قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن الضحاكِ بن مُزاحمٍ: {وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ}. قال: هي للنبيِّ ﷺ خاصةً، وللناس عامةٌ مُوَسَّعٌ عليهم .
Dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o bir adamdan, o Dahhâk b. Müzâhim'den {وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ} “Yaptığın iyiliği çok görerek başa kakma / daha çoğunu umarak verme!” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Bu, sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hastır; insanlara ise geneli kapsayacak şekilde [bu hususta] genişlik tanınmıştır .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: ولا تَمْنُنْ عملَك على ربِّكَ تَسْتَكْثِرُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Yaptığın ameli Rabbine karşı çok görerek başa kakma!
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سفيانُ بنُ حسينٍ، عن الحسنِ فى قولِه: {وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ}. قال: لا تَمْنُنْ عملَك تَسْتَكْثِرُه على ربِّك .
Mücâhid b. Mûsâ bize rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân b. Hüseyn, Hasen'den {وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ} “Yaptığın iyiliği çok görerek başa kakma!” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Rabbine karşı yaptığın ameli çok görerek başa kakma .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا هَوْذَةُ، قال: ثنا عوفٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ}. قال: لا تُمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ عملَك.
Muhammed b. Beşşâr bize rivayet edip dedi ki: Bize Hevze rivayet etti, dedi ki: Bize Avf, Hasen'den {وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ} “Yaptığın iyiliği çok görerek başa kakma!” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yaptığın ameli çok görerek başa kakma.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا يونسُ بن نافعٍ أبو غانمٍ، عن أبي سهلٍ كثير بنِ زيادٍ، عن الحسنِ: {وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ}. يَقولُ: لا تُمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ عملَك الصالح.
İbn Humeyd bize rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet etti, dedi ki: Bize Yûnus b. Nâfi' Ebû Gânim, Ebû Sehl Kesîr b. Ziyâd'dan, o da Hasen'den {وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ} “Yaptığın iyiliği çok görerek başa kakma!” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Salih amelini çok görerek başa kakma.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بن أنسٍ: {وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ}. قال: لا يَكْثُرَنَّ عملَك في عينِك، فإنه فيما أَنْعَم اللهُ
İbn Humeyd bize rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî' b. Enes'ten {وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ} “Yaptığın iyiliği çok görerek başa kakma!” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Amelin gözünde sakın çok görünmesin; şüphesiz o, Allah'ın lütfettiği [nimetlerin] yanında...
عليك وأعْطاك قليلٌ .
pek az kalır .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: لا تَضْعُفْ [عن الخيرِ] أن تَسْتَكْثِر منه ، ووجَّهوا معنى قولِه: {وَلَا تَمْنُنْ}. أي: لا تَضْعُفْ، مِن قولهم: حبلٌ مَنِينٌ. إذا كان ضعيفًا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: [Hayırdan] daha çoğunu elde etme konusunda zaaf gösterme . Onlar {وَلَا تَمْنُنْ} “ve zaaf gösterme” sözünün anlamını, Arapların bir şey zayıf olduğunda söyledikleri 'hablün menîn' (zayıf ip) ifadesinden hareketle 'zaaf gösterme' olarak açıklamışlardır.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أبو حميدٍ أحمدُ بنُ المغيرةِ الحمْصيُّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ عمرٍو، قال: ثنا محمدُ بنُ سلمةَ، عن خُصَيْفٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ}. قال: لا تَضْعُف أن تَسْتَكْثِرَ مِن الخيرِ. قال: تَمنُنُ في كلامِ العربِ: تَضْعُفُ .
Ebû Humeyd Ahmed b. el-Mugîre el-Hımsî bize rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Seleme, Husayf'tan, o Mücâhid'den {وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ} buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Hayrı çoğaltmak hususunda zaaf gösterme. Dedi ki: Arap kelamında 'temnun', 'zaaf gösterirsin' demektir .
وقال آخرون في ذلك: لا تُمْنُنْ بالنبوة على الناسِ تَأْخُذُ عليه منهم أجرًا.
Başkaları ise bu konuda şöyle demiştir: İnsanlara peygamberliği başa kakıp da buna karşılık onlardan bir ücret alma!
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثَّني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ}. قال: لا تَمْنُنْ بالنبوةِ والقرآنِ الذي أرْسَلْناك به، تَسْتَكْثِرُهم به، تَأْخُذُ عليه عِوَضًا مِن الدنيا .
