حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا}. قال: تعبًا من العذابِ.
Bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا} “Ben onu sarp bir yokuşa saracağım!” buyruğu hakkında: Azaptan bir yorgunluk/zahmet, dedi.
القولُ في تأويلِ قوله ﷿: {إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ (١٨) فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ (١٩) ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ (٢٠) ثُمَّ نَظَرَ (٢١) ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ (٢٢) ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ (٢٣) فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ (٢٤) إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ (٢٥)}.
Yüce ve Azîz olan [Allah]'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ (١٨) فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ (١٩) ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ (٢٠) ثُمَّ نَظَرَ (٢١) ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ (٢٢) ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ (٢٣) فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ (٢٤) إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ (٢٥)} “Çünkü o düşündü ve ölçüp biçti. Canı çıksın, nasıl da ölçüp biçti! Sonra yine canı çıksın, nasıl da ölçüp biçti! Sonra baktı. Sonra kaşlarını çattı, yüzünü ekşitti. Sonra arkasını döndü ve büyüklük tasladı. 'Bu, ancak rivayet edilip nakledilen bir sihirdir. Bu, insan sözünden başka bir şey değildir' dedi.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: إن هذا الذي خلَقْتُه وحيدًا، فكَّر فيما أنْزَل اللهُ على عبدِه محمدٍ ﷺ من القرآنِ،
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Benim tek olarak yarattığım bu kimse, Allah'ın kulu Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirdiği Kur'an hakkında düşündü
وقدَّر ما يقولُ فيه.
ve onun hakkında ne diyeceğini ölçüp biçti.
{قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ}. [يقولُ تعالى ذكرُه: فلُعِن كيف قدَّر ما هو قائلٌ فيه.
{قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ} “Canı çıksın, nasıl da ölçüp biçti!” [Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Onun hakkında ne söyleyeceğini nasıl da ölçüp biçti, lânet olasıca!
{ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ}] . يقولُ: ثم لعن كيف قدَّر القولَ فيه.
{ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ} “Sonra yine canı çıksın, nasıl da ölçüp biçti!”] Şöyle buyurmaktadır: Sonra onun hakkındaki sözü nasıl da ölçüp biçti, lânet olasıca!
{ثُمَّ نَظَرَ}. يقولُ: ثم روَّى في ذلك.
{ثُمَّ نَظَرَ} “Sonra baktı.” Şöyle buyurmaktadır: Sonra bu hususta derin derin düşündü.
{ثُمَّ عَبَسَ}. يقولُ: ثم قبَض ما بينَ عينيَه، {وَبَسَرَ}. يقولُ: كلَح [وكَرُه] وجهُه، ومنه قولُ تَوْبةَ بن الحُمَيِّرِ :
{ثُمَّ عَبَسَ} “Sonra kaşlarını çattı” Şöyle buyurmaktadır: Sonra iki kaşının arasını çattı. {وَبَسَرَ} “ve yüzünü ekşitti.” Şöyle buyurmaktadır: Yüzü asıldı [ve çirkinleşti] . Tevbe b. el-Humeyyir'in şu sözü de bu köktendir:
وقد رابَني منها صدودٌ رأيْتُه … وإعراضُها عن حاجتي وبُسُورُها
Gördüğüm bir yüz çevirmesi beni şüphelendirdi ondan... İhtiyacıma sırt dönmesi ve yüzünü ekşitmesi.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، وجاءت الأخبارُ عن الوحيدِ أنه فعَل.
Bu konuda bizim söylediğimizin bir benzerini tevil ehli de söylemiş ve el-Vahîd (tek başına yaratılan o kimse) hakkında onun böyle yaptığına dair rivayetler gelmiştir.
ذكرُ [من قال ذلك]
[Bunu söyleyenlerin] zikri
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن عبادِ بن منصورٍ، عن عكرمةَ، أن الوليدَ بنَ المغيرةِ جاء إلى النبيِّ ﷺ، فقرَأ عليه القرآنَ، فكأنه رَقَّ له، فبلَغ ذلك أبا جهلٍ، فأتاه ، فقال: [أي عمِّ] ، إن قومَك يُريدون أن يَجْمَعوا لك مالًا. قال: لمَ؟ قال: يُعْطُونكه، فإنك أتيْتَ محمدًا تَتَعَرَّضُ لمَا قِبَلَه. قال: قد علِمَت قريشٌ أنى أكثرُها مالًا. قال: فقلْ فيه قولًا يَعْلَمُ قومُك أنك مُنْكِرٌ لما قال، وأنك كارهٌ له. قال: فماذا أقولُ فيه، فواللهِ ما منكم رجلٌ أعلمُ بالشعرِ منى، ولا أعلمُ برَجَزِه منى، ولا بقَصيده، ولا بأشعارِ الجنِّ، واللهِ ما يُشْبِهُ الذي يقولُ شيئًا مِن هذا، واللهِ إن لقولِه [الذي يقولُ] لَحلاوةً، وإنه لَيَحْطِمُ ما تحتَه، وإِنه لَيَعْلُو وما يُعْلَى. قال: واللهِ لا يَرْضَى قومُك حتى تقولَ فيه. قال: فدَعْنى حتى أُفَكِّر فيه. فلما فكَّر قال: هذا سحرٌ يَأْثُره عن غيرِه. فنَزَلت: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا}. قال قتادةُ: خرَج من بطنِ أمِّه وحيدًا، فنَزَلت هذه الآيةُ، حتى بلَغ {عَلَيْهَا تِسْعَةَ} .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Abbâd b. Mansûr'dan, o İkrime'den aktardı: Velîd b. el-Mugîre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi. [Resûlullah] ona Kur'an okudu, o da sanki bundan etkilendi ve yumuşadı. Bu durum Ebû Cehil'e ulaşınca onun yanına geldi ve: [Ey amca!] Kavmin senin için mal toplamak istiyor, dedi. O: Niçin? diye sordu. [Ebû Cehil]: Onu sana vermek için; çünkü sen Muhammed'in yanına gidip onun elindekine talip oluyorsun, dedi. Velîd: Kureyş benim onların en çok mala sahip olanı olduğumu bilir, dedi. [Ebû Cehil]: O halde onun hakkında öyle bir söz söyle ki kavmin senin onun söylediklerini inkâr ettiğini ve bundan hoşlanmadığını bilsin, dedi. Velîd: Onun hakkında ne diyeyim ki! Vallahi aranızda şiiri benden daha iyi bilen, onun recezini de kasidesini de cinlerin şiirlerini de benden iyi bilen hiç kimse yoktur. Vallahi onun söylediği bunlardan hiçbirine benzemiyor. Vallahi onun [söylediği] sözünde öyle bir tatlılık var ki, o altındakini ezip geçer ve o üstündür, onun üstüne çıkılamaz, dedi. [Ebû Cehil]: Vallahi kavmin onun hakkında bir şey söylemedikçe senden razı olmaz, dedi. Velîd: Beni bırak da onun hakkında düşüneyim, dedi. Düşününce de: Bu, başkasından nakledilip aktarılan bir sihirdir, dedi. Bunun üzerine: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا} “Tek olarak yarattığım o kimseyi bana bırak!” ayeti indi. Katâde dedi ki: O, anasının karnından tek başına (mal ve mülksüz) çıkmıştı. İşte bu ayet indi ve {عَلَيْهَا تِسْعَةَ} [kısmına] kadar ulaştı.
