِ اللهِ مِن أموالِكم.

{وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} “Allah'a güzel bir borç verin” buyruğunda [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Mallarınızdan Allah yolunda infak edin.

وكان ابنُ زيد يقولُ في ذلك ما حدَّثني به يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا}. قال: القرضُ. النوافلُ سوى الزكاةِ.

İbn Zeyd bu hususta Yûnus'un bana rivayet ettiği şu görüşü belirtiyordu: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd {وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} “Allah'a güzel bir borç verin” buyruğu hakkında şöyle dedi: Borç (karz); zekât dışındaki nafile sadakalardır.

وقولُه: {وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا}. يقولُ: وما تُقَدِّموا أيُّها المؤمنون لأنفسِكم في دارِ الدنيا مِن صدقةٍ أو نفقةٍ تُنْفِقونها في

{وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا} “Kendi adınıza hayır olarak neyi önden gönderirseniz, onu Allah katında daha hayırlı ve mükâfatça daha büyük olarak bulursunuz” buyruğunda [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Dünya yurdunda iken kendi adınıza sadaka olarak veya harcadığınız bir nafaka cinsinden önden ne gönderirseniz...

سبيل الله؛ أو غير ذلك من [نفقةٍ في وجوه الخيرِ، أو عملٍ بطاعةِ اللهِ؛ من صلاةٍ أو صيامِ أو حجٍّ، أو غيرِ ذلك مِن] أعمالِ الخيرِ ، طلبَ ما عندَ اللهِ، تَجِدوه عندَ اللهِ يومَ القيامةِ في معادِكم، هو خيرًا لكم مما قدَّمِتم في الدنيا، وأعظمَ منه ثوابًا. أي: ثوابُه أعظمُ مِن ذلك الذي قدَّمتموه، لو لم تكونوا قدَّمْتموه، {وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وسَلُوا الله غُفرانَ ذنوبِكم بصفحِه لكم عنها، {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. يقولُ: إن الله ذو مغفرةٍ لذنوبِ مَن تاب مِن عبادِه من ذنوبِه، وذو رحمةٍ، أن يُعاقِبَهم عليها مِن بعدِ توبتِهم منها.

...Allah yolunda harcadığınız bir nafaka; yahut Allah katındakini arzulayarak [hayır yollarında yaptığınız harcamalar veya namaz, oruç, hac yahut diğer] hayır amellerinden [Allah'a itaat uğruna işlediğiniz] şeyleri, kıyamet günü dönüş yeriniz olan Allah katında bulursunuz; o sizin için dünyada önden gönderdiğiniz şeylerden daha hayırlı ve sevap bakımından ondan daha büyüktür. Yani: Eğer onu önden göndermemiş olsaydınız [elde edeceğinizden], önden gönderdiğiniz o şeyin sevabı daha büyüktür. {وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ} “Ve Allah'tan bağışlanma dileyin” buyruğunda Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Günahlarınızı affetmesiyle Allah'tan günahlarınız için mağfiret dileyin. {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğunda ise şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, kullarından günahına tevbe edenlerin günahlarını bağışlayıcıdır ve tevbelerinden sonra onlara ceza vermeme hususunda merhamet sahibidir.

آخرُ تفسيرِ سورةِ المزملِ

Müzzemmil Sûresi tefsirinin sonu.