Yûnus bana rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ} buyruğu hakkında şöyle dedi: Kendisiyle seni gönderdiğimiz peygamberliği ve Kur'an'ı başa kakıp da onlardan çokça [menfaat] elde etmeye çalışma ve buna karşılık dünyadan bir karşılık alma .
وأولى هذه الأقوالِ عندنا بالصوابِ في ذلك قولُ مَن قال: معنى ذلك: ولا تَمْنُنْ على ربِّكَ، مِن أن تَسْتَكْثِر عملَك الصالحَ.
Bu hususta bize göre görüşlerin doğruya en yakın olanı, şöyle diyenin görüşüdür: Bunun anlamı; salih amelini çok görerek Rabbine minnet etme [amelini O'nun başına kakma]dır.
وإنما قلتُ: ذلك أولى بالصوابِ؛ لأن ذلك في سياق آياتٍ تقَدَّم فيهن أمرُ اللهِ جلَّ ثناؤُه نبيِّه ﷺ بالجِدِّ في الدعاءِ إليه، والصبرِ على ما يَلْقَى من الأذى فيه، فهذه بأن تكونَ مِن نوعِ تلك، أشبهُ منها بأن تكونَ مِن غيرها. وذُكِر عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ أن ذلك في قراءتِه: {وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ} .
Bunun doğruya daha yakın olduğunu söylememin sebebi şudur: Çünkü bu, öncesinde Allah Teâlâ'nın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kendisine davette ciddiyet göstermesini ve bu uğurda karşılaşacağı eziyetlere sabretmesini emrettiği ayetler bağlamında yer almaktadır. Dolayısıyla bu ayetin de o türden olması, başka türden olmasından daha uygundur. Abdullah b. Mes'ûd'dan, onun kıraatinde bunun: {وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ} şeklinde olduğu da zikredilmiştir.
وقولُه: {وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولربِّك فاصبِرْ على ما لقيتَ فيه من المكروهِ.
O'nun: {وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ} “Ve Rabbin için sabret!” buyruğuna gelince; O'nun zikri yüce olan buyurur ki: O'nun uğrunda karşılaştığın hoşlanılmayacak şeylere Rabbin için sabret.
[واختلَفت عباراتُ أهلِ التأويلِ فيه؛ فقال بعضُهم فيه: هو الذي قلنا] .
[Tefsir ehlinin bu husustaki ifadeleri farklılık göstermiştir; nitekim bazısı bu konuda bizim dediğimizi söylemiştir] .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ}: فاصبِرْ على ما أُوذيتَ .
Muhammed b. Amr bize rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in {وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ} “Ve Rabbin için sabret!” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Gördüğün eziyetlere sabret .
حدثَّني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ}. قال: حُمِّل أمرًا عظيمًا؛ محاربةَ العربِ ثم العجمِ من بعدِ العربِ في اللهِ.
Yûnus bana rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ} “Ve Rabbin için sabret!” buyruğu hakkında şöyle dedi: Kendisine büyük bir görev yüklendi; Allah uğrunda [önce] Araplarla, Araplardan sonra da Acemlerle (Arap olmayanlarla) savaşmak.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: ولرَبِّك فاصْبِرْ على عَطِيتِك.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Rabbin için verdiğin bağışa/ihsana sabret.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن مغيرة، عن إبراهيمَ: {وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ}. قال: اصْبِرْ على عطيتِك .
Ebû Kureyb bize rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Muğîre'den, o İbrâhîm'den rivayet etti: {وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ} “Ve Rabbin için sabret!” [ayeti hakkında] dedi ki: Verdiğin bağışa/ihsana sabret .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن مغيرةً، عن إبراهيمَ، قال: اصْبِرْ على عطيتِك للهِ.
İbn Humeyd bize rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Muğîre'den, o İbrâhîm'den rivayet etti; o: "Allah için yaptığın bağışa/ihsana sabret!" demiştir.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ في قولِه: {وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ}. قال: عطيتَك اصْبِرْ عليها.
İbn Beşşâr bize rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Muğîre'den, o İbrâhîm'den {وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ} “Ve Rabbin için sabret!” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yaptığın bağışa sabret.