حدثَّني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ} إلى: {ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ}. قال: دخَل الوليدُ بنُ المغيرةِ على أبى بكرِ بن أبي قُحافةَ ﵁، يَسْأَلُه عن
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan O'nun: {إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ} “Çünkü o düşündü ve ölçüp biçti.” kavlinden {ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ} “Sonra yüzünü ekşitti ve kaşlarını çattı.” [kavline kadar olan ayetler] hakkında şöyle dediğini aktardı: Velîd b. el-Mugîre, Ebû Bekr b. Ebî Kuhâfe radıyallâhu anh'ın yanına girdi; ona [Kur'an] hakkında...
القرآنِ، فلمَّا أَخْبَره خرَج على قريشٍ، فقال: يا عَجَبًا لما يقولُ ابْنُ أَبِي كَبْشَةَ، فواللهِ ما هو بشعرٍ، ولا بسحرٍ، ولا بهَذيٍ من الجنونٍ، وإن قولَه لَمِن كلامِ اللهِ، فلمَّا سمَع بذلك النفرُ من قريشٍ ائْتَمروا، وقالوا: واللهِ لئن صبَأ الوليدُ، لتَصْبَأَنَّ قريشٌ. فلما سمِع بذلك أبو جهلٍ قال: أنا واللهِ أكْفِيكم شأنَه. فانْطَلَق حتى دخَل عليه بيتَه، فقال للوليد: ألم تَرَ قومَك قد جمَعوا لك الصدقةَ؟ قال: ألستُ أكثرهم مالًا وولدًا؟ فقال له أبو جهلٍ: يَتَحَدَّثون أنك إنما تَدْخُلُ على ابن أبي قُحافةَ لتُصِيبَ مِن طعامِه. قال الوليدُ: قد [تَحدَّثَ بهذا] عَشِيرتي، [فَلَايْمُ جَابِرِ بن قُصَيٍّ] ، لا أَقْرَبُ أبا بكرِ، ولا عمرَ ولا ابنَ أبى كبشةَ، وما قولُه إلا سحرٌ يُؤثر. فأنْزَل اللهُ على نبيِّه ﷺ: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا} إلى: {لَا تُبْقِي وَلَا تَذَرُ} .
Kur'an hakkında sorular sordu. Ebû Bekr ona haber verince Kureyş'in yanına çıkıp şöyle dedi: İbn Ebî Kebşe'nin söylediklerine şaşarım doğrusu! Vallahi o ne şiirdir, ne sihirdir, ne de delilik saçmalamasıdır; onun sözü muhakkak ki Allah'ın kelâmındandır. Kureyş'ten o topluluk bunu işitince aralarında istişare ettiler ve: Vallahi şayet Velîd dininden dönerse bütün Kureyş döner, dediler. Ebû Cehil bunu duyunca: Vallahi onun hakkından ben gelirim, dedi. Çıkıp Velîd'in evine vardı ve ona: Görmüyor musun, kavmin senin için sadaka topladı! dedi. Velîd: Ben mal ve evlatça onların en çoğuna sahip olanı değil miyim? dedi. Ebû Cehil ona: İnsanlar senin İbn Ebî Kuhâfe'nin yanına ancak onun yemeğinden yemek için girdiğini konuşuyorlar, dedi. Velîd: Kavmim [bunu konuşmuş ha!] [Câbir b. Kusayy'a yemin olsun ki] ne Ebû Bekr'e, ne Ömer'e ne de İbn Ebî Kebşe'ye yaklaşacağım; onun sözü nakledilegelen bir sihirden başka bir şey değildir! dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا} [ayetinden] {لَا تُبْقِي وَلَا تَذَرُ} “Tek olarak yarattığım o kimseyi bana bırak!... O ne geride bir şey bırakır ne de vazgeçer” [ayetine kadar olan kısmı] indirdi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ}. زعَموا أنه قال: واللهِ لقد نظَرْتُ فيما قال هذا الرجلُ، فإذا هو ليس بشعرٍ، وإنَّ له لَحلاوةً، وإن عليه لَطَلاوةً، وإنه لَيعلو وما يُعْلَى، وما أَشُكُ أنه سحرٌ. فَأَنْزَلَ اللهُ ﷿ فيه: {فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ} الآيةَ، ثمَّ عَبَسَ وَبَسَرَه: قبض ما بينَ عينيه وكلَح .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ} “Çünkü o düşündü ve ölçüp biçti.” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Anlatıldığına göre o şöyle demiştir: Vallahi şu adamın söylediklerini inceledim; bir de baktım ki o şiir değil; doğrusu onda bir tatlılık, üzerinde bir parlaklık ve güzellik var; o muhakkak üstündür ve üstüne çıkılamaz. Onun sihir olduğundan da şüphe etmiyorum. Bunun üzerine Yüce ve Azîz olan Allah onun hakkında: {فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ} “Canı çıksın, nasıl da ölçüp biçti!” ayetini indirdi. Sonra "kaşlarını çattı ve yüzünü ekşitti": İki kaşının arasını çattı ve yüzü asıldı .
حدثَّني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى،، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {فَكَّرَ وَقَدَّرَ}. قال: الوليدُ بنُ المغيرةِ يومَ دارِ النَّدوةِ.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; [yine] bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {فَكَّرَ وَقَدَّرَ} “Düşündü ve ölçüp biçti.” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: [Bundan kasıt] Dâru'n-Nedve gününde Velîd b. el-Mugîre'dir.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سَمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا}. يعنى: الوليدُ بنُ المغيرةِ، دعاه نبيُّ اللهِ ﷺ إلى الإسلام، فقال: حتى أَنْظُرَ. فَفَكَّر، {ثُمَّ نَظَرَ (٢١) ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ (٢٢) ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ (٢٣) فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ}، فجعل اللهُ له سقَرَ.
Hüseyin'den rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا} “Tek olarak yarattığım o kimseyi bana bırak!” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Yani Velîd b. el-Mugîre'dir; Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem onu İslâm'a davet ettiğinde o: Bir düşüneyim, dedi ve düşündü. {ثُمَّ نَظَرَ (٢١) ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ (٢٢) ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ (٢٣) فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ} “Sonra baktı. Sonra kaşlarını çattı, yüzünü ekşitti. Sonra arkasını döndü ve büyüklük tasladı. 'Bu, ancak nakledilegelen bir sihirdir' dedi.” Bunun üzerine Allah ona Sekar'ı verdi.
حدثَّني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قولِه: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا (١١) وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا} إلى قوله: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ}. قال: هذا الوليدُ بنُ المغيرةِ، قال: سأَبْتارُ لكم هذا الرجلَ الليلةَ. فأتَى النبيَّ ﷺ، فوجَده قائمًا يُصَلِّي ويَقْتَرِئُ، وأتاهم فقالوا: مَهْ. قال: سَمِعْتُ قولًا حُلْوًا أخضرَ مُثْمِرًا يَأْخُذُ القلوبَ. فقالوا: [هو شعرٌ] . فقال: لا واللهِ، ما هو بالشعرِ، ليس أحدٌ أعلمَ بالشعرِ منى، أليس قد عرَضَت عليَّ الشعراءُ شعرَهم، نابغةُ وفلانٌ؟ قالوا: فهو كاهنٌ. فقال: لا واللهِ ما هو بكاهنٍ ، قد عرَفتُ الكَهانَة. قالوا : فهذا سحرُ الأَوَّلِين اكْتَتَبه. قال: لا أدرى، إن كان شيئًا فعسى، هو إذن سحرٌ يُؤْثَرُ. فقرأ: {فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ (١٩) ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ} قال: قُتِل كيف قدَّر حينَ قال: ليس بشعرٍ، ثم قُتِل كيف قدَّر حينَ قال: ليس بكَهانةٍ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا (١١) وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا} [ayetinden] {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ} “Tek olarak yarattığım, kendisine bolca mal verdiğim o kimseyi bana bırak!... Bu, ancak nakledilegelen bir sihirdir” [ayetine kadar olan kısım] hakkında şöyle dedi: Bu, Velîd b. el-Mugîre'dir. O: Bu gece sizin için bu adamı sınayacağım/yoklayacağım , dedi. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına gitti, onu ayakta namaz kılıp Kur'an okurken buldu. Sonra onların yanına döndü. Onlar: Ne oldu? dediler. O: Tatlı, taze, meyveli, kalpleri cezbeden bir söz işittim, dedi. Onlar: [Bu bir şiirdir], dediler . O: Hayır vallahi, o şiir değildir; hiç kimse şiiri benden daha iyi bilemez; Nâbiga ve falan şairler şiirlerini bana sunmadılar mı sanki? dedi. Onlar: O halde o bir kâhindir, dediler. O: Hayır vallahi o bir kâhin değildir , ben kehâneti iyi bilirim , dedi. Onlar: O halde bu, onun yazıp kaydettiği öncekilerin sihridir, dediler . O: Bilmiyorum, şayet bir şey idiyse olsa olsa nakledilegelen bir sihirdir, dedi. Ardından [İbn Zeyd]: {فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ (١٩) ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ} “Canı çıksın, nasıl da ölçüp biçti! Sonra yine canı çıksın, nasıl da ölçüp biçti!” ayetlerini okudu ve: "Şiir değildir" dediğinde nasıl da ölçüp biçti, canı çıksın! Sonra "Kehânet değildir" dediğinde nasıl da ölçüp biçti, yine canı çıksın! dedi.
وقولُه: {ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ثم ولَّى عن الإيمانِ بما أَنْزَل اللهُ من كتابِه والتصديقِ به، واسْتَكْبر عن الإقرارِ بالحقِّ.
O'nun: {ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ} “Sonra arkasını döndü ve büyüklük tasladı.” buyruğuna gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Sonra Allah'ın indirdiği Kitabı'na iman etmekten ve onu tasdik etmekten yüz çevirdi, hakkı ikrar etmekten de kibirlenip kaçındı.
فَقَالَ {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ}. [يقولُ تعالى ذكرُه: فقال إن هذا الذي يتلوه محمدٌ، إلا سحرٌ]
Ve: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ} “Bu, ancak [geçmişten] nakledilegelen bir sihirdir” dedi. [Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: 'Muhammed'in okuduğu bu şey, ancak bir sihirdir...' dedi]
يَأْثُره عن غيره.
naklettiği bir sihirden başkası değildir, dedi.]
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ بن سُمَيْعٍ، عن أبي رَزِينٍ: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ}. قال: يَأْخُذُه عن غيرِه.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İsmâil b. Semî'den, o Ebû Rezîn'den: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ} “Bu, ancak nakledilegelen bir sihirdir” buyruğu hakkında: Onu başkasından almaktadır, dediğini aktardı.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ، عن أبي رَزينٍ: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ}. قال: يَأْثُرُه عن غيرِه .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o İsmâil'den, o Ebû Rezîn'den: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ} “Bu, ancak nakledilegelen bir sihirdir” buyruğu hakkında: Onu başkasından nakletmektedir, dediğini aktardı .