القولُ في تأويلِ قوله ﷿: {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ (٨) فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ (٩) عَلَى الْكَافِرِينَ غَيْرُ يَسِيرٍ (١٠) ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا (١١) وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا (١٢)}.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ (٨) فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ (٩) عَلَى الْكَافِرِينَ غَيْرُ يَسِيرٍ (١٠) ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا (١١) وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا (١٢)} “Sûra üflendiği zaman, işte o gün pek zorlu bir gündür; kâfirlere hiç de kolay olmayan (bir gün). Beni, kendisini tek olarak yarattığım ve kendisine bol servet verdiğim o kimseyle baş başa bırak!”
قال أبو جعفرٍ: يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: فإذا نُفِخ في الصُّورِ.
Ebû Ca'fer dedi ki: Zikri yüce olan bu sözüyle: Sûra üflendiği zaman, [demek istemektedir].
فذلك يومئذٍ يومٌ عسيرٌ شديدٌ.
İşte o gün, pek zorlu ve çetin bir gündür.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ فُضيلٍ وأسباطُ، عن مُطَرِّفٍ، عن عطيةَ العَوْفيِّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ (٨) فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ}: قال رسولُ اللهِ ﷺ " كيف أنْعَمُ وصاحب القرنِ قد الْتَقَم القرنَ، وحنَى جبهتَه
Ebû Küreyb bize rivayet edip dedi ki: Bize İbn Fudayl ve Esbât, Mutarrif'ten, o Atiyye el-Avfî'den, o da İbn Abbâs'tan {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ (٨) فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ} “Nâkūr'a (Sûr'a) üflendiği zaman; işte o gün, pek çetin bir gündür” buyruğu hakkında şöyle rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sûr'un sahibi (İsrâfîl) boynuzu (Sûr'u) ağzına almış, alnını eğmişken ben nasıl rahat edebilirim...» buyurdu.
يَسْتَمِعُ متى يُؤْمَرُ، يَنْفُخُ فيه". فقال أصحابُ رسولِ اللهِ ﷺ: كيف نقولُ؟ فقال: "تقولون: حسبُنا اللهُ ونعمَ الوكيلُ، على اللهِ توَكَّلْنا" .
ne zaman üflemesi emredilecek diye kulak kesilmişken ben nasıl rahat edebilirim?" buyurdu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı: 'Nasıl söyleyelim?' dediler. O da: "Şöyle deyin: 'Hasbünallâhu ve ni'me'l-vekîl, alellâhi tevekkelnâ' (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir! Yalnızca Allah'a tevekkül ettik)" buyurdu .
حدثَّني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عليةَ، قال: أخبَرنا أبو رَجاءٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ}. قال: إذا نُفِخ في الصورِ .
Ya'kūb bana rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Recâ, İkrime'den {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ} “Sûra üflendiği zaman” buyruğu hakkında: Sûra üflendiği zaman, dediğini haber verdi .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا أبو النُّعمانِ الحكمُ بن عبدِ اللهِ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي رَجاءٍ، عن عكرمةَ مثلَه.
Muhammed b. el-Müsennâ bize rivayet edip dedi ki: Bize Ebu'n-Nu'mân el-Hakem b. Abdillâh rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Recâ'dan, o İkrime'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن شَريكٍ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ: {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ}. قال: إذا نُفِخ في الصورِ .
Ebû Kureyb bize rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Şerîk'ten, o Câbir'den, o Mücâhid'den {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ} “Sûra üflendiği zaman” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Sûra üflendiği zaman .
حدثَّني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ}. قال: في الصورِ. قال: هو شيءٌ كهيئة البوقِ حدثَّني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ}. قال: هو يومُ يُنْفَخُ في الصورِ، [والناقورُ هو] الذي يُنْفَخُ فيه. قال ابنُ عباسٍ: إن نبيَّ اللهِ ﷺ خرَج إلى أصحابِه، فقال: "كيف أنْعَمُ وصاحبُ القرنِ قد التَقَم القرنَ، وحنَى جبهتَه،
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ} “Sûra üflendiği zaman” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Sûr'a [üflenmesidir]. Dedi ki: O, boru şeklinde bir şeydir. Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ} “Sûra üflendiği zaman” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: O, Sûr'a üflendiği gündür; [nâkūr ise] içine üflenen şeydir. İbn Abbâs dedi ki: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının yanına çıkıp şöyle buyurdu: «Sûr'un sahibi [İsrâfîl] boruyu ağzına almış, alnını eğmiş...