وقولُه: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ}. يقولُ تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن قيلِ الوحيدِ في القرآنِ: {إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ} ما هذا الذي يَتْلُوه محمدٌ إلا قولُ البشرِ، يقولُ: ما هو إلا كلامُ ابن آدمَ، وما هو بكلامِ اللهِ.
O'nun: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ} “'Bu, ancak nakledilegelen bir sihirdir' dedi.” [ve arkasından gelen] buyruğuna gelince; zikri yüce olan Allah, o tek başına yaratılan kimsenin Kur'an hakkındaki sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ} “Bu, insan sözünden başka bir şey değildir.” Yani Muhammed'in okuduğu bu şey sadece bir insan sözüdür; o ancak âdemoğlunun kelâmıdır, Allah'ın kelâmı değildir, demektedir.
القولُ في تأويلِ قوله ﷿: {سَأُصْلِيهِ سَقَرَ (٢٦) وَمَا أَدْرَاكَ مَا سَقَرُ (٢٧) لَا تُبْقِي وَلَا تَذَرُ (٢٨) لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ (٢٩) عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ (٣٠) وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَلَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْبَشَرِ (٣١)}.
Yüce ve Azîz olan [Allah]'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {سَأُصْلِيهِ سَقَرَ (٢٦) وَمَا أَدْرَاكَ مَا سَقَرُ (٢٧) لَا تُبْقِي وَلَا تَذَرُ (٢٨) لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ (٢٩) عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ (٣٠) وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَلَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْبَشَرِ (٣١)} “Ben onu Sekar'a sokacağım. Bilir misin sen, nedir Sekar? O ne geride bir şey bırakır ne de vazgeçer. İnsanın derisini kavurup kapkara eder. Üzerinde on dokuz [görevli melek] vardır. Biz cehennemin bekçilerini ancak meleklerden kıldık. Onların sayısını da inkâr edenler için bir imtihandan başka bir şey yapmadık ki kendilerine kitap verilenler kesin bilgiye ulaşsınlar, iman edenlerin imanı artsın, kendilerine kitap verilenler ve müminler şüpheye düşmesinler; kalplerinde hastalık bulunanlar ile kâfirler de: 'Allah bu misalle neyi murad etti?' desinler. İşte böylece Allah dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir. Rabbinin ordularını ancak kendisi bilir. Bu, insanlık için ancak bir öğüttür.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {سَأُصْلِيهِ سَقَرَ}، سَأُورِدُه بابًا مِن أبوابِ جهنَم، اسمُه سَقَرُ، ولم يُجْرَ {سَقَرَ}؛ لأنه اسمٌ مِن أسماءِ جهنمَ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan [Allah], {سَأُصْلِيهِ سَقَرَ} “Onu Sekar'a sokacağım” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Onu, adı Sekar olan cehennem kapılarından bir kapıya girdireceğim. {سَقَرَ} [kelimesi] gayrimunsarıf kılınmıştır (tenvin ve kesre almamıştır); çünkü o, cehennem isimlerinden bir isimdir.
وقولُه: {وَمَا أَدْرَاكَ مَا سَقَرُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأى شيءٍ أدْراك يا محمدُ، أَيُّ شيءٍ سَقَرُ؟ ثم بَين جلَّ وعزَّ ما سَقَرُ،
O'nun: {وَمَا أَدْرَاكَ مَا سَقَرُ} “Bilir misin sen, nedir Sekar?” buyruğuna gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sekar'ın ne olduğunu sana hangi şey bildirdi? Sonra Yüce ve Azîz olan [Allah] Sekar'ın ne olduğunu açıklayarak
فقال: هي نارٌ، {لَا تُبْقِي} [مَن فيها حيًّا، {وَلَا تَذَر}] من فيها ميتًا ، ولكنها تُحْرِقُهم كلما جُدِّد خَلْقُهم.
şöyle buyurdu: O öyle bir ateştir ki [içindekini diri olarak] {لَا تُبْقِي} [bırakmaz, {وَلَا تَذَر}] içindekini ölü olarak da terk etmez ; bilakis yaratılışları yenilendikçe onları yakıp kavurur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثَّني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {لَا تُبْقِي وَلَا تَذَرُ}. قال: لا تُمِيتُ ولا تُحيِى .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten , o Mücâhid'den O'nun: {لَا تُبْقِي وَلَا تَذَرُ} “O ne geride bir şey bırakır ne de vazgeçer” buyruğu hakkında: Ne öldürür ne de yaşatır, dediğini aktardı .
حدثَّني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ , İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aynısını aktardı.
حدثَّني محمدُ بنُ عُمارةَ الأسديُّ، قال: ثنا عبيدُ الله بنُ موسى، قال: أخبَرنا [ابنُ أبي] ليلى، عن مَزِيدةَ في قولِه: {لَا تُبْقِي وَلَا تَذَرُ}. قال: لا تُبْقِى منهم شيئًا أن تَأْكُلهم، فإذا خُلِقوا لها لا تَذَرُهم حتى تَأْخُذَهم فتَأْكُلهم.
Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize [İbn Ebî] Leylâ, Mezîde'den O'nun: {لَا تُبْقِي وَلَا تَذَرُ} “O ne geride bir şey bırakır ne de vazgeçer” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: Onları yiyip bitirmedik hiçbir şeylerini bırakmaz; onlar cehennem için yeniden yaratıldıklarında da onları yakalayıp yiyip bitirinceye kadar bırakmaz.
وقولُه: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ}. يعنى جلَّ ثناؤُه: مُغَيَّرةٌ لبَشَرةِ أهلها، والدَّوَّاحةُ مِن نعتِ سَقَر، وبالردِّ عليها رُفِعَت، وحسُن الرفعُ فيها، وهى نكرةٌ وسَقَرُ معرفةٌ، لما فيها
Yüce Allah'ın: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ} “İnsanın derisini kavurup değiştirendir” buyruğu: Şânı yüce olan [Allah], [onun] cehennem ehlinin derisini değiştirici olduğunu kastetmektedir. [Âyetteki] levvâha kelimesi Sakar'ın bir sıfatıdır ve ona bağlanması dolayısıyla merfû kılınmıştır (ötre ile okunmuştur). Sakar marife (belirli) ve bu [kelime] nekire (belirsiz) olduğu halde onda ref'in (ötrelemenin) caiz/güzel görülmesi, onda
مِن معنى المدحِ
zem/medih (nitelendirme) manası bulunmasındandır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثَّني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ}. قال: الجِلْدِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ} “İnsanın derisini kavurup kapkara edendir” buyruğu hakkında: [Beşer] deridir, dediğini aktardı .
حدثَّني أبو السائب، قال: ثنا أبو معاوية، عن إسماعيلَ، عن أبي رَزِينٍ: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ}. قال: تَلْفَحُ الجُلْدَ لَفْحةً، فتَدَعُه أَشدَّ سَوادًا مِن الليلِ.
Bana Ebü's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, İsmâil'den, o Ebû Rezîn'den aktardı: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ} “İnsanın derisini kavurup kapkara edendir” buyruğu hakkında: Deriyi bir kez öyle bir çarpar ve yalar ki onu geceden daha siyah bir halde bırakır, dedi.
حدثَّني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن عبدِ الحكم ، قال: ثنا أبى وشعيبُ بنُ الليثِ، عن خالدِ بن يزيدَ، عن ابن أبي هلالٍ، قال: قال زيدُ بنُ أسلمَ: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ}. أي: تُلَوَّحُ أجسادُهم عليها .
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem rivayet edip dedi ki: Bize babam ve Şuayb b. el-Leys, Hâlid b. Yezîd'den, o İbn Ebî Hilâl'den rivayet etti; o şöyle dedi: Zeyd b. Eslem: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ} “İnsanın derisini kavurup kapkara edendir” buyruğu hakkında: Yani cesetleri onun üzerinde kavrulup karartılır, dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ}.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ} “İnsanın derisini kavurup kapkara edendir.” buyruğu hakkında:
أي: حَرَّاقةٌ للجلدِ .
Yani deriyi yakıp kavurandır, dediğini rivayet etti .
حدثَّني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ}. يقولُ: تُحرِقُ بشَرةَ الإنسانِ.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [rivayet etti]: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ} “İnsanın derisini kavurup kapkara edendir.” [İbn Abbâs] şöyle diyor: İnsanın derisini yakar.
حدثَّني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ}. قال: تُغَيِّرُ البَشَرَ، تُحرِقُ البَشَرَ، يقالُ: قد لاحَه استقبالُه السماءَ، ثم قال: و النارُ تُغَيِّرُ ألوانَهم.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ} “İnsanın derisini kavurup kapkara edendir” buyruğu hakkında: Deriyi değiştirir, deriyi yakar; 'Göğe karşı durması onu yaktı/kararttı (lâhahû)' denir, dedi. Sonra da: Ateş onların renklerini değiştirir, dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ بن سُمَيْعٍ، عن أبي رزَينٍ: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ}: غيَّرت جلودهم فاسْوَدَّت.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o İsmâil b. Semî'den, o Ebû Rezîn'den: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ} “İnsanın derisini kavurup kapkara edendir” [buyruğu hakkında]: Derilerini değiştirdi de kapkara oldular, dediğini aktardı.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ بن سُمَيْعٍ، عن أبي رَزينٍ، مثلَه .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o İsmâil b. Semî'den, o Ebû Rezîn'den aynısını aktardı .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ}. يعنى: بَشَرِ الإنسانِ، يقولُ: تُحْرِقُ بَشَرَه.
Bana Hüseyin'den rivayet edildi; o dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ} “İnsanın derisini kavurup kapkara edendir” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: İnsanın derisini kastediyor; derisini yakıp kavurur, demektedir.
ورُوِى عن ابن عباسٍ في ذلك ما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ}. يقولُ: مُعَرِّضَةٌ .
Bu hususta İbn Abbâs'tan, bana Ali'nin rivayet ettiği şu görüş de rivayet edilmiştir: O dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ} “İnsanın derisini kavurup kapkara edendir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Kendini] sergileyendir .
وأخْشَى أن يكونَ خبرُ عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ هذا، غَلَطًا، وأن يكونَ موضِعُ "مُعَرِّضة" "مُغَيِّرة"، لكن صُحِّف فيه.
Ali b. Ebî Talha'nın İbn Abbâs'tan aktardığı bu rivayetin bir hata olmasından ve "muarrida (sergileyen)" kelimesinin yerinde "muğayyire (değiştiren/başkalaştıran)" olup bunda tahrif/yazım hatası yapılmış bulunmasından endişe ederim.
وقولُه: {عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: على سَقَرَ تسعةَ عَشَرَ مِن الخَزَنةِ.
Allah Teâlâ'nın: {عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ} “Üzerinde on dokuz [muhafız] vardır” buyruğu hakkında; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sekar [cehennemi] üzerinde [cehennem] bekçilerinden on dokuz [görevli melek] vardır.
وذُكرِ أن ذلك لما أُنْزِل على رسولِ الله ﷺ، قال أبو جهلٍ ما حدثَّني به محمدُ ابنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ} إلى قولِه: {وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا} فَلمَّا سمِع أبو جهلٍ بذلك قال لقريشٍ: ثكِلَتْكم أمَّهاتكم، أَسْمَعُ ابنَ أَبِي كَبْشَةَ يُخْبِرُكُم أَن خَزَنَةَ النارِ تسعةَ عشَرَ، وأنتم الدَّهُمُ ، أفيَعْجِزُ كلُّ عشرةٍ منكم أن يَبْطِشوا برجلٍ مِن خَزنةِ جهنمَ؟ فأوْحى [الله ﷿] إلى رسولِ اللهِ ﷺ أن يأتيَ أبا جهلٍ، فيَأْخُذ بيدِه في بَطْحَاءِ مكةَ، فيقولَ له: {أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى} [القيامة: ٣٥،٣٤] فلما فعل ذلك به رسولُ اللهِ ﷺ قال أبو جهلٍ: واللهِ لا تَفْعَلُ أنت وربُّك شيئًا. فأخزاه اللهُ يومَ بدرٍ .