ثم أقبل بأُذُنِهِ يَسْتَمِعُ متى يُؤْمَرُ بالصَّيْحَةِ". فاشْتَدَّ ذلك على أصحابه، فأَمَرَهم أن يقولوا: حسبُنا اللهُ ونعمَ الوكيلُ، على اللهِ تَوَكَّلْنا.
ardından ne zaman Sayha ile emrolunacak diye kulak kabartıp beklerken ben nasıl rahat edebilirim?" Bu durum ashabına ağır geldi; bunun üzerine onlara: 'Hasbünallâhu ve ni'me'l-vekîl, alellâhi tevekkelnâ' (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir! Yalnızca Allah'a tevekkül ettik) demelerini emretti.
حدَّثنى عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ}. يقولُ: الصُّورِ، {فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ}. يقولُ: شديدٌ .
Ali bana rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ} buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Sûr'dur. {فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ} “İşte o gün pek zorlu bir gündür” buyruğu hakkında da: Çetin bir gündür, demektedir .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، قال الحسنُ: {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ}. قال: إذا نفخ في الصُّورِ .
İbn Abdila'lâ bize rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den rivayet etti; Hasen'in {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ} “Sûra üflendiği zaman” [ayeti hakkında]: Sûra üflendiği zaman, dediğini söyledi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ}.
Bişr bize rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ} “Sûra üflendiği zaman” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti:
والناقورُ الصُّورُ، والصورُ الخَلْقُ، {فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ}. يقولُ: شديدٌ .
Nâkûr Sûr'dur; sûr ise yaratılıştır/yaratıklardır. {فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ} “İşte o gün pek zorlu bir gündür” buyruğu hakkında da: Çetindir, demektedir .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ}. يعنى الصُّورَ (٢).
Hüseyn'den bana rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd rivayet etti, dedi ki: Dahhâk'ın {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ} “Sûra üflendiği zaman” buyruğu hakkında: Sûru kastetmektedir, dediğini duydum (٢).
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيع قولَه: {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ}. قال: الناقورُ الصُّورُ (٢).
İbn Humeyd bize rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Ebû Ca'fer'den, o Rebî'den {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ} “Sûra üflendiği zaman” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Nâkûr Sûr'dur (٢).
قال: حدَّثنا مِهْرانُ ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ مثلَه.
Dedi ki: Bize Mihrân , Ebû Ca'fer'den, o Rebî'den aynısını rivayet etti.
حدثَّني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ}. قال: الصُّورِ.
Yûnus bana rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ} “Sûra üflendiği zaman” buyruğu hakkında: “[Nâkûr,] Sûr'dur” dedi.
وقولُه: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: كِلْ يا محمدُ أمرَ الذي خَلَقْتُه في بطنِ أمِّه وحيدًا لا شيءَ له من مالٍ ولا ولدٍ، إليَّ.
O'nun: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا} “Beni, kendisini tek olarak yarattığım kimseyle baş başa bırak!” buyruğuna gelince; zikri yüce olan Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Annesinin karnında tek başına, ne malı ne de evladı olmaksızın yarattığım kimsenin işini Bana bırak!
وذُكِر أنه عُنى بذلك الوليدُ بنُ المغيرةِ المخزوميُّ.
Bununla Velîd b. el-Mugîre el-Mahzûmî'nin kastedildiği zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا سفيانُ، قال: ثنا وكيعٌ، قال: ثنا يونُسُ بنُ بُكَيْرٍ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بن أبي محمدٍ مولى زيدِ بن ثابتٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ أو عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: أَنْزَلَ اللهُ ﷿ في الوليدُ بنُ المغيرةِ المخزوميِّ قولَه: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا}، وقولَه: {فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} .. إلى آخرِها [الحجر: ٩٢].
Süfyân bize rivayet edip dedi ki: Bize Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o Saîd b. Cübeyr veya İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Allah Azze ve Celle, Velîd b. el-Mugîre el-Mahzûmî hakkında şu buyruğunu: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا} “Beni, kendisini tek olarak yarattığım kimseyle baş başa bırak!” ve şu buyruğunu: {فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “Rabbine andolsun ki, onların hepsini mutlaka sorguya çekeceğiz” .. sonuna kadar [el-Hicr: 92] indirmiştir.