Rivayet edildiğine göre bu [ayet] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirildiğinde Ebû Cehil, bana Muhammed b. Sa'd'ın rivayet ettiği şu sözü söylemiştir: Dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan rivayet etti: {عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ} “Üzerinde on dokuz [muhafız] vardır” buyruğundan {وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا} “İman edenlerin de imanı artsın” buyruğuna kadar olan kısım [nazil olduğunda], Ebû Cehil bunu işitince Kureyş'e şöyle dedi: "Analarınız sizi kaybetsin! İbn Ebî Kebşe'nin cehennemin bekçilerinin on dokuz kişi olduğunu haber verdiğini işitiyorum; sizler ise kalabalıksınız . Sizden her on kişi, cehennem bekçilerinden bir adama hücum edip alt etmekten âciz mi kalacak?" Bunun üzerine [Aziz ve Celil olan Allah] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Ebû Cehil'in yanına gidip Mekke düzlüğünde elinden tutmasını ve ona: {أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى} “Yazıklar olsun sana, yazıklar olsun! Sonra yazıklar olsun sana, yazıklar olsun!” [Kıyâme 34-35] demesini vahyetti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona bunu yapınca Ebû Cehil: "Vallahi ne sen ne de Rabbin hiçbir şey yapamazsınız!" dedi. Fakat Allah onu Bedir günü rezil rüsvay etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ {عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ}.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ} “Üzerinde on dokuz [muhafız] vardır” buyruğu hakkında rivayet etti:
ذُكر لنا أن أبا جهلٍ حينَ أُنزِلت هذه الآيةُ قال: يا معشرَ قريشٍ، أما يَسْتطِيعُ كلُّ عَشَرَةٍ منكم أن يَغْلِبوا واحدًا مِن خَزَنَةِ النار وأنتم الدُّهُمُ؟ فصاحبُكم يحدِّثُكُم أَنَّ عليها تسعةَ عَشَرَ.
Bize zikredildiğine göre bu ayet indirildiği zaman Ebû Cehil şöyle demiştir: "Ey Kureyş topluluğu! Sizler kalabalık bir topluluk olduğunuz halde, her on kişiniz cehennem bekçilerinden birini alt edemez mi? Arkadaşınız size onun üzerinde on dokuz [bekçi] olduğunu haber veriyor."
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: قال أبو جهلٍ: يحدِّثُكم محمدٌ أَنَّ خَزَنَةَ النارِ تسعةَ عَشَرَ، وأنتم الدَّهُمُ؛ ليَجْتَمِعُ كُلُّ عَشَرَةٍ على واحدٍ.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den rivayet etti, [Katâde] dedi ki: Ebû Cehil şöyle dedi: "Muhammed size cehennem bekçilerinin on dokuz olduğunu söylüyor, siz ise kalabalık bir topluluksunuz; her on kişi [onlardan] birinin üzerine toplansın!"
حدثَّني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ}. قال: خَزَنَتُها تسعةَ عَشَرَ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ} “Üzerinde on dokuz [muhafız] vardır” buyruğu hakkında: Bekçileri on dokuzdur, dedi.
وقولُه: {وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما جعَلْنا خَزَنَةَ النارِ إلا ملائكةٌ، يقولُ لأبي جهلٍ في قولِه لقريشٍ: أما يَسْتَطِيعُ كلُّ عَشَرَةٍ منكم أنْ تَغْلِبَ منهم واحدًا؟ فمن ذا يَغْلِبُ خَزَنَةَ النارِ، وهم الملائكةُ.
O'nun: {وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً} “Biz, cehennemin bekçilerini ancak meleklerden kıldık” buyruğuna gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Biz cehennem bekçilerini ancak melekler kıldık. Kureyş'e: "Sizden her on kişi onlardan birini alt edemez mi?" diyen Ebû Cehil'e [hitaben]: Onlar melek iken cehennem bekçilerini kim alt edebilir? buyurmaktadır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثَّني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً}. قال: ما جعَلْناهم رجالًا، فيأخُذ كلُّ رجلٍ رجلًا، كما قال هذا.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً} “Biz, cehennemin bekçilerini ancak meleklerden kıldık” buyruğu hakkında şöyle dedi: Bunun söylediği gibi, her adamın bir adamı yakalayacağı şekilde onları adamlar kılmadık.
وقولُه: {وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا}. يقولُ: وما جَعَلْنا عِدَّةَ هؤلاءِ الخَزَنةِ: {إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا}. [يقولُ: إلا بلاءً للذين كفَروا] باللهِ مِن مُشركي قريشٍ.
O'nun: {وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا} “Onların sayısını da inkâr edenler için ancak bir imtihan kıldık” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Biz bu bekçilerin sayısını: {إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا} “ancak inkâr edenler için bir imtihan kıldık”. [Şöyle buyurmaktadır: Kureyş müşriklerinden] Allah'ı inkâr edenler için ancak bir imtihan ve musibet [kıldık].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشر، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً}: إلا بلاءً.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd [rivayet etti], Yezîd dedi ki: Bize Saîd rivayet etti, Katâde'den [şöyle dediği nakledildi]: {وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً} “Biz onların sayısını ancak bir imtihan kıldık” [ayeti hakkında]: Ancak bir bela [ve imtihan kıldık, demektir].
وإنما جعَلَ الله جلَّ وعزَّ الخبَرَ عن عِدَّةِ خَزَنَةِ جهنم فتنةً للذين كفروا؛ لتكذيبهم بذلك، وقولِ بعضِهم لأصحابِه: أنا أكْفِيكُموهم.
Aziz ve Celil olan Allah, cehennem bekçilerinin sayısı hakkındaki haberi inkâr edenler için ancak onların bunu yalanlamaları ve bazılarının arkadaşlarına: "Onlara karşı ben size yeterim" demeleri sebebiyle bir fitne (imtihan) kılmıştır.
ذكرُ الخبر عمَّن قال ذلك
Bunu söyleyenlerden gelen rivayetin zikri:
حدثَّني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {تِسْعَةَ عَشَرَ}. قال: جُعِلوا فتنةً، قال أبو الأشدِّ بنُ الجُمَحِيِّ: لا يبلغون رَتْوَتى حتى أُجْهِضَهم عن جهنمَ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {تِسْعَةَ عَشَرَ} “on dokuz” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Bir fitne (imtihan) kılındılar. Ebu'l-Eşedd b. Cümahî: "Ben onları cehennemden defedip uzaklaştırıncaya kadar bir adım bile ilerleyemezler" demiştir .