حدثَّني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا}. قال: خلَقْتُه وحدَه، ليس معه مالٌ ولا ولدٌ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا} “Beni, kendisini tek olarak yarattığım kimseyle baş başa bırak!” [buyruğu hakkında] şöyle dediğini aktardı: Onu tek başına, yanında ne bir mal ne de bir evlat yokken yarattım .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن محمدِ بن شَريكٍ، عن ابن أبي نَحِيحٍ ، عن مجاهدٍ: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا}. قال: نزَلَت في الوليدِ بن المغيرةِ، وكذلك الخلقُ كلُّهم (٢).
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Muhammed b. Şerîk'ten, o İbn Ebî Necîh'ten , o Mücâhid'den {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا} “Beni, kendisini tek olarak yarattığım kimseyle baş başa bırak!” [buyruğu hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: [Bu ayet] Velîd b. el-Mugîre hakkında inmiştir; bütün yaratılmışlar da böyledir (٢).
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا}: [وهو الوليدُ بنُ المغيرةِ، أخْرَجه اللهُ مِن بطنِ أمِّه وحيدًا] ، لا مالَ له ولا ولدَ، فرزَقه اللهُ المالَ والولدَ والثروةَ والنَّماءَ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا} “Beni, kendisini tek olarak yarattığım kimseyle baş başa bırak!” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [O, Velîd b. el-Mugîre'dir. Allah onu annesinin karnından tek başına çıkardı] ; ne malı vardı ne de evladı. Sonra Allah ona mal, evlat, servet ve bolluk ihsan etti .
حدثَّني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا} إلى قولِه: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ} حتى بلَغ: {سَأُصْلِيهِ سَقَرَ}. قال: هذه الآياتُ أُنْزِلت في الوليدِ بن المُغيرةِ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا} “Beni, kendisini tek olarak yarattığım kimseyle baş başa bırak!” buyruğundan {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ} “Bu, [rivayet edilip] aktarılan bir büyüden başka bir şey değildir” buyruğuna, hatta {سَأُصْلِيهِ سَقَرَ} “Onu Sekar'a (cehenneme) sokacağım” buyruğuna kadar [olan ayetler] hakkında şöyle dedi: Bu ayetler Velîd b. el-Mugîre hakkında indirilmiştir.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا}. يعنى الوليدَ بنَ المغيرةِ.
Hüseyn'den bana rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا} “Beni, kendisini tek olarak yarattığım kimseyle baş başa bırak!” buyruğu hakkında: Velîd b. el-Mugîre'yi kastetmektedir, dediğini duydum.
وقولُه: {وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في هذا المالِ الذي ذكَره اللهُ، وأَخْبَر أنه جعَله للوحيدِ ما هو، وما مبلغُه؛ فقال بعضُهم: كان ذلك دنانيرَ، ومبلغُها ألفُ دينارٍ.
O'nun: {وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا} “Ve kendisine alabildiğine geniş imkânlar (ve mallar) verdiğim” buyruğuna gelince; tevil ehli, Allah'ın zikrettiği ve tek olarak yaratılan bu kimseye verdiğini bildirdiği bu malın ne olduğu ve miktarının ne kadar olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bu dinarlardı ve miktarı bin dinardı, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسماعيلَ بن إبراهيمَ، عن أبيه، عن مجاهدٍ: {وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا}. قال: كان مالُه ألفَ دينارٍ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', İsmâil b. İbrâhîm'den, o babasından, o Mücâhid'den {وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا} “Ve kendisine alabildiğine geniş imkânlar (ve mallar) verdiğim” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Malı bin dinardı .
حدَّثنا صالحُ بنُ مِسْمارٍ المَرْوَزيُّ، قال: ثنا الحارثُ بنُ عمرانَ الكوفيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ سُوقةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا}. قال: ألفَ دينار.
Bize Sâlih b. Mismâr el-Mervezî rivayet edip dedi ki: Bize el-Hâris b. İmrân el-Kûfî rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sûka, Saîd b. Cübeyr'den {وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا} “Ve kendisine alabildiğine geniş imkânlar (ve mallar) verdiğim” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bin dinardı.
وقال آخرون: كان أربعةَ آلافِ دينارٍ.
Başkaları ise: Dört bin dinardı, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا} قال: بلَغَني أنه أربعةُ آلافِ دينارٍ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan {وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا} “Ve kendisine alabildiğine geniş imkânlar (ve mallar) verdiğim” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bana ulaştığına göre o dört bin dinardır.
وقال آخرون: كان ماله أرضًا.
Başkaları ise: Malı araziydi, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثَّني محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنى وهبُ بنُ جريرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن النعمانِ بن سالمٍ في قولِه: {وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا}. قال: الأرضَ .
Bana Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be, Nu'mân b. Sâlim'den {وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا} “Ve kendisine alabildiğine geniş imkânlar (ve mallar) verdiğim” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Arazidir .
حدَّثنا أحمد بنُ إسحاقَ الأهْوازِيُّ، قال: ثنا وهبُ بنُ جريرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن النعمانِ بن سالمٍ مثلَه.
Bize Ahmed b. İshâk el-Ehvâzî rivayet edip dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be, Nu'mân b. Sâlim'den aynısını rivayet etti.
وقال آخرون: كان ذلك غَلَّةَ شهرٍ بشهرٍ.
Başkaları da şöyle demiştir: O, aydan aya gelen bir gelirdi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا زكريا بنُ يحيى بن أبي زائدةَ، قال: ثنا حَلْبَسٌ إمامُ مسجدِ ابن عُليةً، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ، عن عمرَ ﵁ في قولِه: {وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا}. قال: غلة شهرٍ بشهرٍ.
Bize Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye Mescidi'nin imamı Halbes, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o da Ömer radıyallâhu anh'tan {وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا} “Kendisine bol servet verdiğim kimseyi” kavli hakkında rivayet etti; [Ömer] şöyle demiştir: Aydan aya [gelen] bir gelirdir.
حدثَّني أبو حفصٍ الجُبَيرِيُّ ، قال: ثنا حَلْبَسٌ الضُّبَعيُّ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ مثلَه، ولم يقلْ: عن عمرَ.
Bana Ebû Hafs el-Cübeyrî rivayet edip dedi ki: Bize Halbes ed-Dubaî, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan aynısını rivayet etti, ancak "Ömer'den" demedi.
حدَّثنا أحمدُ بنُ الوليدِ الرَّمْليُّ، قال: ثنا غالب بنُ حَلْبَسٍ، قال: ثنا أبي، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ مثلَه، ولم يَقُلْ: عن عمرَ .
Bize Ahmed b. el-Velîd er-Remlî rivayet edip dedi ki: Bize Gâlib b. Halbes rivayet etti, dedi ki: Bize babam, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan aynısını rivayet etti, ancak "Ömer'den" demedi .
حدَّثنا أحمدُ بنُ الوليدِ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عَيَّاشٍ، قال: ثنا حَلْبَسُ بنُ محمدٍ العِجْليُّ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ، عن عمرَ مثلَه.
Bize Ahmed b. el-Velîd rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyâş rivayet etti, dedi ki: Bize Halbes b. Muhammed el-İclî, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o Ömer'den aynısını rivayet etti.
والصوابُ من القولِ في ذلك أن يقالَ كما قال اللهُ: {وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا}، وهو الكثيرُ، الممدود عدده أو مساحته.
Bu hususta doğru olan söz; Allah'ın: {وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا} “Ve kendisine alabildiğine geniş imkânlar (ve mallar) verdiğim” buyurduğu gibi söylenmesidir; o da miktarı veya alanı alabildiğine uzatılmış/genişletilmiş çok mal demektir.
القولُ في تأويلِ قوله ﷿: {وَبَنِينَ شُهُودًا (١٣) وَمَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا (١٤) ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ (١٥) كَلَّا إِنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا (١٦) سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا (١٧)}.
Allah Azze ve Celle'nin: {وَبَنِينَ شُهُودًا (١٣) وَمَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا (١٤) ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ (١٥) كَلَّا إِنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا (١٦) سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا (١٧)} “(13) Yanında hazır bulunan oğullar verdiğim, (14) önüne alabildiğine imkânlar serdiğim (kimseyle Beni baş başa bırak)! (15) Sonra da o daha da artırmamı umar! (16) Hayır, asla! Çünkü o, Bizim ayetlerimize karşı pek inatçıdır! (17) Ben onu sarp bir yokuşa saracağım!” buyruğunun tefsiri.