وقولُه: {لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: لِيَسْتَيْقِنَ أَهلُ التوراةِ والإنجيلِ حقيقةَ ما في كُتُبهم من الخبرِ عن عدَّةِ خَزَنَةِ جهنَم، إذا وافَق ذلك ما أَنْزَل الله ﷿ في كتابِه على محمدٍ ﷺ.
O'nun: {لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verilenler kesin bilgi edinsin” buyruğuna gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu [sayı], Aziz ve Celil olan Allah'ın Kitabı'nda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği ile uyuştuğunda , Tevrat ve İncil ehli, kitaplarında cehennem bekçilerinin sayısı hakkında yer alan haberin hakikatine dair kesin bilgi edinsinler diye [böyle yapılmıştır].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثَّني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا}. قال: وإنَّها في التوراةِ والإنجيلِ تسعَةَ عشَرَ. فأراد اللهُ أَنْ يَسْتَيْقِنَ أهل الكتابِ، ويزداد الذين آمنوا إيمانًا.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] O'nun: {لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا} “Kendilerine kitap verilenler kesin bilgi edinsin, iman edenlerin de imanı artsın” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Tevrat'ta ve İncil'de bu [sayı] on dokuzdur. Allah, ehl-i kitabın kesin bilgi edinmesini, iman edenlerin de imanının artmasını murat etmiştir.”
حدثَّني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ}. قال: يَجِدُونه مكتوبًا عندَهم، عِدَّةُ خَزَنَةِ أَهلِ النارِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verilenler kesin bilgi edinsin” buyruğu hakkında: Cehennem ehlinin bekçilerinin sayısını yanlarındaki [kitapta] yazılı bulurlar, dediğini aktardı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ}: يُصَدِّقُ القرآن الكتب التي كانت قبلَه، فيها كلِّها؛ التوراةِ والإنجيلِ: أنَّ خَزَنَةَ النارِ تسعَةَ عَشَرَ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verilenler kesin bilgi edinsin” [ifadesi hakkında şöyle dedi]: Kur'an kendisinden önceki kitapları doğrulamaktadır; bunların hepsinde -Tevrat'ta ve İncil'de- cehennem bekçilerinin on dokuz olduğu [yazılıdır] .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ}. قال: لِيَسْتَيْفِنَ أهلُ الكتابِ حينَ وافَق عِدَّةُ خَزَنَةِ النارِ ما في كُتُبِهم .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den O'nun: {لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verilenler kesin bilgi edinsin” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Cehennem bekçilerinin sayısı kendi kitaplarındakine uygun düşünce kitap ehli kesin bilgi edinsin [diye böyle yapılmıştır] .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} قال: عِدَّةُ خَزَنَةِ جهنمَ تِسْعَةَ عَشَرَ في التوراةِ والإنجيلِ .
Bana Hüseyin'den rivayet edildi; o dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd rivayet etti, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verilenler kesin bilgi edinsin” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: Cehennem bekçilerinin sayısı Tevrat ve İncil'de de on dokuzdur .
وكان ابنُ زيدٍ يقولُ في ذلك، ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ}: أَنك رسولُ اللهِ.
İbn Zeyd de bu hususta, bana Yûnus'un rivayet ettiği şu görüşü söylerdi: Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verilenler kesin bilgi edinsin” buyruğu hakkında: [Senin] gerçekten Allah'ın elçisi olduğuna [kesin bilgi edinsinler], demiştir.
وقولُه: {وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولِيَزْداد الذين آمنوا
O'nun: {وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا} “İman edenlerin de imanı artsın” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İman eden kimselerin de...
باللهِ تصديقًا إلى تَصْدِيقِهم بالله وبرسوله، بتَصْدِيقِهِم بِعِدَّةِ خَزَنَةِ جهنم.
cehennem bekçilerinin sayısını doğrulamaları sayesinde Allah'ı ve Resûlü'nü tasdiklerine ilave olarak Allah'a olan tasdikleri/imanları artsın diye [böyle yapılmıştır].
وقوله: {وَلَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ}. يقولُ: ولا يَشُكُّ أهلُ التوراةِ والإنجيلِ في حقيقةِ ذلك، والمؤمنون باللهِ من أمةِ محمدٍ ﷺ.
O'nun: {وَلَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ} “Kendilerine kitap verilenler ve müminler şüpheye düşmesinler” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Tevrat ve İncil ehli ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden Allah'a inanan müminler bunun hakikati hakkında şüphe etmesinler.
وقولُه: {وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولِيَقُولُ الذين في قلوبِهم مرضُ النفاقِ، والكافرون باللهِ مِن مشركي قريشٍ: {مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا}.
O'nun: {وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ} “Kalplerinde hastalık bulunanlar ile kâfirler de desinler diye” buyruğuna gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kalplerinde nifak hastalığı bulunanlar ile Kureyş müşriklerinden Allah'ı inkâr edenler: {مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا} “Allah bu misalle neyi murat etti?” desinler diye [böyle kıldık].
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. أي: نفاقٌ .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Kalplerinde hastalık bulunanlar desinler diye” [ayetindeki 'hastalık'], yani nifak demektir .
حدَّثني يُونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا}. [يقولون: حينَ] يُخَوِّفُنا بهؤلاء التسعةَ عَشَرَ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا} “Kalplerinde hastalık bulunanlar ile kâfirler: 'Allah bu misalle neyi murat etti?' desinler diye” buyruğu hakkında şöyle dedi: Bizi bu on dokuz kişiyle korkuturken [böyle derler] .
وقوله: {كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: كما أضَلَّ الله هؤلاء المنافقين والمشركين، القائلين في خبرِ اللهِ جَلَّ وعزَّ عَن عِدَّةِ خَزَنَةِ جهنَم: أيُّ شيءٍ أراد اللهُ بهذا الخبرِ مِن المَثَلِ حينَ يُخوِّفنا بذِكْرِ عِدَّتِهم. [وهَدى به المؤمنين]، فازْدادوا بتَصْدِيقهم إلى إيمانِهم إيمانًا: {كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ} من خلقِه فيَخْذُلُه عن إصابةِ الحقِّ: {وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} منهم، فيُوفِّقُه لإصابةِ الصوابِ، {وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ} مِن كَثْرَتِهم، {إِلَّا هُوَ}. يعنى: الله.
O'nun: {كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} “İşte Allah, dilediğini böyle saptırır, dilediğini de doğru yola iletir” buyruğuna gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın, cehennem bekçilerinin sayısına dair aziz ve celil olan haberine karşı: “Allah, sayılarını zikrederek bizi korkuturken bu haberle bir misal olarak neyi murat etti?” diyen bu münafıkları ve müşrikleri saptırdığı gibi; [ve bununla müminleri doğru yola iletti], onlar da tasdikleriyle imanlarına iman kattılar: {كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ} “İşte Allah, dilediğini böyle saptırır”, yani yaratıklarından dilediğini hakka isabet etmekten mahrum bırakarak [saptırır]; {وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} “Dilediğini de doğru yola iletir”, yani onlardan dilediğini de doğruya isabet etmeye muvaffak kılarak [hidayete erdirir]. {وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ} “Rabbinin ordularını” -çokluklarından dolayı- {إِلَّا هُوَ} “Kendisinden başkası bilmez”. Yani: Allah['tan başkası].
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ}. أي: مِن كَثْرتِهم .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ} “Rabbinin ordularını Kendisinden başkası bilmez” [ifadesi hakkında şöyle dedi]: Yani çokluklarından dolayı .
وقولُه: {وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْبَشَرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما النارُ التي وصَفْتُها إلا تذكرةٌ أُذَكِّرُ بها البَشَرَ، وهم بنو آدمَ.
O'nun: {وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْبَشَرِ} “Bu, insan için ancak bir öğüttür” buyruğuna gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Vasıflarını anlattığım ateş, kendisiyle insanları -ki onlar Âdemoğullarıdır- uyardığım bir öğüt ve hatırlatmadan başka bir şey değildir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَى [لِلْبَشَرِ}. يعنى النارَ] .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْبَشَرِ} “Bu, [insan] için ancak bir öğüttür” [buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Yani ateşi kastetmektedir] .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْبَشَرِ}. قال: النارُ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْبَشَرِ} “Bu, insan için ancak bir öğüttür” [buyruğu hakkında]: Ateştir, dediğini aktardı .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {كَلَّا وَالْقَمَرِ (٣٢) وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ (٣٣) وَالصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ (٣٤) إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ (٣٥) نَذِيرًا لِلْبَشَرِ (٣٦) لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ (٣٧)}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğunun tevili hakkında söz: {كَلَّا وَالْقَمَرِ (٣٢) وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ (٣٣) وَالصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ (٣٤) إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ (٣٥) نَذِيرًا لِلْبَشَرِ (٣٦) لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ (٣٧)} “Hayır, [andolsun] aya, dönüp gittiği zaman geceye, ağardığı zaman sabaha ki o [cehennem], insan için, sizden öne geçmek veya geri kalmak isteyen kimse için elbette en büyük [belalar]dan biridir, bir uyarıcıdır.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يعنى جلَّ ثناؤه بقولِه: {كَلَّا}: ليس القولُ كما يقولُ مَن زعم أنه يَكْفِى أصحابَه المشركين خَزَنَةَ جهنَم [التسعةَ العشَرَ] حتى
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: [Allah] -Senâsı Yücedir- {كَلَّا} “Hayır!” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Durum, müşrik dostlarını cehennemin [on dokuz] bekçisine karşı koruyup savuşturacağını iddia eden kimsenin dediği gibi değildir; ta ki
يُجْهِضَهم عنها، ثم أَقْسَم ربُّنا جلَّ ذكرُه فقال: {وَالْقَمَرِ (٣٢) وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ}.
ta ki onları oradan defedip savsın. Sonra Zikri Yüce olan Rabbimiz yemin ederek şöyle buyurdu: {وَالْقَمَرِ (٣٢) وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ} “[Andolsun] aya ve dönüp gittiği zaman geceye.”
يقولُ: والليل إذا ولَّى ذاهبًا.
Şöyle buyurmaktadır: Yüz çevirip gittiği zaman geceye [andolsun].
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالْقَمَرِ (٣٢) وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ}: إذا ولَّى .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَالْقَمَرِ (٣٢) وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ} “[Andolsun] aya ve dönüp gittiği zaman geceye” [buyruğu hakkında şöyle dedi]: Dönüp gittiği zaman .
وقال آخرون في ذلك ما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمى، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: (وَاللَّيْلِ [إِذا دَبَرَ] ) قال: دُبُورُه إظلامُه .
Başkaları da bu hususta, bana Muhammed b. Sa'd'ın rivayet ettiği şu görüşü söylemiştir: Dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan (وَاللَّيْلِ [إِذا دَبَرَ] ) [kıraati hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Onun dönüp gitmesi (dubûru), karanlığa bürünmesidir .
واختلَفتِ القرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأَته عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ ، وبعضُ قرَأَةِ مكةِ والكوفةِ: {إِذْ أَدْبَرَ} . [وكان أبو عمرِو بنُ العلاءِ فيما ذُكِر عنه يقولُ: قريشٌ تقولُ: دبرَ الليلُ. وقرأ ذلك بعضُ قرَأَةِ مكةَ وبعضُ قرَأَةِ المدينةِ والكوفةِ: (إذا دَبَر)] .
Kurrâ (kıraat imamları) bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Mekke ve Kûfe kurrâsının bir kısmı bunu: {إِذْ أَدْبَرَ} şeklinde okumuştur. [Ebû Amr b. el-Alâ'nın kendisinden rivayet edildiğine göre şöyle dediği belirtilmiştir: Kureyş, 'debera'l-leyl' (gece dönüp gitti) der. Mekke kurrâsının bir kısmı ile Medine ve Kûfe kurrâsının bir kısmı da bunu: (إذا دَبَر) şeklinde okumuştur] .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندنا أنهما قراءتان معروفتان، صحيحتا المعنى،
Bize göre bu hususta doğru olan görüş; bunların her ikisinin de bilinen ve anlamı sahih iki kıraat olduğudur,