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: وجَعَلْتُ له بنينَ شُهودًا. ذُكِر أنهم كانوا عشرةً.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Zikri yüce olan Allah: "Ve kendisine yanında hazır bulunan oğullar verdim" buyurmaktadır. Bunların on kişi olduğu zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ عن إسماعيلَ بن إبراهيمَ، عن أبيه، عن مجاهدٍ: {وَبَنِينَ شُهُودًا}. قال: كان بَنُوه عشرةً .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', İsmâil b. İbrâhîm'den, o babasından, o Mücâhid'den {وَبَنِينَ شُهُودًا} “Yanında hazır bulunan oğullar” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Oğulları on kişiydi .
وقولُه: {وَمَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وبسَطْتُ له في العيشِ
Allah Teâlâ'nın: {وَمَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا} “Önüne alabildiğine imkânlar serdiğim [kimseyi]” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yaşantısında onun için serip yaydım
بَسْطًا، كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {وَمَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا}. قال: بُسِط له.
Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan {وَمَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا} “Önüne alabildiğine imkânlar serdiğim” buyruğu hakkında: Onun için [yaşantı] serilip genişletildi, dediğini rivayet etti.
حدثَّني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَمَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا}. قال: من المالِ والولدِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in {وَمَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا} “Önüne alabildiğine imkânlar serdiğim” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Mal ve evlattan [vererek] .
وقولُه: {ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ثم يَأْمُلُ ويَرْجُو أَن أَزِيدَه مِن المالِ والولدِ، على ما أعْطَيْتُه، {كَلَّا}.
O'nun: {ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ} “Sonra da o daha da artırmamı umar!” buyruğuna gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Sonra da ona verdiklerimin üzerine mal ve evlattan daha da artırmamı umar ve arzu eder; {كَلَّا} “Hayır, asla!”.
يقولُ: ليس ذلك كما يَأْمُلُ ويَرْجُو، مِن أن أزيدَه مالًا وولدًا وتمهيدًا في الدنيا، {إِنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا}. يقولُ: إن هذا الذي خلَقْتُه وحيدًا كان لآياتِنا؛ وهى حُجَجُ الله على خلقِه، مِن الكتبِ والرسلِ، {عَنِيدًا}. يعنى مُعانِدًا للحقِّ مجانبًا له، كالبعير العنُودِ، ومنه قولُ القائلِ :
Şöyle buyurmaktadır: Dünyada kendisine mal, evlat ve geniş imkânları artıracağım hususunda umduğu ve arzu ettiği gibi değildir; {إِنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا} “Çünkü o, Bizim ayetlerimize karşı pek inatçıdır!”. Şöyle buyurmaktadır: Kendisini tek olarak yarattığım bu kimse, kitaplar ve elçilerden ibaret olan Allah'ın yaratıkları üzerindeki delilleri olan ayetlerimize karşı; {عَنِيدًا} “pek inatçıdır”. Yani yoldan sapan inatçı deve gibi hakkı bile bile inatla reddeden ve ondan uzak durandır. Şairin şu sözü de bu köktendir :
إذا نزَلْتُ فَاجْعَلانِي وَسَطَا … إني كبيرٌ لا أُطِيقُ العُنَّدَا
İndiğim zaman beni ortaya alın ... Şüphesiz ben yaşlıyım, yoldan sapan [inatçı develere] güç yetiremem.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثَّني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا}. يقولُ: لآيتِنا جَحودًا .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan {إِنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا} “Çünkü o, Bizim ayetlerimize karşı pek inatçıdır!” buyruğu hakkında: Ayetlerimizi inkâr edendir, dediğini aktardı .
حدثَّني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى،، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; [yine] bana...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا}. قال محمدُ بنُ عمرٍو: مُعانِدًا لها. وقال الحارثُ: معاندًا عنها، مُجانبًا لها .
el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in {إِنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا} “Çünkü o, Bizim ayetlerimize karşı pek inatçıdır!” buyruğu hakkında; Muhammed b. Amr: Onlara karşı inatçıdır, dedi. Hâris ise: Onlardan yüz çevirip inat eden, onlardan uzak durandır, dedi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {عَنِيدًا}. قال: مُعاندًا للحقِّ مُجانبًا.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', İsrâîl'den, o Câbir'den, o Mücâhid'den {عَنِيدًا} “pek inatçıdır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Hakka karşı inatçı ve ondan uzak durandır.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: [{إِنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا} كَفُورًا بآياتِ اللهِ، جَحودًا بها .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: [{إِنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا} “Çünkü o, Bizim ayetlerimize karşı pek inatçıdır!”], Allah'ın ayetlerini nankörce inkâr eden, onları bile bile reddedendir, dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ: {لِآيَاتِنَا عَنِيدًا}] . قال: مُشاقًا، وقيل: عَنيدًا. وهو من عانَد مُعانَدَةً فهو مُعانِدٌ، كما قيل: عامٌ قابلٌ، وإنما هو مُقْبِلٌ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan: {لِآيَاتِنَا عَنِيدًا}] “Bizim ayetlerimize karşı pek inatçıdır!” [buyruğu hakkında]: Karşı çıkıp düşmanlık edendir, dediğini rivayet etti. Anîden (عَنيدًا) de denilmiştir. Bu, "anede muânedeten" (inatta diretti) fiilinden olup inat eden (muânid) demektir; nitekim esasında "mukbil" (gelmekte olan) iken "âmün kâbilün" (gelecek yıl) denilmesi gibidir.
وقولُه: {سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: سأكَلِّفُه مشقةً من العذاب، لا راحةَ له فيها .
O'nun: {سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا} “Ben onu sarp bir yokuşa saracağım!” buyruğuna gelince; zikri yüce olan Allah: Onu, içinde hiçbir rahatlama bulunmayan çok meşakkatli bir azaba çarptıracağım, buyurmaktadır .
وقيل: إِن الصَّعودَ جبلٌ من النارِ، يُكَلَّفُ أهلُ النارِ صعودَه.
Saûd'un (الصَّعود), cehennem ehline tırmanması yüklenen ateşten bir dağ olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ الرواية بذلك
Bununla ilgili rivayetin zikri
حدثَّني محمدُ بنُ عُمارةَ الأسَديُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ سعيدِ بن زائدةَ، قال:
Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Saîd b. Zâide rivayet edip dedi ki:
ثنا شَريكٌ، عن [عمارٍ الدُّهنِيِّ] ، عن عطيةَ، عن أبي سعيدٍ، عن النبيِّ ﷺ: {سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا}. قال: "هو جبلٌ في النارِ من نارٍ يُكَلَّفون أن يَصْعَدوه، فإذا وضَع يدَه ذابَت، فإذا رفَعها عادَت، فإذا وضَع رجلَه كذلك" .
Bize Şerîk, [Ammâr ed-Duhnî'den] , o Atıyye'den, o Ebû Saîd'den, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den {سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا} “Ben onu sarp bir yokuşa saracağım!” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "O, ateşte ateşten bir dağdır ki ona tırmanmaları istenir; elini koyduğunda erir, kaldırdığında eski haline döner; ayağını koyduğunda da yine böyledir" .
حدثَّني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: ثني عمرُو بنُ الحارثُ، عن دَرَّاجٍ، عن أبي الهيثمِ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، عن رسول الله ﷺ قال: "الصَّعودُ جبلٌ مِن نارٍ، يَصْعَدُ فيه سبعين خَريفًا، ثم يَهْوى به كذلك منه أبدًا" .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Derrâc'dan, o Ebü'l-Heysem'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Saûd ateşten bir dağdır; onda yetmiş yıl tırmanır, sonra ebediyen oradan aşağıya böylece yuvarlanır" .
حدثَّني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: [{سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا}. قال: مشقةً من العذابِ] .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: [{سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا} “Ben onu sarp bir yokuşa saracağım!” buyruğu hakkında: Meşakkatli bir azap, dediğini] aktardı.
حدثَّني الحارثُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، مثلَه حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا}. أي: عذابًا لا راحةَ فيه .
Bana Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aynısını aktardı. Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا} “Ben onu sarp bir yokuşa saracağım!” buyruğu hakkında: Yani içinde hiçbir rahatlama bulunmayan bir azap, dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا سليمانُ، قال: ثنا أبو هلالٍ، عن قتادةَ: {سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا}. قال: مشقةً من العذابِ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Süleymân rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Hilâl, Katâde'den {سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا} “Ben onu sarp bir yokuşa saracağım!” buyruğu hakkında: Azaptan bir meşakkat, dediğini rivayet etti.